[دكتر ناصر اقبالى]

اگر روزگارى توسعه صرفاً به معناى توليدگرايى و رشد اقتصادى بوده امروز اين مفهوم دچار تغيير ماهوى شده است. به طورى كه گفته مى شود توسعه يك امر فراگير و چند بعدى است كه نه تنها در حوزه اقتصاد كاربرد دارد، بلكه به گسترش كيفى زندگى انسان ها، محيط زيست و تغيير بينش فرهنگى مردم نيز توجه دارد.
توسعه در قرن ،۲۱ در صورتى به نتايج مطلوب مى رسد كه از سطح كمى فراتر رفته و تغييرات عميقى در سازمان هاى اجتماعى و بينش فكرى مردم ايجاد كند. اگر اين تغييرات نهادينه شود در آن صورت بسيارى از جنبه هاى مشاركت مردم در نظام برنامه ريزى ها تضمين مى شود.

* عواقب برهم خوردن رابطه طبيعت با انسان
در رابطه جديد، انسان بدون پيش بينى عواقب آينده به بهره گيرى و يا به عبارت بهتر به بهره كشى از طبيعت پرداخت. چنين امرى موجب تخريب طبيعت شد. تخريب طبيعت، آينده توسعه بشريت را مورد تهديد قرار داد. آلودگى آب، خاك، هوا، مصرف روزافزون منابع و كاهش توان هاى طبيعى از مهمترين معضلاتى بود كه نشان مى داد چنين توسعه اى نمى تواند پويا و ماندگار باشد و آينده حيات بشريت در هاله اى از ابهام است. تمام اين موارد موجب شد كه مفهوم توسعه پايدار در انديشه جوامع شكل بگيرد ، توسعه اى كه نياز هاى نسل فعلى را به گونه اى برآورده سازد كه از توان نسل هاى آينده براى توسعه كاسته نشود، زيرا در غير اين صورت سيستم هاى اجتماعى و محيطى دچار بى تعادلى مى شوند. از سوى ديگر انقلاب صنعتى موجب افزايش جمعيت شد كه اين افزايش بيشتر متوجه مراكز شهرى بود كه به صورت كانون هاى فناورى و توليد درآمده بودند. برهم خوردن تعادل هاى اجتماعى و محيطى بيشتر از هر جاى ديگر در شهرها نمود پيدا مى كند. در سال ۱۸۰۰ فقط دو درصد جمعيت جهان در شهرها زندگى مى كردند، در سال ۱۹۵۰ اين رقم به ۳۰ درصد رسيد. در سال ۲۰۰۰ ، ۴۷ درصد جمعيت جهان در مناطق شهرى به سر مى برند و پيش بينى مى شود اين رقم تا سال ۲۰۳۰ به بيش از ۶۰ درصد برسد. روزانه حدود ۱۸۰ هزار نفر به جمعيت شهرنشينى جهان افزوده مى شود. حدود يك ميليارد نفر نيازمند در دنيا زندگى مى كنند كه از اين تعداد بيش از ۷۵۰ ميليون نفر بدون بهره مندى از سرپناه و خدمات اوليه در مناطق شهرى زندگى مى كنند.
در مورد ايران نيز پيش بينى مى شود كه ۷۰ درصد جمعيت تا سال ،۱۴۰۰ در شهرها ساكن شوند. چنين روندى موجب شكل گيرى شهرهايى شده است كه بشدت ناپايدارند و محيط زيست را بشدت تخريب مى كنند. اين شهرها با مشكلاتى نظير: آلودگى هوا، آلودگى آب، دفع فاضلاب، آلودگى صوتى، مصرف فزاينده انرژى، تخريب اراضى و جنگل ها، كمبود فضاهاى باز و فضاهاى سبز، مشكلات حمل و نقل و ترافيك، تهديد حيات جانورى ، توليد پسماند و... مواجه اند.

*تعاريف توسعه پايدار
در نگاه اول به نظر مى رسد وقتى كه ما توسعه پايدار را به كار مى بريم حتماً بايد فرآيندى به نام توسعه نيز وجود داشته باشد كه توسعه پايدار در مقابل آن مطرح شده است. براى توسعه مفاهيم و تعاريف زيادى ارائه شده است. اصطلاح توسعه بطور فراگير پس از جنگ جهانى دوم مطرح شد. واژه توسعه در لغت به معناى خروج از «لفاف» بيان شده است. در قالب نظريه نوسازى، «لفاف» همان جامعه سنتى و فرهنگ و ارزش هاى مربوط به آن است كه جوامع براى متجدد شدن بايد از آن مرحله سنتى خارج شوند.
«مايل تو دارو» توسعه را جريانى چند بعدى تعريف كرده است كه هدف آن بهبود زندگى اجتماعى همراه با تسريع رشد اقتصادى، كاهش نابرابرى و ريشه كن كردن فقر است.
«برنشتاين» نيز هدف توسعه را غلبه به سوءتغذيه، فقر و بيمارى مى داند. تمام اين مفاهيم درجاى خود مفاهيمى ارزشمند هستند كه بشريت در تمام زمان ها به دنبال رسيدن به آنها بوده است. روند دستيابى به توسعه پس از جنگ جهانى دوم به لطف پيشرفت هاى تكنولوژيك و ارتباطات به نحو فزاينده اى افزايش يافت. در اين راه بهره گيرى از منابع طبيعى امرى گريز ناپذير بود. زيرا هرگونه توسعه اى از طريق تلفيق بهره گيرى از زمين و نيروى انسانى حاصل مى شود.
از سوى ديگر پيشرفت هاى تكنولوژى، ارتباطات و بهبود وضعيت بهداشتى باعث افزايش جمعيت جهان شد به گونه اى كه جمعيت جهان از دو ميليارد نفر در سال ۱۹۳۰ به چهار ميليارد نفر در سال ۱۹۷۵ افزايش يافت و در سال ۲۰۰۰ از مرز شش ميليارد نفر گذشت و پيش بينى مى شود جمعيت جهانى در ۲۰۱۵ به بيش از هشت ميليارد نفر افزايش يابد. دو پديده رشد جمعيت و انقلاب صنعتى كه هر دو با بهره بردارى بيشتر از طبيعت همراه بود موجب فشار به اكوسيستم هاى طبيعى و نابودى بسيارى از منابع زمين شد. ورود آلاينده هاى صنعتى و آلودگى هاى محيط زيست، قطع جنگل ها، افزايش فرسايش خاك، تخريب لايه ازن، فاجعه هاى هسته اى نظير نشت از مركز هسته اى چرنوبيل، مصرف فزاينده انرژى، بخصوص منابع تجديد ناپذير، آلودگى آب و آلودگى هوا و ... از مسائلى بودند كه نشان مى داد اگر چه بشر به توسعه دست يافته و توانسته است به بسيارى از اهداف توسعه دست يابد و زندگى اجتماعى خود را بهبود بخشد، اما اين توسعه به علت نابودى بسيارى از منابع طبيعى و تخريب محيط زيست حاصل شده است و در اين ميان اگر چه بشريت با دستيابى به توسعه توانسته بود از «لفاف» خارج شود اما جهان را در لفافى از آلودگى و تخريب قرار داده بود كه چشم انداز توسعه در آينده را تاريك و مبهم جلوه مى داد و در اين ميان نه تنها طبيعت بلكه اين بشريت است كه در حال نابودى است، ناگفته پيداست كه چنين توسعه نمى تواند پايدار و مانا باشد زيرا با نابودى زمين، حفظ توسعه و افزايش گستره آن براى نسل آينده ناممكن خواهد بود. توجه به چنين مواردى موجب شكل گيرى انديشه توسعه پايدار شد.
براساس گزارش «برانت لند» توسعه پايدار، توسعه اى است كه نيازهاى كنونى نسل حاضر بدون آن كه توانايى هاى نسل آتى را در برآوردن نيازهاى خود به مخاطره افكند، برآورده شود.

* تجديد نظر در استفاده از منابع استوار
همان طور كه از اين تعريف پيدا است، تأكيد توسعه پايدار بر تجديد نظر در استفاده از منابع استوار است و بر دگرگونى در سيستم هاى مديريتى و تكنولوژيكى تأكيد دارد. و به دنبال ايجاد يك موازنه بين عوامل محيطى و منابع طبيعى با عوامل اجتماعى، فرهنگى و اقتصادى جوامع است تا شرايط بهترى براى زندگى تمام مردم جهان در محدوده ظرفيت هاى بالقوه محيط زيست فراهم كند. چنين مكانيسمى از دو طريق مى تواند به وجود آيد: كاستن از فشارها و افزودن بر ظرفيت هاى موجود. البته اكولوژيست ها و محيط گرايان بر عامل اول و اقتصاد دانان بر راه حل دوم تأكيد دارند.
مفهوم جديد توسعه پايدار كلى نگر است و همه ابعاد اجتماعى، اقتصادى ، فرهنگى و ديگر نيازهاى بشرى را در بر مى گيرد و اين ويژگى كه از آن با عنوان جامع نگرى توسعه پايدار تعبير مى شود به مهم ترين جاذبه توسعه پايدار تبديل شده است.
*منشأ توجه به توسعه پايدار
نگرشى تاريخى به شكل گيرى توسعه پايدار، نشان مى دهد كه اين مفهوم از اواسط دهه ۱۹۷۰ مطرح شد و در سال ۱۹۷۱ كنفرانس سازمان ملل كه درباره محيط زيست انسانى با حضور كارشناسان در فونكس (سوئيس) تشكيل شد و دستور كارى را با هدف ايجاد ارتباط بين توسعه و محيط زيست گزارش داد.
اين گزارش استدلال مى كرد كه مسائل زيست محيطى ريشه در فقر و روند صنعتى شدن دارد. به اين ترتيب محيط زيست ديگر يك مانع در برابر توسعه تلقى نمى شد. برگزارى اجلاس زمين در ريو نقطه عطفى در زمينه توسعه پايدار بود پس از برگزارى كنفرانس ريو موضوع توسعه پايدار به عنوان موضوعى جهانى، تمام عرصه هاى زندگى همچون فقر، نابرابرى آموزش و بهداشت، حقوق زنان و كودكان، آزادى ملت ها، سياست و اقتصاد و همكارى هاى بين المللى را تحت تأثير قرار داد و به عنوان روشى براى پاسخ گويى به مسائل خطيرى كه چرخه حيات و طبيعت و نوع بشر را به مخاطره افكنده است مطرح شد.
در توسعه پايدار، انسان مركز توجه است و انسان ها، هماهنگ با طبيعت سزاوار حياتى توأم با سلامت و سازندگى هستند و توسعه حقى است كه بايد به صورت مساوى، نسل هاى كنونى و آينده را زير پوشش قرار دهد. بنابراين حفاظت از محيط زيست بخش جدا نشدنى از توسعه است و نمى تواند به صورت جداگانه مورد بررسى قرار گيرد و كشورها در يك حركت جمعى، بايد از سلامت و يكپارچگى نظام طبيعى كره زمين حراست كنند و با توجه به سهم متفاوت در آلودگى محيط زيست، كشورها، مسئوليت مشترك ولى متفاوتى در اين زمينه دارند. با توجه به تمام عوامل توسعه پايدار و براى ايجاد دستور كار جهانى براى رسيدن به توسعه پايدار در سال ۱۹۹۲ دستور كارى در مجمع عمومى سازمان ملل به تصويب رسيد كه به دستور كار ۲۱ معروف شد.
در دستور كار ۲۱ بر مواردى چون تغيير الگوى مصرف، تأمين نيازهاى اساسى ملل فقير، كاستن از مواد زائد و استفاده بهينه از مواد، بر لزوم حفاظت از محيط زيست كوه ها، درياها، جنگل ها و جزاير تأكيد شد. براين اساس توسعه پايدار به راه ميانبرى از ميان تخصص ها و مشاغل نياز دارد و از آنجا كه به برقرارى عدالت در بين نسل كنونى و نسل آينده معتقد است يك اصل اخلاقى نيز مى باشد.

* اركان توسعه پايدار
توسعه پايدار داراى سه اصل پايدارى محيط زيست، پايدارى اقتصادى و پايدارى اجتماعى است.
اساس پايدارى محيط زيست بر اين اصل استوار است كه استفاده از زمين بايد به گونه اى صورت بگيرد كه استفاده از آن براى نسل هاى آينده نيز ميسر باشد و فعاليت هاى انسانى، از نظر پايدارى محيطى تنها هنگامى پايدار است كه بتواند بدون تقليل منابع يا تنزل محيط طبيعى اجرا شود. براى اين منظور لازم است استفاده از منابع طبيعى با توجه به ظرفيت تجديدپذيرى آنها (ظرفيت برد) باشد. توسعه پايدار محيط زيستى بر كاهش استفاده از منابع طبيعى و انرژى هاى تجديدناپذير، جلوگيرى از اتلاف منابع انرژى، كاهش توليد پسماندها و تأكيد بر استفاده مجدد و بازيافت پسماندها، استفاده از مواد قابل بازگشت به طبيعت و كاهش توليد آلودگى ها در صنايع و كشاورزى تأكيد مى كند.
پايدارى اقتصادى به معناى حفظ و ارتقاى وضعيت فعلى اقتصادى است بدون آن كه منابع طبيعى دچار تخريب شود كه در اين راستا فعاليت هاى اقتصادى بايد موجب رشد جامعه شوند و با عدالت و كارآيى همراه باشند. انسان و جوامع انسانى محور اصلى توسعه پايدار هستند همان گونه كه گفته شد، هدف توسعه پايدار، توسعه همه جانبه است و توسعه همه جانبه بدون توسعه اجتماعى ممكن نخواهد بود. در توسعه اجتماعى بر اهدافى نظير هويت فرهنگى، همبستگى اجتماعى، توسعه تشكيلاتى، مشاركت شهروندان، توانمندسازى انسان ها و امكان جابه جايى اجتماعى تأكيد مى شود. پس به طور كلى مى توان گفت كه هدف توسعه پايدار دستيابى به جامعه اى پويا و ماندگار است كه اين امر جز با حفظ محيط زيست ممكن نخواهد شد.

]* متخصص برنامه ريزى شهرى[

سامانه ۱۳۷ منطقه ،۱۳ رتبه اول را در منطقه ۲۲ گانه شهر تهران كسب كرد.
به گزارش روابط عمومى شهردارى منطقه ،۱۳ مهندس اصغر صوفى، معاون امور شهرى و فضاى سبز منطقه در اين باره مى گويد: پيگيرى هاى صورت گرفته در اين سامانه موجب شده است تا رضايت شهروندان منطقه به حد مطلوبى برسد كه براساس آمار موجود، بيش از ۸۷ درصد شهروندان از عملكرد اين سامانه در منطقه ۱۳ رضايت داشته اند.
وى مى افزايد يكى از ابتكارات ويژه سامانه ۱۳۷ در منطقه ،۱۳ پيگيرى براى انجام كامل اقدامات و تماس با شهروندان به منظور انعكاس نظرات آنان است كه موجب مى شود شهروندان به صورت كامل از اقدامات سامانه رضايت داشته باشند و نارضايتى از ۱۳۷ تا حد زيادى كاهش يابد. صوفى به احداث بوستان نرگس به مساحت ۸ هكتار در پارك سرخه حصار اشاره كرده و مى افزايد: احداث آلاچيق، بركه ماهيگيرى، امكانات بهداشتى و رفاهى و آب رسانى و برق رسانى به اين مجموعه از جمله اقدامات صورت گرفته در اين محدوده است تا در آينده اى نزديك شاهد تبديل شدن سرخه حصار به قطب گردشگرى شرق تهران باشيم.
به گفته معاون امور شهرى و فضاى سبز منطقه ،۱۳ تاكنون ۱۵ ميليارد ريال اعتبار براى افزايش امكانات سرخه حصار اختصاص يافته است.
وى با اشاره به ضعف فضاى سبز در اين منطقه مى گويد: بر اين اساس در سال ۸۶ ، ۷۴ ميليارد ريال براى گسترش فضاى سبز منطقه ۱۳ اختصاص يافت.

از ابتداى سال تا كنون از احداث بيش از ۳۰۰ مورد تخلف ساختمانى جلوگيرى شده است. به گزارش روابط عمومى شهردارى منطقه چهار، محسن كيارستمى رئيس اداره خدمات شهرى منطقه با بيان اين مطلب مى گويد: به منظور جلوگيرى از ساخت و سازهاى غير مجاز و ايجاد فضاى مطلوب شهرى با هر گونه بناى غير مجاز و تخلف ساختمانى بشدت برخورد خواهد شد. وى تصريح مى كند: در همين باره از ابتداى سال جارى تاكنون بيش از ۳۰۰ مورد بناى غير مجاز تخريب و رأى كميسيون ماده صد براى ۱۰۰ مورد تخلف ساختمانى اجرا شده است. كيارستمى مهم ترين معضل اين منطقه را وجود املاك بدون سند و ساخت و ساز غير مجاز اينگونه املاك عنوان كرده و مى افزايد: جلوگيرى از احداث بناهاى بدون مجوز شامل ۴۴ مورد زير زمين، ۷۶ مورد احداث تجارى غير مجاز، ۴۱ مورد بالكن، ۱۱۱ مورد اتاق بغل خرپشته، احداث آلونك، شيروانى، كارگاه و توسعه غير مجاز از اقداماتى است كه از ابتداى سال جارى تاكنون انجام شده است. تبديل ۳۷ مورد پاركينگ به واحدهاى تجارى، ۸۰ مورد واحد مسكونى به تجارى و بيش از ۲۰ مورد ساير تغيير كاربرى ها نيز از مواردى است كه با نظارت اين اداره از انجام آنها جلوگيرى شده است.

براى ارتقاى سطح آگاهى شهروندان و ساماندهى تفكيك زباله ها، طرح آموزش تفكيك زباله از مبدأ در سطح منطقه چهار تهران انجام شد.
مهندس مظاهرى رئيس اداره بازيافت منطقه چهار با بيان اين مطلب مى گويد: منطقه چهار شامل ۹ ناحيه و هر ناحيه به هشت تا ۱۳ بلوك تقسيم شده است كه در آغاز اين طرح، ابتدا شهروندان ساكن در بلوك هاى ۶ تا ۱۱آموزش مى بينند كه براى ۸۴۹۲ نفر از آنان كد اشتراك نيز صادر شده است. وى در باره نحوه اجراى اين طرح مى گويد: بعد از اتمام آموزش شهروندان منطقه، خودروهاى جمع آورى زباله هاى تفكيكى با نواختن ملودى مخصوص در نواحى آموزش داده شده كيسه هاى آبى را جمع آورى و به ايستگاه موقت بازيافت براى تفكيك و پردازش منتقل مى كنند. مظاهرى مى افزايد: تاكنون در ناحيه سه منطقه به طور كامل، بخشى از پاسداران، بخشى از ناحيه چهار در خيابان فرجام و محدوده ناحيه هشت در شهرك حكيميه آموزش تفكيك از مبدأ به طور كامل انجام شده است. همچنين به منظور آموزش كاركنان ادارات منطقه، تعداد ۱۰۸ واحد ادارى شامل بانك ها، مؤسسات ادارى و تجارى، درمانگاه ها و مجموعه هاى ورزشى آموزش ديده اند و مخازنى نيز بر اساس نياز اين ادارات و ميزان زباله هاى توليدى در اختيار آنان قرار داده شده است.
وى در ادامه به آموزش چهره به چهره مسئولان مدارس اشاره كرده و مى گويد: تا كنون مسئولان ۱۷۶ مدرسه تحت آموزش چهره به چهره قرار گرفته اند و مخازن تفكيك زباله نيز در اختيار مدارس آنان قرار گرفته است.

سعى كنيد مثل يك شهروند خوب كه به تمام حقوق شهروندى خود دست يافته است، هيچ وقت آدرسى را از كسى نپرسيد و اگر احياناً در شهر گم شديد و آدرسى را بلد نبوديد، مثل بچه هاى خوب به پليس مراجعه كنيد.
چند سالى است كه كيوسك هاى «از من بپرسيد» موفق شده اند فضايى را در سطح شهر تهران اشغال كنند و در طول اين چند سال، ذهن شهروندان پر از سؤالات گوناگون شهرى و حتى ورزشى، آشپزى، سياسى و اقتصادى است كه اگر احياناً اين كيوسك ها بخواهند (روزى روزگارى) مجدداً فعاليت خود را آغاز كنند، قطعاً به طور شبانه روزى با صف هاى طويلى از شهروندان روبه رو خواهند شد تا گره از سؤالات و عقده هاى چند ساله خود بگشايند.
البته يكى از مزاياى وجود اين كيوسك هاى تعطيل اين است كه حداقل، شهروندان با احساس امنيت خاطر در سطح شهر حاضر مى شوند و مطمئن هستند كه اگر سؤالى در ذهن داشته باشند، بالاخره اين كيوسك ها روزى راه اندازى مى شوند و جواب سؤالات آنها را مى دهند. در هر حال به شهروندان توصيه مى شود كه هرگاه سؤالى در ذهن دارند، خود را به يكى از اين كيوسك ها برسانند و از مقابل كركره بسته آن، سؤال خود را مطرح كنند. احتمالاً پشت اين كركره هاى بسته، يك نفر حضور دارد و سؤالات شهروندان را يادداشت مى كند!