گروه بين الملل ـ بنفشه غلامى: تقدير جامعه سياسى پاكستان چنين بود كه بى نظير بوتو، آخرين بازمانده از شناخته شده ترين خانواده سياسى پاكستان پنجشنبه ۲۷ دسامبر (۶ دى) در جمع هواداران خود كشته شود؛ تقديرى كه پيش از اين گريبان پدر و دو برادرش را گرفت، آنها كه در خلوت به قتل رسيدند.
«محترم بى نظير بوتو» ۲۱ ژوئن ۱۹۵۳ در كراچى پاكستان در خانواده متمول «بوتو» زاده شد. پدرش ذوالفقار على بوتو صاحب مدرك علوم سياسى از دانشگاه بركلى، در فعاليت هاى سياسى كراچى دخيل بود و مادرش «بيگُم نصرت اصفهانى» كه اصليتى ايرانى داشت، از خانواده هاى شيعه و سرشناس كراچى به شمار مى آمد. بى نظير اولين فرزند اين خانواده بود. پس از او مرتضى، صنم و شهنواز بوتو پا به عرصه حيات گذاردند كه همه آنها به جز «صنم» كه اكنون در لندن به همراه دو فرزندش «شهريار» و «آزادى» زندگى مى كند، در فعاليت هاى سياسى شركت جستند و جان خود را بر سر اين كار نهادند. بى نظير پس از اتمام تحصيلات خود در پاكستان براى ادامه تحصيلات تكميلى به آمريكا سفر كرد و وارد رشته هنر شد. او كه در اين زمان ۱۶ ساله بود به جنبش هاى مردمى كه مخالف جنگ ويتنام بودند، پيوست. خود بى نظير بعدها درباره اين ايام گفت: «در دانشگاه هاروارد بودم كه متوجه قدرت مردم شدم. چيزى كه در پاكستان وجود نداشت و اگر كسى حرفى مى زد، زندانى مى شد.»
او ۲۰ ساله بود كه پدرش نخست وزير پاكستان شد اما آن روزها بى نظير علاقه اى به سياست نشان نمى داد: «پدرم نخست وزير بود و پدر بزرگم فعال سياسى، اما علاقه اى به سياست در اين رده نداشتم. بيشتر دوست داشتم خبرنگارى در حوزه اى غيرسياسى باشم. اما وقتى پدرم به زندان افتاد و سپس كشته شد، ديگر چاره اى نداشتم جز اين كه راه او را ادامه دهم. زيرا هواداران پدرم چنين مى خواستند.» به اين ترتيب «بى نظير» پا به عرصه سياست گذارد و در مدتى كمتر از يك دهه بعد تبديل به چهره اى مؤثر شد.
«دختر مشرق» نامى كه بوتو بر اولين كتابش نهاده، پس از اتمام تحصيلات به پاكستان بازگشت و در ايام زمامدارى ضياءالحق بازداشت شد. او اين دوران را كه پنج سال به طول انجاميد، سخت ترين برهه زندگى اش مى داند. بى نظير در ۱۹۸۴ پس از اين كه براى مداواى بيمارى از زندان خارج شد، به انگليس رفت و رهبر حزب مردم كه پدرش بنيانگذار آن بود، شد. بعد از مرگ ژنرال ضياءالحق در ۱۹۸۸ بى نظير بوتو توانست در اولين انتخاباتى كه پس از يك دهه حكومت نظاميان در پاكستان برگزار مى شد، پيروز و به عنوان نخست وزير پاكستان سوگند ياد كند بى نظير خيلى زود فهميد هرگز قادر نخواهد بود با ژنرال هايى كه قدرت اصلى را در پاكستان در دست دارند و پيشتر ايام، زمامدارى را برعهده داشتند، رابطه اى عادى همچون يك نخست وزير با بخش نظامى كشورش برقرار كند. زيرا او نه فقط دختر ذوالفقار على كه اولين زن نخست وزير در پاكستان بود و از ايده دموكراتيزاسيون به شدت دفاع مى كرد.
اين دوره از نخست وزيرى او دو سال به طول انجاميد. دوره دوم نخست وزيرى بى نظير نيز در سال ۱۹۹۳ شروع و در ۱۹۹۶ تمام شد. او در هر دو دوره با اتهام فساد مالى روبه رو بود. ژنرال ها اين اتهام را در شرايطى به او وارد كردند كه بى نظير در اوج محبوبيت قرار داشت و حتى در خارج از مرزهاى پاكستان نيز به خاطر تفكرات تازه خود شهرت زيادى كسب كرده بود. او سال ۱۹۹۹ درباره اتهام وارده گفت: «آنها با اين اتهام مى خواستند مرا و اعتقادات پلوراليستى و ليبرالى پاكستان را نابود سازند. اين اتهام قلب مرا به درد آورد.»
او يك سال پيش از اين ماجراها در تبعيدى خودخواسته به دبى رفت و از آنجا رهبرى حزب خود را به دست گرفت. روزگار تبعيد او ۸ سال به طول انجاميد. بى نظير بوتو ۱۸ اكتبر در حالى به پاكستان بازگشت كه سند توافق او با مشرف منتشر شد. اما خود او ۲۰ روز پس از ورودش به كشور و مواجه شدن با اعلام وضع اضطرارى از سوى مشرف اظهار داشت: «چطور مى توانم با كسى به توافق برسم كه اميد مى دهد و بعد خود آن را نابود مى سازد. او (مشرف) با من درباره دموكراسى حرف مى زند اما بعد قوانين نظامى اش را بر من تحميل مى كند.»
ترجيع بند سخنرانى ها و ميتينگ هاى بى نظير بوتو از ۱۸ اكتبر كه وارد پاكستان شد تا زمان مرگش دموكراسى و انتخابات بود. او حتى پس از دريافت اولين نشانه هاى تهديد و ترور حاضر به ترك انتخابات نشد و برخلاف بسيارى از احزاب و سران سياسى كه آن را تحريم مى كردند، گفت: «پاكستان در شرايطى حساس قرار دارد. همه ما در روز انتخابات انتخابى قاطع خواهيم داشت. ما مى توانيم پاكستان را از سال هاى ديكتاتورى، افراط گرايى و فشارهاى اقتصادى كه متحمل شده است، رها سازيم.» اين سخنان او حاكى از آن بود كه او همزمان سر ستيز با برخى نظاميان و تندروها را دارد و اين هر دو براى او خطرى بزرگ محسوب مى شد. او در آخرين سخنرانى خود كه ساعتى قبل از مرگش ايراد شد، به اين خطرات اشاره كرد و گفت: «با بازگشتم، زندگى خود را به خطر انداختم. »
* خاندان نفرين شده
از سرزمينى كه زمانى هندوستان ناميده مى شد دو خاندان گاندى و بوتو بيش از همه مشهورند و عجيب تر اين كه هر دو خانواده حوادثى تراژيك را تجربه كرده اند. بى نظير آخرين فرد سياسى خانواده بوتو بود كه تراژدى مرگ دفتر زندگى او را بست. پدر اين خانواده ذوالفقار على بوتو، نخست وزير و سپس رئيس جمهور پيشين در صف مردان استقلال قرار دارد. پاكستان در دوره صدارت او سال هاى استقلال را به معناى واقعى تجربه كرد. در اين دوره نظاميان حضورى در سياست نداشتند. اما به تدريج و با بروز چند جنگ ميان هند و پاكستان بر نفوذ نظاميان افزوده شد و همين باعث كودتاى ژنرال ضياءالحق عليه او در سال ۱۹۷۷ شد. ذوالفقار على ۲ سال پس از آن اعدام شد.
مرتضى بوتو فرزند دوم و پسر ارشد خانواده بوتو پس از اعدام پدر، از حزب مردم كه انتظار مى رفت وى رهبرى اش را به دست گيرد، انشعاب كرد و همراه با گروه شبه نظامى الذوالفقار به مبارزه با دولت نظامى وقت پرداخت. او سال ۱۹۹۳ در انتخابات پارلمانى شركت كرد و به عنوان نماينده استان سند انتخاب شد. اما در سال ۱۹۹۶ به نحو مرموزى به قتل رسيد. شهنواز بوتو كوچك ترين عضو خانواده نيز در فعاليت هاى سياسى دست داشت. هرچند فعاليت هاى او به گستردگى فعاليت هاى مرتضى و بى نظير نبود اما سال ۱۹۸۵ او را نيز در آپارتمانش در فرانسه مرده پيدا كردند. برخى معتقدند او مسموم شده بوده است.
امروز تنها ميراث مجسم خانواده بوتو در صحنه سياست پاكستان حزبى است كه همه افكار بنيانگذار آن (ذوالفقار على) و ادامه دهنده آن (بى نظير) در مانيفست حزب گنجانده شده است. اصول فكرى حزب مردم در چند عبارت خلاصه شده است: اسلام، آئين ما؛ دموكراسى سياست ما؛ سوسياليسم اقتصاد ما، مردم محور قدرت ما.

حذف آخرين وارث خاندان بوتو
گروه بين الملل ـ هرمز برادران: ترور بى نظير بوتو نخست وزير پيشين پاكستان و رهبر حزب مردم، اين كشور را در فضاى پر از آشوب و خشونت قرار داد.
در دومين روز از عزاى عمومى سه روزه براى مرگ بوتو، هواداران خشمگين او، خيابان ها را به تسخير خود درآورده اند. شهر كراچى زادگاه و مدفن او كانون اين نزاع بود. دولت پاكستان و جامعه بين المللى در پى يافتن عوامل و مسببان اين ترور است و تكاپوى نهادهاى امنيتى پاكستان در اين زمينه آغاز شده است. اما نخستين اظهارنظر و گمانه زنى وزارت كشور پاكستان درباره علل و شيوه مرگ بوتو كه از دخالت عناصر القاعده در اين ماجرا حكايت داشت با واكنش منفى هواداران بوتو رو به رو شد.
گزار ش ها حاكى است كه هنوز ايالت سند، خاستگاه خانواده بوتو، شاهد شديدترين خشونت هاست و شهرهاى اين ايالت تقريباً به حالت تعطيل درآمده است. دولت پاكستان اعلام كرده كه براى كنترل اوضاع، ارتش را براى كنترل خشونت ها به سراسر كشور اعزام خواهد كرد. منابع خبرى اطلاع داده اند كه تاكنون بر اثر درگيرى ها بيش از ۳۰ تن كشته شده اند و صدها خودرو به آتش كشيده شده است.
از سوى ديگر گفته مى شود كه بنابه اظهار نظر پزشك معالج بوتو ، سر وى بعد از انفجار به در يا سقف خودرو اصابت كرده و قبل از رسيدن به بيمارستان فوت كرده است اما برخى مى گويند كه اصابت گلوله به گردن بوتو، سبب مرگ وى بوده است. با اين حال حزب مردم به عنوان مهمترين شاكى اين پرونده خواستار تحقيقات كامل در اين باره است. پرويز مشرف رئيس جمهور پاكستان كه به ائتلاف با بوتو در سياست آينده اين كشور اميد بسته بود در تماسى تلفنى با آصف على زردارى، همسر بوتو كه پنجشنبه شب به همراه سه فرزند خود از دبى وارد پاكستان شد، وعده داد كه ضاربان را به پاى ميز محاكمه بكشاند. نواز شريف ديگر نخست وزير سابق پاكستان نيز در صدر هيأتى ۴۷ نفره از رهبران اپوزيسيون پاكستان در ديدار با خانواده بوتو، مشرف را مسئول ترور بوتو معرفى كرد و اظهار داشت كه تنها راه التيام اين فاجعه كناره گيرى او از قدرت است. وى همچنين تهديد كرد كه با توجه به شرايط كنونى، حزب مسلم ليگ (شاخه نواز) به رهبرى وى انتخابات هشتم ژانويه را تحريم خواهد كرد.
* نخستين متهمان قتل بوتو (نگاهى به شاخه تندرو برادران محسود)
بى نظير بوتو عصر روز پنجشنبه در محل نشست حزب مردم در «لياقت باغ» شهر راولپندى بر اثر شليك يك عامل انتحارى كه اندكى بعد خود را منفجر كرد به قتل رسيد. همچنين ۳۰ نفر ديگر كشته و بيش از ۸۰ تن زخمى شدند. صاحب نظران و گروه هاى متعدد پاكستان ديدگاه هاى متفاوت و حتى متناقضى درباره ترور بوتو دارند به گونه اى كه مى توان فهرست بلندى از مظنونان را براساس اظهارات آنان تهيه كرد. دولت پاكستان در اولين مرحله، القاعده و شبه نظاميان طالبان را كه در مناطق قبايلى هم مرز با افغانستان حضور دارند عاملان ترور بوتو معرفى كرده است. حامد نواز وزير كشور موقت پاكستان شاخه اى از القاعده تحت رياست بيت الله محسود را متهم اول در ترور بوتو معرفى كرد و افزود: «مكالمه خصوصى القاعده در اين خصوص رديابى شده است.» اما مولانا محمد عمر سخنگوى محسود مشاركت اين گروه در ترور بوتو را رد كرد و آن را «پروپاگانداى دولتى» ناميد. وى از منطقه وزيرستان شمالى در گفت و گوى تلفنى به خبرگزارى آسوشيتدپرس گفت: «ما قوياً اين ادعا را رد مى كنيم. بيت الله محسود در ترور بوتو نقشى نداشته است. واقعيت اين است كه ما فقط با آمريكا مخالفيم و رهبران سياسى پاكستان را دشمنان خود نمى دانيم.»
تحليلگرانى كه قتل بوتو را به جريان طالبانيسم نسبت مى دهند، معتقدند از آنجا كه بوتو مى توانست در آينده سياسى اين كشور نقشى در پياده ساختن سياست مقابله با طالبان و القاعده ايفا كند، احتمال دخالت اين جريان وجود دارد. بوتو در تبليغات انتخاباتى به صراحت تقابل با طالبان و القاعده را در كانون سخنرانى هاى خود قرار داده بود كه بيش از هر چيزى نيروهاى شبه نظامى در وزيرستان شمالى را نگران ساخته بود و همين مسأله گمانه زنى درباره نقش محسود در قتل بوتو را به واقعيت نزديك تر مى سازد.
برادران محسود رهبران ائتلافى تازه تأسيس از شبه نظاميان به نام «تحريك طالبان» هستند كه جنگ عليه دولت پاكستان را به دليل همپيمانى با آمريكا و قلع و قمع طالبان آغاز كرده اند. محسود فرمانده اى ۳۴ ساله است كه به گفته كسانى كه وى را از نزديك ديده اند، همواره از تفاسير سلفى از شريعت براى توجيه اعمال خود استفاده مى كند و در حال حاضر جنگ او بر پايه تلاش براى اخراج آمريكا و ناتو از افغانستان و ايجاد دولتى اسلامى با قرائت هاى سلفى در آنجا استوار است. وى به طايفه محسود در وزيرستان جنوبى تعلق دارد، اما بارها براى جنگ عليه نيروهاى خارجى در افغانستان از مرز گذر كرده است. پس از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ محسود نقش هاى بيشترى يافت و گفته مى شود كه وى تحت امر جلال الدين حقانى از فرماندهان طالبان عمل مى كند. حقانى كسى است كه در بمباران كوه هاى تورابورا در سال ۲۰۰۲ به اسامه بن لادن كمك كرد كه از آنجا بگريزد. به گفته خود محسود، وى فرماندهى ۲۰ هزار نيروى طالبان را بر عهده دارد كه اغلب آنها از طايفه محسود هستند. عامل قتل بوتو فردى به نام «كرامت الله بلال» از نزديكان محسود بوده است.
* فرضيه هواداران بوتو
جمع زيادى از هواداران بوتو، سرويس امنيت اطلاعات پاكستان (ISI) را متهم به دخالت در ترور او مى خوانند كه اين گمانه زنى بر اساس صحبت خود بوتو است كه گفته بود اگر كشته شوم، مسببان مرگ من نظاميان هستند.
در جريان سوء قصد قبلى به بوتو، او چند تن از چهره هاى متنفذ امنيتى - سياسى پاكستان را متهم ساخت. تركيب اين چهره ها به گونه اى بود كه هم انگشت اتهام را به سمت نظاميان مى برد، هم اين كه پنجابى ها را مقصر نشان مى داد. اين افراد عبارت بودند از حميد گل، رئيس پيشين سازمان اطلاعات ارتش پاكستان (آى. اس. آى)، اعجازشاه مقام ارشد امنيتى و چوهدرى پرويز الهى سروزير پنجاب.

گروه بين الملل ـ محمد نورى: مرگ سياسى بى نظير بوتو، براى سال ميلادى پاكستانى ها، پايانى تراژيك بود و براى دولت و مجلسى كه قرار است از بطن انتخابات ۸ ژانويه اين كشور زاده شود، تولدى ناگوار.
اكنون جنوب نشينان ايالت سند و هواداران حزب مردم پس از ۲۸ سال از اعدام قائد محبوب شان، ذوالفقار على بوتو، بر طالع خويش مى نالند كه آخرين اميدشان براى ستاندن قدرت از طايفه اريستوكرات هاى پنجاب از دست رفت. سوى ديگر گروه حاميان خارجى بوتو (آمريكا، انگليس، عربستان و امارات) از خطاى محاسبه خويش زبان به سرزنش همديگر گشوده اند كه پروژه بزرگ آنها براى ائتلاف دو نهاد نظاميان و سياسيون (مشرف ـ بوتو) نه تنها بذر ثبات نيفكند كه توفان و ترور به بار آورد. بوتو پس از ۸ سال زيستن در تبعيد با بازگشت به پاكستان، تصميمى را گرفت كه براى هر سياستمدارى بالاترين ريسك محسوب مى شود، بى نظير آشكارا پرچم رهبرى مبارزه در دو جبهه را برافراشت. اول مبارزه عليه ساكنان خانه قدرت و دوم مبارزه عليه شبه نظاميان مستقر در مناطق قبايلى پاكستان. به اين صورت راهى كه بوتو برگزيد، راه قهرمانى يا مرگ بود آن هم در سرزمينى چند پارچه كه قدرت ميان طايفه نظاميان، اريستوكرات ها و قبايل تقسيم شده است.
بوتو چنانكه كارنامه خاندان فقيد او مى گويد سياستمدارى متهور و خستگى ناپذير بود. اما همين نقطه قوت او كه مورد تحسين بود، موجب اصلى آسيب پذيرى او شد. بوتو با تصميم ۱۸ اكتبر خود و بازگشت به پاكستان به معناى واقعى در ميدان مين گذارى شده گام نهاد. پاكستان ۲۰۰۷ نسبت به ايام حضور او در دهه ۹۰ بسيار تغيير كرده بود. اما سماجت سياسى اين آخرين وارث خاندان بوتو مانع از آن شد كه او مختصات سياسى جديد پاكستان را در تصميم گيرى خود لحاظ كند. در پاكستان جديد هنوز كسانى كه او را ۸ سال در تبعيد نگه داشتند بر مصدر قدرت هستند همينطور تفكرى كه پدرش را پاى چوبه دار برد از صحنه خارج نشده است و بر اين دو طيف دشمنان تاريخى بوتو، حلقه سومى هم ملحق شده كه به عنوان طالبانيسم جديد از لايه هاى قبيله اى و ايدئولوژيك پاكستان سر بر آورده است.
پس از اولين سوءقصدى كه سه ماه پيش هواداران بازگشت بوتو را در ۱۸ اكتبر به سوگ نشاند، بسيارى از مشاوران او خواهان بازبينى در استراتژى مبارزاتى او شدند اما بوتو با همان حدت و شدت، مسير مبارزه خويش را ادامه داد. در وضعيتى كه حتى شركاى آوانگارد غرب مانند مشرف، با طرح شعار آشتى ملى عملگرايى را شرط لازم براى بقاى سياستمدار مى خواندند، بوتو استراتژى مبارزه خود را بر مبناى صفر و صد تنظيم كرد، او به همه نيروهاى ايدئولوژيك كه در مناطق قدرتمند قبايلى مأوا گزيده اند اعلام جنگ داد و بسيارى از يونيفورم پوشان را كه ستون فقرات امنيت پاكستان را در اختيار دارند به چالش كشاند. به اين صورت او از ميان دو گزينه مرسوم در برخورد با كانون هاى قدرت حريف، يعنى مصالحه و مقابله، دومى را برگزيد. پيدا بود كه در شرايطى كه عقربه زمان و اتمسفر انتخابات به نفع بانوى پرآوازه سندى ها پيش مى رفت، مخالفان مركزنشين و مرزنشين او آرام ننشينند.
آنها كه تصميم به خاموش ساختن ستاره سياسى سندى ها گرفته بودند مى دانستند كه براى شكست بوتو راه سنتى كودتا يا وضع فوق العاده كارساز نيست چون مذموم و مطرود جهان امروز است. نسخه دوم يعنى ايجاد ائتلاف هاى انتخاباتى نيز به دليل شكاف در روابط مشرف با احزاب ميسر نيست پس فقط يك راه باقى مى ماند و آن توسل به حذف فيزيكى و قاعده ترور. بوتو بر اين باور بود كه ضمانت سه قدرت غربى و عربى در كنار اقبال مردم عادى، براى توفيق سياسى او كافى است اما اين «خطا در محاسبه» پيش از آن كه دامن بوتو را بگيرد متوجه قدرت هايى است كه در خارج از پاكستان رهبر فقيد حزب مردم را با دستان خالى در ميدان حريفان مسلح قرار دادند. بازگشت بوتو پس از هشت سال تبعيد حاصل پيمان و پروژه پرطمطراقى بود كه با امضاى سه بازيگر خارجى پاكستان يعنى آمريكا، انگليس و عربستان و تعهد دولت مشرف به اجرا درآمد و اكنون مرگ بوتو نقطه پايان اين پروژه است.
با اين شكست مى توان گفت كه واشنگتن و شركايش به دومين خطاى استراتژيك خود در اين منطقه - پس از افغانستان- دچار مى شوند. اشتباهى كه از يك ساده انگارى درباره جامعه پيچيده پاكستان ناشى مى شود. بنابراين پافشارى جزم گرايانه، آمريكايى ها بر پياده كردن سناريوى بازگشت بوتو و اتحاد او با مشرف، اتحادى كه از ابتدا محكوم به شكست بود، موضوعى نيست كه بتوان در بازخوانى تراژدى مرگ بوتو آن را ناديده گرفت. هرچند از سخنان رايس پيداست كه واشنگتن مسئوليتى را در اين حادثه نمى پذيرد و فقط ممكن است نگرو پونته به عنوان تصميم گير امور پاكستان به كنگره احضار شود.
بازتاب گسترده اى كه مرگ آخرين وارث خاندان بوتو در پى داشت را از دو منظر مى توان نگريست، نخست به جهت آن كه با اين حادثه نزاع كهنه سندى ها و پنجابى ها يا نظاميان و سياسيون دوباره سر باز مى كند و موج ديگرى از خشونت و بازى حذفى بر جامعه خسته پاكستان آوار مى شود و دوم از حيث اعتبارى كه خاندان بوتو و حزب مردم به عنوان پرچمدار هويت پاكستان در ميان ملت هاى جهان اسلام و ايران دارا هستند. تصوير بى نظير بوتو نزد ملت هاى منطقه همان بود كه او به عنوان نخستين نخست وزير زن مسلمان شناخته مى شد، حيات سياسى او كه نيمى از آن در تبعيد و زندان سپرى شده بود از وى يك شخصيت منحصر به فرد ساخته بود. تفكر سياسى بوتو با آن كه ملغمه اى از غربگرايى و شرق ستايى بود و از اين نظر او نماد چهره دوگانه نيمه سنتى و نيمه مدرن پاكستان بود، اما به عنوان يك چهره دوستدار ايرانى ها همواره به ديده احترام به ايران و ايرانى ها مى نگريست. با مرگ سياسى او، آسمان سياست پاكستان شفاف تر شد و پرده هاى خوشبينى و ساده انگارى از نگاه بازيگران بين المللى كنار رفت اما اميدها به بازگشت ثبات و تفاهم و همزيستى در شصتمين بهار استقلال اين سرزمين به افول گراييد.