] عليرضا سميعى [

شما مى توانيد عكس ۱۴ رئيس انستيتو پاستور را با تمام دقتى كه در خود سراغ داريد ببينيد. تنها كسى كه در آن ميان در عكس خود لبخند مى زند دكتر عبدالحسين روح الامينى است كه از سال ۱۳۸۴ هدايت مؤسسه را به عهده دارد. وقتى به سراغ ايشان رفتم تا مصاحبه را انجام دهم تمام مدت با هيجان خاصى مسائل را يك به يك، توضيح داد. آن وقت براى آشنايى بيشتر من با مؤسسه به گوشه و كنار انستيتو سر كشيديم كه در نوع خود عمل عجيب و غريبى به نظر مى رسيد. ممكن است گمان كنيد به عنوان يك خبرنگار اغراق مى كنم اما برخورد ايشان با كاركنان به گونه اى صميمى و گاهى شوخ طبعانه بود كه يك غريبه گمان نمى كرد رابطه رئيس و كارمندى در ميان باشد. شايد بخشى از موفقيت او به عنوان يك مدير به همين موضوع به ظاهر ساده مربوط شود. انستيتو پاستور ايران يك مؤسسه ريشه دار است و از اين رو هدايت آن كار چندان ساده اى نيست. تاريخ گشايش مؤسسه چنانچه از معمارى اش پيداست به سال ها پيش برمى گردد. زمانى كه ايران درگير مصائب بعد از جنگ جهانى اول بود. هيأتى از ايران به تاريخ ۲۳ اكتبر ۱۹۱۹ در پاريس به دكتر «رو» رئيس انستيتو پاستور پاريس مراجعه كردند تا طرح پاستور را در ايران راه اندازى كنند. در آن زمان عبدالحسين فرمانفرما براى جبران كم كارى دولت وقت در وقف نامه اى كه با اين عبارات آغاز مى شد «چون در اين عصر اخير كه قرن چهاردهم هجرى است، بعضى از امراض مسريه مزمنه در خطه ايران طهران شيوع يافته. . . كه معالج به مضيقه و مريض به مخاطراتى افتد كه صعب العلاج و بالاخره منجر به تلفات و هلاك نفوس شود. . .» عبدالحسين ميرزا فرمانفرما. . . محض رفع احتياج اهالى اين آب و خاك و تسهيل امر آنها در فراهم شدن وسايل علاجيه نخستين كسى بودكه تصميم فرمود و همت گماشت و بدين ترتيب زمين و آب مورد نياز مؤسسه فراهم شد. انستيتو تا سال ها تنها مؤسسه پژوهشى بود كه عليه آبله، سل و ديگر بيمارى ها مبارزه مى كرد. پس از انقلاب اسلامى ۱۳۵۷ انستيتو در زمينه آموزش نيز وارد عمل شد و اكنون فعاليت هاى گسترده اى انجام مى دهد. با اضافه شدن زمينى در شميرانات (اين زمين نيز وقف خاص است) و تأسيسات گسترده اى در كرج ابعاد كار پاستور هر روز گسترده تر مى شود كه در ادامه با بعضى از آنها آشنا مى شويم.

* فعاليت هاى انستيتو پاستور چه محورهايى را دربرمى گيرد
هم اكنون محورهاى متفاوتى در پاستور پيگيرى مى شوند. قبل از همه آنها حوزه «پژوهش» است كه از هنگام تأسيس مؤسسه مورد تأكيد بوده ، در اين زمينه هم پژوهش هاى پايه اى وجود دارد و هم پژوهش هاى كاربردى. مسأله بعدى «خدمات تخصصى» است. اين خدمات اعم از تشخيص (به عنوان مثال تشخيص ژنتيكى) و درمان است. مورد بعدى توليد فرآورده هاى دارويى مى باشد. در نهايت مى توان به «آموزش» اشاره كرد. دوره هاى كارشناسى ارشد و Ph.D در اينجا پوشش داده مى شود. فعاليت هاى هر يك از اين ۴ حوزه قابل توضيح هستند. اما شايان ذكر است كه در خاورميانه و شمال آفريقا از جهت كيفيت ارائه اين خدمات و پوشش همزمان حوزه هاى نامبرده منحصر به فرد است.
* كمى درباره فعاليت هايى كه در زمان شما انجام گرفته است، توضيح دهيد.
قبل از هر چيز بايد بگويم كه ما از ابتدا كار را با مشورت با مسئولان پيشين و مطالعه روى فعاليت هاى گذشته مؤسسه انجام داديم. بنابراين با شناخت از فرصت ها و تهديدهاى موجود در سيستم وارد عمل شديم.
ساختار نيروى انسانى را به سمت تخصصى شدن پيش برديم. هم اكنون ۴۰۰ محقق و پژوهشگر در اختيار داريم كه برخى از آنها در سطوح منحصر به فرد هستند. در زمينه انتشار با رشد مقالات روبه رو بوديم كه هنوز شيب تندى دارد. در بحث كتابخانه و سايت اينترنتى با توجه به محدوديت ها، منابع و امكانات تخصصى بسيار زيادى داريم.
بروشورها، كاتالوگ ها، كتابچه ها و سايت هايى با زبان هاى مختلف براى مخاطبان مختلف تهيه كرده ايم. حتى نشريه داخلى به نام گپ (يا گفت وگوهاى پاستورى) نيز داريم كه از اين راه اطلاع رسانى درون سازمانى انجام مى دهيم.
با وجود اين كه تعداد طرح هاى تحقيقاتى ما بالا است، هيچ طرح تصويب نشده اى به خاطر اعتبارات نداريم. ارتباط با دانشگاه هاى داخلى و بين المللى را گسترش داديم. كار ميدانى خوبى كه انجام شد رصد بيمارى ها بود. به اين ترتيب كه به شهرستان هاى مختلف مراجعه شد و با همكارى ارگان هاى مسئول، عمل مراقبت و ديده ورى را انجام مى داديم. در حال پيگيرى راه اندازى شبكه تشخيص فورى بيمارى ها با همكارى وزارت بهداشت هستيم تا بتوانيم به عنوان چشم متخصص، با تجربه و كلان نگرى در كنار ساير قسمت هاى وزارت، خدمت كنيم. يكى از كارهاى ضرورى مرزبانى بهداشتى - درمانى بيماريهاى عفونى است چرا كه گستردگى مرز ها سبب مى شود تا انواع بيمارى ها به كشور وارد شود در اين رابطه نيز برنامه هاى تحقيقاتى داريم كه مى توانيم آن را مرزبانى عفونى بناميم. يكى ديگر از كارهاى جديدى كه در اين دوره به انجام رسيده و آرام آرام به بهره بردارى خواهد رسيد «تيم پاسخ سريع» براى بيمارى هاى عفونى است. بدين قرار كه در حال تشكيل تيمى هستيم تا بتواند در زمان وقوع حوادث، به سرعت در محل حوادث عفونى غيرمترقبه حاضر باشد تا با تشخيص سريع از انتشار بيمارى هاى عفونى پيشگيرى كند. همان طور كه مى دانيد در اين گونه موارد «فوريت» از اهميت حياتى برخوردار است. از اين رو ترتيبى مى دهيم تا پس از اين به جاى آن كه نمونه ها به سراغ ما بيايند، ما نزد آنها برويم.
كار مهم ديگر تأسيس كانون تفكر بود. براى اين كه بتوانيم علاوه بر بازوى كارشناسى از توان فكرى صاحبنظران خارج از سيستم نيز استفاده كنيم تعدادى جوان متخصص را در كانون فكر به كار گرفتيم. ايشان مى توانند با كارشناسان در ارتباط باشند و طرح هاى مطالعاتى را حول موضوع هايى كه به آنها سفارش داده مى شود شكل دهند. به عنوان مثال ما مى توانيم از آنها بخواهيم در مورد داروهاى ضدسرطان كه حائز اهميت زيادى هستند، مطالعاتى انجام دهند كه ما در آينده با پشتوانه و پيشينه مطالعاتى و كارشناسى مناسبى به سراغ شان برويم. اين ها مانند زنبورهاى عسلى هستند كه به تعبير مقام معظم رهبرى به سراغ گل ها مى روند و بهترين شهد را فراهم مى كنند.
موضوع بعدى پارك بيوتكنولوژى كشور است. چون ما در ايران پارك هاى فناورى زيادى داريم ولى پارك اختصاصى بيوتكنولوژى نداريم.
* پيش از آن كه در مورد موارد مطرح شده در پاسخ شما بحث كنيم، مى خواهم بپرسم چرا فعاليت هاى خود را كه ظاهراً وسيع هستند، با رسانه ها در ميان نمى گذاريد
ما مى خواستيم عمل ها و فعاليت هاى مان بيشتر و پيشتر از حرف هايمان باشد. هرگاه رسانه ها توضيحى خواستند به صورتى شفاف ارائه كرده ايم ولى اين واقعيت را مى دانستيم كه ارتباط با رسانه ها نبايد تبديل به سرگرمى شود. نبايد بيش از حد لزوم، درگير كارهاى رسانه اى شد.
* بخش هاى مختلف انستيتو را نام ببريد.
در تهران آزمايشگاه آربوويروس و تب هاى خونريزى دهنده، آزمايشگاه ويروس شناسى، بخش ميكروب شناسى، بخش بيوشيمى، بخش بيوتكنولوژى، بخش تحقيقات بالينى، بخش هپاتيت و ايدز، بخش قارچ شناسى، بانك سلولى، بخش انگل شناسى، بخش فيزيولوژى، بخش مايكوباكتريولوژى، بخش ايمونولوژى، بخش بيولوژى مولكولى، واحد آنفلوآنزا و آزمايشگاه ايمونولوژى مولكولى و تحقيقات واكسن.
بخشهاى مجتمع توليدى تحقيقاتى انستيتو پاستور ايران: بخش ب ث ژ - بخش محلولهاى تزريقى - بخش آنتى ژن ها و باكتريال - بخش واكسنهاى ويروسى - بخش علوم حيوانات آزمايشگاهى - بخش توسعه فرايندهاى نوتركيب - بخش واكسن هپاتيت ب - بخش اينترفرون آلفا و استرپتوكيناز - بخش اريتروپوئيتين - بخش تضمين كيفيت - بخش كنترل كيفيت - بخش فنى مهندسى.
* ممكن است كمى در مورد دستاوردهاى پژوهشى انستيتو بگوييد.
من مى توانم در اين مورد توضيح دهم ولى بعد احتمالاً از من خواهيد خواست درباره بخش هاى پژوهشى و سپس توليدى بگويم. طبيعى است كه شما به عنوان يك خبرنگار اين سؤالات را بپرسيد ولى اين بخش ها آنقدر گسترده و اغلب تخصصى هستند كه نمى توانيم در يك مصاحبه به آنها بپردازيم، بلكه ارائه ساده و صحيح آن به چند مصاحبه و گزارش احتياج دارد. به هر رو من فقط بعضى از آنها را به صورت موردى نام مى برم، در بحث بيوتكنولوژى از سال ۱۳۷۶ انستيتو از سوى وزارت بهداشت به عنوان مركز تحقيقات بيوتكنولوژى مورد تأييد قرارگرفت يكى از مهمترين دستاوردهاى واحد بيوتكنولوژى پزشكى، توليد كيت تشخيص HIV است كه قابليت تشخيص وجود آلودگى به ويروس HIV و ابتلا به ايدز را در نمونه خون افراد داراست. از ديدگاه جهانى بنا به دلايل فنى و تخصصى، توليد اين كيت منحصر به فرد بود. توليد GP63 نيز موجب كسب اعتبارجهانى براى ايران شد.
اولاً در جريان اجراى طرح، كارشناسان و مشاوران خارجى زيادى به ايران آمدند و تجربيات خود را در اختيار انستيتو پاستور گذاردند و ثانياً با انجام موفقيت آميز اين طرح اعتماد سازمان بهداشت جهانى به ايران جلب شد. موضوع بعدى كه مى دانم شما هم به آن علاقه مند هستيد (چرا كه مدام درباره آن مى پرسيد) فعاليت بخش هپاتيت و ايدز است. در حال حاضر و با درمان هاى شيميايى فقط در ۴۰ تا ۷۰ درصد موارد قادر به كاهش عوارض بيمارى هستند و نياز به يك واكسن مؤثر براى اين بيمارى كاملاً احساس مى شود. اين كار در مراحل خوبى قرار دارد و طرح هايى نيز براى آينده در دست بررسى است.
* درباره كانون تفكر توضيحات بيشترى بدهيد.
اقتصاد دانش محور، اولويت اول اقتصادى اكثر كشورهاى توسعه يافته و درحال توسعه است. انستيتو پاستور ايران نيز از بيشترين سرعت رشد علمى در ميان انستيتو پاستورهاى جهان برخوردار بوده و داراى بيشترين درصد همكارى هاى بين المللى در مقايسه با ۱۰ دانشگاه اول كشور درتوليد علم است.
فعاليت كانون تفكر در همين راستا در سه محور عمل مى كند؛ اول انجام مطالعات موردكاوى است كه خود در ۴ زمينه انجام مى شود. سياست علم و تكنولوژى و نوآورى، مديريت نوآورى، مديريت تحقيق و توسعه و مديريت مالكيت هاى فكرى، دوم انجام مطالعات اقتصادى، امكان سنجى و طرح تجارى و سوم تجارى سازى دستاوردهاى پژوهشى. تجارى سازى، فرايند بسيارمهمى است كه مراحل مختلفى را دربرمى گيرد. هم اكنون تجارى سازى «كيت تشخيص سريع سل» در دستور فعاليت هاى اين مركز قراردارد.
* فعاليت هاى آموزشى انستيتو پاستور به طور خلاصه چگونه هستند
فعاليت هاى آموزشى و پژوهشى پاستور از سال ۱۳۶۲ آغاز شد اما بزودى در سال ۱۳۶۵ بحث هايى در جدى شدن اين آموزش ها در سطح كارشناسى ارشد و Ph.D مطرح گرديد. در سال ۷۰ دكتراى فرآورده هاى بيولوژيك با همكارى ديگر مؤسسات آغاز و در سال ۱۳۷۷ پاستور در امر آموزش تبديل به مؤسسه اى مستقل شد. علاوه بر اين در زمينه هاى بيوتكنولوژى دارويى و ميكروب شناسى نيز در مقطع Ph.D و كارشناسى ارشد پذيرش داشتيم. از امسال نيز در بيوتكنولوژى پزشكى دانشجوى Ph.D خواهيم داشت. كارگاه هاى آموزشى، سمينارهاى علمى، دوره هاى كارآموزى و كارورزى و جلسه هاى ارتقاى پرونده هاى هيأت علمى نيز از ديگر فعاليت هاى آموزشى ما محسوب مى شوند. همانگونه كه قبلاً گفتم مقاله هاى علمى زيادى نيز در اين ميان ارائه شده كه تنها تعداد مقاله دانش آموختگان دوره دكترا ۷۲ عدد بود. رشته هاى ديگر نيز هم اكنون تصويب شده اند. مانند زيست فناورى پزشكى. رشته هايى در حال تصويب هستند مانند مهندسى بافت و رشته هايى كه منتظر بررسى هستند همچون دكتراى پژوهشى، بيوتكنولوژى صنعتى و نانوبيوتكنولوژى. علاوه بر همه آنچه گفته شد درنظر داريم جهت رفع نياز در سطح مديران و سياست گذاران علمى درمورد استراتژى هاى بيوتكنولوژى رشته MBA را در همين رشته راه اندازى كنيم تا بزودى افراد مناسب و متخصصى براى راهبرى اين علوم تربيت كنيم.
* آماده سازى يا كنترل كيفيت چيست و چرا تا اين حد اهميت دارد
برخى گمان مى كنند به محض آن كه ساختمان و تعدادى وسيله آماده شد، توليد آغاز مى شود. در حالى كه پيش از توليد بايد همه چيز تست شود. اين كار هفته ها و ماه ها به طول مى انجامد. كنترل فضا، كنترل پيش ازتوليد، حين توليد و پس از توليد، فرايند پيچيده اى است. دستورالعمل هاى مربوط به فضا و برهه هاى توليدى خصوصاً در زمينه فرآورده هاى دارويى بيوتك پروتكل هاى مفصلى دارد كه از خود توليد محصول اصلى مفصل تر و پيچيده تر است. نمى توان محصول را بدون توجه به اين شرايط توليد كرد چرا كه نمى توانيم ابتدا چند صد ليتر واكسن را به توليد برسانيم و بعد آنها را به خاطر نداشتن كيفيت مناسب، دور بريزيم.
از اين رو فرايند آماده سازى بسيار حياتى است. زيرا ما بايد از ابتدا از كيفيت محصول مطمئن باشيم. درواقع مفهوم كنترل كيفيت به مفهوم تضمين كيفيت تبديل شده است. اين يك فرايند دانش محور است. انستيتو ۱۱آزمايشگاه دارد كه در رابطه با كنترل كيفيت فعال هستند. ما در ازاى هر ۱۰۰ نفرى كه در كار توليد داريم ۷۰ نفر در بخش كيفيت يا به بيان بهتر تضمين كيفيت مشغول هستند.
* كمى درباره مجتمع كرج بگوييد.
مجتمع كرج بسيار قديمى و ريشه دار است. يكى ازكارهايى كه ما در آنجا انجام مى دهيم توليد فرآورده هاى نوتركيب است. كرج ۵ كارخانه دارد. ۲ كارخانه داروسازى براى توليد ويال هاى خشك (سوسپانسيون در محيط استريل) وظيفه اين ۲ كارخانه اين است كه پودر استريل دراختيار ما بگذارند. ۳ كارخانه ديگر مواد اوليه بيوتكنولوژى را فراهم مى آورند. يكى از آنها مواد اوليه بيوتكنولوژى را از قارچ مى گيرد، ديگرى از باكترى و سومين كارخانه از سلول جانورى اخذ مى كند. ما از اين حيث در ايران منحصر به فرد هستيم. زيرا هيچ مؤسسه ديگرى نمى تواند به لحاظ استانداردهاى جهانى همتراز با انستيتو پاستور قرار گيرد زيرا هم در ميزان توليد و هم در كيفيت توليد دسترسى به استانداردهاى جهانى بسيار مشكل و هزينه بر است. گستردگى كار پاستور به حدى است كه ما بزودى بعد از رفع نياز داخلى، مى توانيم فرآورده هاى دارويى بيوتكنولوژيك خود را صادر كنيم. هم اكنون نيز مى توانيم فرآورده هاى مؤسسات كوچك تر را با امكانات خود به مرحله توليد و اجرا برسانيم چون ممكن است آنها فرمول دارو را در اختيار داشته باشند اما نتوانند در مقياس صنعتى و تجارى به توليد برسند. در واقع امكانات ما اجازه توليد انبوه را مى دهد. گذشته از آن امكانات آزمايشگاهى و «كلين روم ها»ى ما درحد بسيارخوبى هستند. «كلين روم» يا اتاق هاى پاكيزه همان محيط هاى استريلى هستند كه مثلاً حيوانات آزمايشگاهى درآن نگهدارى مى شوند.
آلودگى هوا، تغذيه حيوانات و حتى لباس كارمندان بخش و همه شرايط ناچار بايد تحت كنترل شديدى قرار داشته باشد. ناگفته نماند همت دولت آقاى احمدى نژاد براى راه اندازى طرح ها بويژه طرح كرج بسيار مؤثر بود. مى توانم بگويم همكارى شخص ايشان در واگذارى زمين ها كار ما را چندسال جلو انداخت.
* لطفاً در مورد «پارك » ها توضيح بيشترى بدهيد.
پارك مجموعه اى آماده است كه امكان رشد به مؤسسات كوچك و متوسط نوپا را مى دهد. در واقع از نظر توانايى فعاليت، مركز رشد محسوب مى گردد. هر مؤسسه اى ممكن است به دانش و تكنولوژى خاصى دست يافته باشد كه براى عملياتى كردن آن امكانات لازم را ندارد، دراين مرحله پارك مانند يك مادر عمل مى كند كه فرزند را در خود به نحوى پرورش داده و فضا، امكانات زيرساخت (از قبيل آب، برق و . . . ) اينترنت، مشاوره هاى تخصصى را در اختيار مؤسسات كوچك و متوسط و صاحب فكر و ايده قرار مى دهد تا آنها چند سال در آن به توليد خود بپردازند چون فراهم كردن چنين تأسيسات عظيمى دشوار است پارك ها محل خوبى براى بالندگى هستند. هم اكنون مؤسسات مختلف مى توانند از امكانات ما استفاده كنند. بعد از اين كه به اميد خدا اساسنامه اش در شوراى انقلاب فرهنگى تصويب شد شايد حدود ۳۰ تا ۵۰ شركت بتوانند از امكانات ما استفاده كنند، به نظر من اين بزرگترين كارى بود كه دولت در تاريخ بيوتكنولوژى كشور به سرانجام رساند.
* چرا فعاليت هاى خود را به طور جامع روى سايت اينترنتى منعكس نمى كنيد
با شماموافقم كه ما مى توانيم سايتى داشته باشيم كه فعاليت هاى ما را ارائه كند. ممكن است جزئيات تخصصى فعاليت هاى ما به كار همه نيايد ولى در اختيار گذاشتن كليات مى تواند مفيد باشد. به عنوان مثال، مجله ما در جشنواره رازى مقام آورد و يا اطلاع رسانى از قسمت هاى توليد و همچنين ارتباطات و فعاليت هاى ما مى تواند در سايت گنجانده شود، البته سايت ما آماده است ولى مى تواند فعال تر شود.
* چه حرفى با مردم داريد
مردم مايل هستند براى موقوفات به سمت ساخت مدرسه، مسجد و بيمارستان بروند. همه اين ها در نوع خود شايسته است اما در زمينه تحقيقات پزشكى نيز به كمك هاى مردمى نيازمند هستيم. در دنيا بسيارى از بنياد ها بودجه هاى تحقيقى را حمايت مى كنند. توجه داشته باشيم كه كمك به بودجه هاى تحقيقاتى به كاهش آلام و دردهاى آتى كمك مى كند. نتيجه پژوهش همواره و به طور طبيعى در «آينده» مشخص مى شود. رسانه ها بايد در ايجاد فرهنگ كمك به بودجه هاى تحقيقى قدم هاى مؤثرى بردارند.