] فاطمه اميرى ]

سراسر خيابان جمهورى در مركز شهر تهران، پر از فروشگاه هايى است كه در فاصله هاى كم و زياد از هم قرار گرفته اند. بيشتر آنها مغازه هاى بزرگى اند كه اجناس خارجى مى فروشند. لوازم صوتى ـ تصويرى، لوازم خانگى، وسايل پزشكى، گوشى تلفن همراه و حتى پوشاك. لابه لاى آنها مى توان فروشگاه هاى كوچكى را هم ديد كه كاملاً به جنس ايرانى وفادارند و فقط آنها را عرضه مى كنند. از جمله يك فروشگاه عرضه كننده چرخ خياطى توليد داخل كه البته در اوج شلوغى پياده روى خيابان جمهورى و رفت و آمد مردم، همچنان خالى از جمعيت است. خيابان جمهورى فقط يك نمونه است. در خيابان هاى مطرح و معروف ديگر تهران هم، مغازه هاى فروشنده محصولات توليد داخل به محاصره فروشگاه هاى اجناس خارجى با متراژهاى بالا درآمده اند و فروشگاه هاى عرضه كننده اجناس ايرانى در اميدوارى كاذب خود به بهبودى اوضاع، در عوض هر روز شاهدند كه در بى رونقى كسب و كار آنها، به تعداد فروشگاه هاى اجناس خارجى اضافه مى شود. فروشگاه هايى كه با درآمد و فروش بالا، حتى فصل به فصل فرصت تغيير دكوراسيون و عريض تر كردن تابلوى سر در مغازه شان را هم مى يابند.

زمانى كه در اواخر ماه گذشته، استاندار زنجان در جشنوار ه اى كه مهمانان آن علاوه بر مسئولان استانى و مديران، گروهى از فرهنگيان و دانش آموزان نيز بودند بار ديگر شعار «مصرف كالاى داخلى ضامن اشتغال فرزندانمان» را سر داد و با تأكيد بر حمايت از توليد داخلى گفت «بايد مصرف توليد داخلى در كشور به يك فرهنگ عمومى تبديل شود.» اين سخنان او هر چند براى دانش آموزانى كه حضور در يك همايش را بر نشستن در كلاس هاى تكرارى هر روزه درس و مدرسه ترجيح مى دادند، جالب بود اما مطمئناً نمى توانست بقيه حاضران را چندان به سر ذوق و شوق بياورد؛ چرا كه حمايت از توليد و مصرف كالاى داخلى دست كم در طول سال هاى گذشته آرمان بسيارى از دولتمردان ايرانى بوده، آرمانى كه تا سال ها موضوع مشترك بسيارى از سخنرانى ها و اظهارنظرها را نيز تشكيل داده است. با اين همه و با وجود اين تأكيدها، بازار مصرف داخلى، همچنان براى محصولات خارجى پايگاه امنى به شمار آمده، پايگاهى كه منبع سود و خيرات فراوان براى توليدكنندگان خارجى شده است. نشانه چنين موضوعى را مى توان در ورود سالانه حدود ۴۰ ميليارددلار كالاى خارجى به كشور دانست. هر چند يك فعال اقتصادى ورود كالاى خارجى را به تنهايى به نقطه ضعف اقتصاد يك كشور نمى داند، اما او هم معتقد است: «وقتى با اين موضوع بايد راحت كنار بياييم كه حجم صادراتمان اگر نگوييم بيشتر، دست كم برابر با ميزان وارداتمان باشد.»
* محصول ساخت داخل، رغبت يا بى ميلى مصرف كننده
مردم چندان به توصيه هاى اقتصادى اقتصاددانان كارى ندارند. حتى آمار و ارقامى كه آنها از جمع و تفريق حجم صادرات و واردات و تراز بازرگانى مثبت و منفى به دست مى دهند هم برايشان جذابيتى ندارد. براى آنها حتى شنيدن اخبار تشكيل انواع ستاد حمايت از توليدات داخلى در وزارتخانه ها بى معنى است. آنها به ميل خود به سراغ خريد اجناس داخلى مى روند و براى اين كار هم انگيزه هاى مختلفى دارند اما بيشتر آنها به خاطر محدوديت مالى و ارزان تر بودن جنس ايرانى در مقايسه با نمونه مشابه خارجى اش آن را مى خرند. اين گروه اغلب، هميشه مشترى جنس داخلى مى مانند. حتى اگر گاه از كيفيت نامطلوب، نداشتن گارانتى و پاسخگو نبودن توليدكننده گلايه داشته باشند، اما براى گروهى كه از توان مالى برخوردارند و شايد در حين خريد جنس توليد داخلى، نيم نگاهى هم به حمايت از اقتصاد ملى دارند، هر بار تصميم به خريد كالاى ساخت داخل، شايد آنها را ياد نخستين تجربه شان در اين زمينه بيندازد. يخچال توليد داخل كه با اشكال در سيستم سردكننده از كارخانه خارج شده، تلويزيونى كه كيفيت تصويرى و راحتى حمل ونقل مشابه خارجى را ندارد و حتى پوشاكى كه يك بار بعد از مصرف شل و از ريخت افتاده مى شوند، هميشه تجربه هاى ذهنى بيشتر مردم از جنس توليد داخل است كه آنها را به خريد اين اجناس راغب يا بى ميل مى كند.
به عقيده حسن هاشمى پور، مدرس اقتصاد دانشگاه «مردم از خريد كالاهاى داخلى خواهان كيفيت هستند». او مى گويد: «كيفيت همراه با تناسب موجب جذب مردم به مصرف جنس توليد داخل مى شود. مصرف كننده براى خريد كالاى ساخت داخل، حتى حاضر است قيمت بالاترى هم بپردازد مشروط بر اطمينانش به كيفيت آن. آيا شما نمونه اى سراغ داريد كه كالاى داخلى با كالاى خارجى از لحاظ كيفيت قابل مقايسه باشد، آن وقت مردم رغبتى به خريدش نداشته باشند من كه فكر نمى كنم در اين صورت كسى حاضر شود، آن را به كنارى بگذارد و محصول خارجى را تهيه كند. چون جنس ايرانى به هر حال از لحاظ وجود نمايندگى هاى گسترده پس از فروش مى تواند پس از خريد هم براى خريدار ضمانت بيشتر به وجود بياورد. ما در حال حاضر از لحاظ صنايع غذايى رشد بسيار خوبى كرده ايم. شركت هاى داخلى توليدكننده توانسته اند با در نظر گرفتن ذائقه مصرف كننده داخلى، كيفيت بالا و قيمت مناسب بازار خوبى هم در داخل كشور و هم در برخى كشورهاى همسايه براى خود فراهم كنند. موفقيت توليدكننده ما در همين زمينه مى تواند سرمشقى براى ساير بخش هاى اقتصادى و توليدى هم باشد.»
* وقتى جنس ايرانى فراموش مى شود
نمى توان به تأثير تبليغات بى تفاوت بود. تبليغات كار خودش را مى كند. حتى آنجا كه محصول ساخت داخل توان رقابت با مشابه خارجى را دارد، باز هم ذهن مصرف كننده به خريد كالايى گرايش دارد كه درباره آن زياد شنيده است.
مدير تبليغات و بازاريابى يكى از شركت هاى توليدكننده خارجى لوازم صوتى ـ تصويرى كه اين روزها تبليغات محصولات آن در بسيارى از بيلبوردهاى سطح شهر، لابه لاى برنامه هاى تلويزيونى و صفحه هاى روزنامه ها و مجله ها ديده مى شود، مى گويد: «محصولات شركت آن طور كه در تبليغات آن، مطرح مى شود از كيفيت بالايى برخوردار نيستند، اما مصرف كننده ايرانى به قدرى تحت تأثير اين تبليغات قرار مى گيرد كه به صرف خارجى بودن آن را تهيه مى كند. حتى مواردى بوده كه تلويزيون يا دوربين فيلمبردارى كه مشترى خريده و به محض استفاده با خرابى يك قطعه آن مواجه شده و در مراجعه به نمايندگى فروش براى رفع عيب با اين پاسخ روبه رو شده كه بايد تا رسيدن قطعه مورد نياز از كشور مبدأ دو تا سه ماه منتظر بماند.»
او در ادامه مى گويد: «حتى در بين مديران بالاى شركت اين شناخت از مردم ايران وجود دارد كه هر چند علاقه مند به خريد كالا با كيفيت بالا هستند و حاضرند براى اين كار پول بيشترى هم پرداخت كنند، اما چندان در پى دريافت خدمات پس از فروش و پاسخگو دانستن توليدكننده به ارائه اين خدمات نيستند. در واقع آنها خيلى سهل و ساده با اين موضوع برخورد مى كنند.»
اين تصور كه شايد تبليغات بتواند مردم را به مصرف اجناس ساخت داخل علاقه مند كند، نقطه نظرى است كه برخى كارشناسان درباره آن اتفاق نظر دارند، اما حسن هاشمى پور معتقد است «هر قدر هم ما روى مصرف كالاى ساخت داخل مانور بدهيم و مردم را در اين كار تشويق كنيم، تا زمانى كه كيفيت آنها را بالا نبريم، تبليغات پيرامون اين موضوع نيز كارساز نخواهد بود. چون مصرف كننده پس از يك يا دو بار خريد مى تواند متوجه مرغوبيت كالا شود و اگر آن را فاقد كيفيت لازم ببيند، ديگر سراغ آن نمى رود. براى اين كه از توليد كالاى ايرانى حمايت شود، مردم بايد آن را بخرند و مصرف كنند. براى اين كار محصول ساخت داخل بايد از كيفيت و قيمت مناسب برخوردار باشد و براى داشتن كيفيت بايد هزينه، دقت بيشتر و مواد اوليه بهترى صرف ساخت كالا شود. در اين صورت ممكن است قيمت تمام شده محصول بسيار بيشتر از مشابه خارجى شود. براى كاهش قيمت و مناسب نگه داشتن آن، بايد هزينه توليد كاهش يابد و در اين صورت بايد به سراغ توليدكننده ها رفت و ديدآياآنها قادربه توليد كالاى با كيفيت مرغوب وقيمت مناسب هستند يانه !»
***
فروشگاه هاى خارجى اغلب در بهترين نقاط شهر، فضاى زيادى را براى عرضه و فروش محصولات خود در اختيار دارند. آنها از دكور مناسب، نورپردازى و امكانات كافى براى ارائه محصولات خود برخوردارند و با حمايت شركت هاى توليدكننده در كشورهاى مبدأ، قادر به استفاده از شيوه هاى مختلف براى جلب نظر مشترى هستند. در فروشگاه هاى عرضه كننده اجناس ايرانى، گاهى جعبه هاى مقوايى و كارتن هاى اجناس روى هم چيده مى شود. فروشنده درصدد جلب رضايت مشترى است، اما خودش هم نمى داند كه وقتى خريدار از او درباره تضمين كالايى كه قصد خريدش را دارد سؤال مى كند، چه جوابى بايد بدهد تا بالاخره بتواند غبار فراموشى را از روى اجناس ساخت داخل با كمك خريدار داخلى پاك كند.