[سيدجواد سيدپور]
ايران يكى از برخوردارترين كشورها در زمينه استفاده از گاز طبيعى است. هم منابع سرشارى در كشور موجود است و هم امكانات گسترده اى براى استفاده از اين منابع تدارك ديده شده است. اما گاه به گاه و با آغاز فصل سرما اختلالاتى در سيستم گاز كشور به وجود مى آيد. اين مشكل از كجاست. آيا صنعت گاز كشور نتوانسته به اهداف خود برسد يا اين كه اتفاق ديگرى رخ داده است پيش بينى براى مقابله با اين معضل چگونه است اين گزارش ضمن نگاهى كوتاه به عملكرد صنعت گاز نگاهى به برنامه هاى آتى اين صنعت خواهد داشت.
با ريزش اولين دانه هاى برف در شهرها و واردشدن توده هاى هواى سر بر فراز مناطقى از كشور مصرف گاز خانگى و شهرى افزايش يافت و همزمان با بروز مشكلاتى در انتقال گاز تركمنستان به ايران بحران قطع گاز و افت فشار در مناطقى از كشور دامنگير شد.
اين اتفاق بيش از هر چيز اين پرسش را در ذهن ها متبادر ساخت كه مگر برنامه گازرسانى در ايران نتوانسته به اهداف خود دست يابد و چرا با بروز كوچكترين ايرادى اتفاق هايى اينچنين گريبانگير مردم مى شود.
اشتباه در محاسبه در مورد عملكرد مثبت يا ضعيف يك بخش از آنجا آغاز مى شود كه با كوچكترين اتفاقى از اين دست، بلافاصله تمام دستاوردها و عملكرد چندين ساله يك مجموعه را زير سؤال ببريم.
واقعيت آن است كه عملكرد مجموعه نظام در مورد گازرسانى به شهرها و روستاهاى كشور و رساندن گاز، انرژى ارزان و مفيد به گوشه گوشه ميهن در طول دو دهه گذشته البته كارى بزرگ، قابل ستايش و درخور توجه است. امروزه در حالى انتقادها به سيستم گاز كشور صورت مى گيرد كه صدها كيلومتر لوله گاز در طول دو دهه گذشته در دل خاك خوابانده شده و انرژى را از دل خليج فارس تا بلنداى الوند و تا دامنه هاى البرز انتقال مى دهد.
مجموعه نفت و گاز كشور در طول ۸ سال دفاع مقدس به دليل بمباران هاى پياپى دشمن بيشترين صدمات را ديد. در نتيجه بخشى از داشته هاى كشور تبديل به خاكستر شد و نياز به سرمايه گذارى مجدد و بازسازى را تشديد كرد. اين نياز همزمان شد با تحريم همه جانبه غرب و آمريكا و اعمال فشارهاى اقتصادى براى دست برداشتن از مواضع سياسى. غرب و آمريكا علاوه بر آن كه دست به تحريم ايران زدند زمينه تقويت همسايگان بالاخص كسانى كه منابع مشترك اقتصادى نيز با آنها داشتيم را فراهم كردند. راه اندازى و بهره بردارى از مخزن بزرگ مشترك پارس جنوبى بين ايران و قطر از جمله اين موارد است. درحالى كه قطر به واسطه سرمايه گذارى مستقيم شركت هاى بزرگ نفت و گاز دنيا شروع به بهره بردارى از مخزن مشترك كرد ايران با چالش تحريم مواجه شد و شركت هاى كه از توانايى فنى و مهندسى خوبى برخوردار بودند به دليل نگرانى از عواقب تحريم از ادامه همكارى انصراف دادند. معناى چنين كارى از دست دادن بخش عظيمى از منابع زيرزمينى بود. در چنين شرايطى چه بايد كرد
تصميم گيران اقتصادى با مطرح كردن قراردادهاى بيع متقابل (T.O.B) و كاهش دادن ريسك سرمايه گذارى شركت هاى خارجى زمينه اى را فراهم كردند كه نه تنها شركت هاى بزرگ به مجموعه پيوستند بلكه ساخت و ساز و بهره بردارى با سرعت پيش رفت. قصد ميدان عظيم پارس جنوبى كه البته خود حكايتى ديگر دارد، يكى از مواردى است كه اسير سياست هاى غرب شده بود و نهايتاً از چنبره آنها نجات يافت.
در چنين شرايطى و با اعمال فشارهاى خارجى است كه نظام در طول دو دهه گذشته توانست سهم مصرف گاز طبيعى در كشور را در راستاى اجراى سياست جايگزينى بهينه انرژى و برخوردارى از سوخت ارزان تر و تميزتر به شدت افزايش دهد.
جالب است بدانيم كه در سال ۱۳۵۶ خانواده هاى برخوردار از گازطبيعى تنها ۵۰ هزار خانوار بودند ولى اكنون بيش از ۱۲ ميليون خانوار از گازطبيعى برخوردارند. يعنى در طول دو دهه سبد انرژى اوليه خانوار در ايران تغييركرد. امرى كه در دنيا بى سابقه است. حتى روسيه كه بيشترين گاز دنيا را دارد چنين سهمى را به خانوار نتوانسته اختصاص دهد. اكنون بسيارى از مناطق سردسير و پرجمعيت ايران از اين نعمت برخوردارند.
درحال حاضر بيش از ۲۵ هزار كيلومتر خطوط انتقال گاز و ۱۳۱ هزار كيلومتر شبكه گاز شهرى احداث و راه اندازى شده است.
براساس آخرين عملكرد از برنامه گسترش شبكه گازى كشور بيش از ۵۳ ميليون نفر از جمعيت كشور تحت پوشش و برخوردار از گازطبيعى هستند. اين آمار در سال ۵۷ حدود ۲۲۵ هزارنفر بود. اين آمار را مى توان به گونه ديگرى نيز موردتوجه قرار داد و آن بدين شكل كه درحال حاضر ۶۱۶ شهر و ۴۳۴۷ روستا برخوردار از نعمت گازند.
يكى از نيازهاى اساسى اين بخش تلاش براى ترسيم آينده اى روشن براى صنعت گاز كشور است. اين صنعت به دليل گستردگى آن داراى ابعاد مختلفى است كه حركت به سمت آينده اى مطلوب بدون توجه به اين ابعاد ميسر نيست.
توسعه شبكه توزيع، نظام پالايش و ذخيره سازى از جمله نيازهايى است كه براى آينده اين صنعت ضرورى بوده و سالهاست كه بخش گاز كشور در اين زمينه فعاليت مى كند. پيش بينى مى شود با اجراى طرح ذخيره سازى، كشور از التهاب هاى زمستانى رهايى يابد.
طرح ذخيره سازى گازطبيعى در مخازن زيرزمينى از طرح هايى است كه براى بهبود شرايط اين صنعت در آينده، طراحى و اجرا مى شود. يكى از مشكلات گاز در سال هاى اخير مازاد عرضه در فصل گرما و مازاد تقاضا در فصل سرما است. به گونه اى كه به رغم برنامه ريزى هاى صورت گرفته در مورد مديريت مصرف، همواره اين نگرانى وجوددارد كه چگونه به نيازهاى آتى پاسخ داده شود. طرح ذخيره سازى اكنون درحال انجام است. اين طرح در قالب ۳ مخزن «يورتشا»، «سراجه» و «تلخه» در دست اجراست. طرح ذخيره سازى اين امكان را فراهم مى سازد كه در ماه هاى خاصى از سال، بتوان گاز را ذخيره كرد و در ماه هاى موردنياز آن را به شبكه افزود. براساس برنامه ريزى صورت گرفته مخزن «يورتشا» در سال ۱۳۸۸ به بهره بردارى خواهدرسيد. اين مخزن امكان ذخيره سازى ۲۳۰ ميليون مترمكعب گاز را خواهدداشت كه در زمان بهره بردارى اين ذخيره سازى طى ۳ ماه برداشت خواهدشد.
البته به شرط آن كه ميانگين برداشت بين ۲ تا ۳ ميليون مترمكعب در روز باشد. حداكثر قابليت برداشت مقطعى اين مخزن ۳ تا ۳/۵ ميليون مترمكعب در روز خواهدبود.
مخزن «سراجه» هم براى پرشدن به ۶ تا ۷ ماه زمان براى تزريق گاز نياز دارد كه در نهايت حداكثر حجم ذخيره سازى در آن ۳/۳ ميليارد متر مكعب در سال خواهدبود. متوسط برداشت از اين مخزن ۳۱ ميليون متر مكعب در روز خواهدبود كه در صورت لزوم (حداكثر قابليت برداشت مقطعى) مى توان اين ميزان را به ۴۹ ميليون مترمكعب در روز رساند.
دركنار ذخيره سازى، پروژه هايى نيز در بخش انتقال در دست اجراست كه مى تواند به عنوان ابزارى براى بهبود شرايط شبكه، مورداستفاده قرار گيرد.
درحال حاضر ۱۱ طرح در بخش انتقال در دست مطالعه يا اجراست كه در صورت تكميل ۸۶۳۳ كيلومتر به شبكه انتقال افزوده مى شود. خطوط انتقال چهارم، ششم، هفتم، هشتم، نهم و دهم سراسرى ازجمله اين خطوط است كه خط چهارم گاز سراسرى (عسلويه- ساوه) با ۱۱۴۵ كيلومتر و خط انتقال پنجم سراسرى با ۵۰۴ كيلومتر در حال اجراست. پيش بينى مى شود با اجرا و اتمام اين طرح ها برخى از مشكلات كشور در زمستان برطرف گردد.
ضمن آن كه صنعت گاز كشور به وضعيت بسيار مطلوبى خواهدرسيد. براى رسيدن به شرايطى كه بتوان هم نيازهاى مردمى و هم احتياجات صنايع را برطرف كرد نيازمند سرمايه گذارى بيشتر و مديريت بهينه منابع وخدمات هستيم.
صنعت گاز كشور در طول دوران پس از انقلاب يكى از بهترين عملكردها را به خود اختصاص داده است. آيا اين عملكرد مناسب ادامه خواهديافت
