[سارا طالبى زاده]

يونسكو در سال ۱۹۹۸ در مجمع عمومى خود براى حفاظت از شاهكارهاى شفاهى و معنوى، بيانيه اى را با همين عنوان تهيه كرد، بيانيه اى كه كشورهاى عضو را وادار مى كرد تا در كنار ميراث فرهنگى - تاريخى خود، ميراث هاى معنويشان را نيز زير پوشش قرار دهند و از حكايت ها و آداب، زبان و گويش گرفته تا آهنگ كوچ و علم عالمان و... همه و همه را زير لواى پرچمشان حفظ كنند.
ماراتن آغاز شد. كشورهاى عضو به دنبال ثبت هر آنچه حكم ميراثشان را داشت، دست به تلاش گسترده اى زدند و برخى آشكارا، فرهنگ و تمدن ملتى ديگر را به تاراج بردند.
* ايران سرزمين تمدن هاى ماندگار
بار سنگين فرهنگ كه بر پشت ايرانى قرار داشته، هويت او را ساخته و بدون اين كه گسستى در مليت او پديد آورد، به آن پويايى بخشيده است. به گفته هگل در كتاب فلسفه تاريخ، ايرانيان نخستين قومى هستند كه به تاريخ جهانى تعلق دارند، زيرا نخستين امپراتورى جهانى را بر پا كردند كه اقوام بسيارى از ايرانى و غيرايرانى را در سرزمينى بسيار پهناور در بر مى گرفت.
شايد تأكيد بر روى ايرانى بودن و ارائه ادله در اثبات اين مدعا به عنوان ثروتى بالقوه براى عده اى كه هنوز به اقتصاد تك محصولى به عنوان دردسترس ترين و سريع ترين ثروت زود بازده نگاه مى كنند، چيز غريبى بنمايد. اما آنچه از لا به لاى روزنامه ها ى مختلف و يا با گشت وگذارى در گستره بى انتهاى اينترنت مشهود است، هما نا اقتصادى است كه دنياى كنونى به سمت و سوى آن در حركت است، حركتى كه به سرعت كشورها را به تلاش بيشتر براى بهره گيرى از منابع بيشتر با متوسل شدن به هر حيله و ترفندى، ترغيب و تشويق مى كند، حتى اگر اين تلاش در راه سرقت منابع؛ هويت و حتى نام و ياد و خاطره يك ملت باشد.
* زمان هايى كه مى سوزد
اين كه بنشينيم و چنين برخوردهايى را فرهنگى يا غير فرهنگى بدانيم و سر تأسف تكان دهيم جز آن كه زمان بيشترى را براى به ثبت و اثبات رساندن ايرانى بودن تمامى مفاخر و مشاهير سرزمينمان از دست داده باشيم، كار ديگرى نكرده ايم.
چند صباحى پيش وقتى نام و ياد عارف نامدار مولانا جلال الدين كه همه او را به پارسى زبان بودن مى شناسند و ديوان مثنوى معنويش و كليات شمس تبريزى را زينت بخش تاقچه هاى خانه هايشان كرده اند، سر از كشور تركيه درآورد و به ثبت مشاهير و مفاخر آنجا رسيد، چه كرديم !!
به راستى اصلاً فكر كرديم كه چگونه مى توان نامدار ترين عارف جهان كه حتى چند بيت شعر از او به زبانى غير از پارسى نديده ايم و نشنيده ايم، در ميراث چنين كشورى به ثبت برسد!!
* فقط يك علت!
دولت و تمامى نهادهاى فرهنگى و اجرايى تركيه با استعانت به آرامگاهى كه در قونيه و به نام اين عارف و شاعر قرار دارد، عزم را جزم كردند و اين ادعا را به كرسى نشاندند كه مولانا نه به ايران بلكه به كشورى تعلق دارد كه قدر استفاده از نام اين مرد بزرگ را مى داند و به واسطه شناخت دنياى جديد و شناخت معجزه اى به نام اقتصاد گردشگرى از هر تلاشى براى رونق بخشيدن به اقتصاد خود دريغ نمى كند.
* يك كوتاهى دوباره
امروزه پس از گذشت چند قرن هنوز هم آرا و عقايد مختلف ابن سينا در باب فلسفه و پزشكى مورد توجه و محل رجوع انديشمندان و دانشمندان است. با جست وجوى نام ابن سينا يا Avicenna، هزاران مدخل معتبر و آكادميك پيش رويمان باز مى شود و درباره ابن سينا، زندگى نامه، محل تولد، وفات، آثار و افكارش و .... مقاله و رساله ارائه مى كند. اين كه برخى از دانشمندان كشورهاى اروپايى در مواجهه و بحث با محققان، پژوهشگران و دانشجويان ايرانى، ابوعلى سينا را از جمله دانشمندان عربى عنوان مى كنند جاى تأسف دارد، تأسفى كه موجب شده كشورهاى عربى به راحتى و با اتكا به نام و كتاب هاى عربى نوشت اين نابغه هميشه ايرانى، درصدد ثبت نام وى در فهرست آثار معنوى نداشته شان، باشند.
البته تاجيكستان هم از اين قافله عقب نمانده است و بر روى اسكناس هاى خود تصويرى از شيخ حمدونى و بوعلى سينا را به چاپ رسانده تا شايد ثابت كند اين دو مظهر علم وعرفان به سرزمين وى تعلق دارند.
* از اين موارد كم نيست
در صفحات تاريخ كه جست وجو كنيم، مشاهير و مفاخرى همچون بوعلى و مولانا كم نيستند.
همين چندى پيش بود كه بعد از مولانا، نوبت به شيخ خرقانى سمنانى رسيده بود. اثباتى براى اين كه ابوالحسن خرقانى اهل قارص است نه خرقان!!
اين اراده اى ديگر بود براى اين كه يك صدا فرياد زدند، براى ثبت ميراث ها، نه مدفن لازم است و نه آرامگاه بلكه فقط اراده تحقق هدف مهم است.
* گامى براى اثبات
اين خاك، خاكى است كه بزرگان فراوانى در دين، علم و معرفت درآن ديده به جهان گشوده اند، ستاره اى دست نيافتنى شدند در آسمان گيتى، در نهان هستى، در آغوش مام خويش آرميده اند، يادگارى از خود بر جاى گذاشتند و آنچه كه در گذار ساليان به ما رسيد، ميراثى بود از هنر، فرهنگ و تمدن؛ آنچه كه امروز هر ايرانى در سراسر گيتى آن رامايه فخر خود مى داند.
اين بخشى از بيانيه نشست هم انديشى ميراث سرزمين مهر بود؛ نشستى كه در كنار رؤسا و مسئولان سازمان ميراث فرهنگى، راهنمايان تور جمعيت از حفظ ميراث كردند و پيمان بستند كه در حفظ و اشاعه آن؛ كوشا باشند.
* نشستى براى هم انديشى
۲۶ آذر ۱۳۸۶ ؛ سالن شهرياران جوان؛ ميزبان گروه هاى دوستدار ميراث فرهنگى بود كه يك صدا براى تحقق هدف خود، هدفى براى انسجام هويت فرهنگ ايرانى و پاسدارى از ميراثى كه از گذشتگان براى آيندگان برجاى مانده، گرد هم جمع شده بودند.
دراين جلسه مطرح شد كه در عصر ارتباطات و فناورى، كشورى برنده است كه از هويت خود در مقابل هجمه هاى فرهنگى ديگران دفاع كند و اين امر ممكن نمى شود، مگر با شناختن ميراث، هويت و تمدنى كه از گذشته آن سرزمين برجاى مانده و معرفى آن فرهنگ به تمام جهانيان.
* ديروز مولانا، امروز بوعلى، فردا...
اين كلام ياسمن كاشى، مسئول برگزار كننده همايش بود.
وى ويژگى مهم اين گردهمايى را پاسدارى و پاسداشت از ميراث معنوى خواند و اظهار داشت:
در اين همايش، براى نخستين بار، راهنمايان تور ميزبان خانواده گردشگرى ايران شدند تا يادآور شوند كه تلاش كشورهاى ديگر (همسايه و غير همسايه) براى ثبت مفاخر و مظاهر تمدن ايرانى، ابعاد گسترده اى يافته و بايد براى مقابله با اين تاراج فرهنگى با همكارى مسئولان نظام، تدبيرى انديشيده شود. وى افزايش اطلاعات ليدرها و راهنمايان را امرى اساسى خواند و متذكر شد: با بالا بردن ميزان اطلاعات خود، به طور قطع كمك شايانى به حفظ ميراثمان مى كنيم. ما مى توانيم با دادن اطلاعات صحيح به گردشگران داخلى و خارجى گامى محكم و اساسى در راستاى حفظ و اشاعه فرهنگ؛ تمدن و ميراثمان برداريم.
استاد دكتر فريدون جنيدى، شاهنامه پژوه و استاد زبان هاى باستانى نيز در اين مراسم اظهار داشت: وقتى بيدار شويم، ميراثمان هم بيدار مى شود و اين يعنى آن كه بدانيم چه بوده ايم و بدانيم كه از آن چه كه داريم، چگونه نگهدارى كنيم.
* بيكار ننشسته ايم
مرتضى رضوان فر، رئيس پژوهشكده مردم شناسى هم در اين مراسم بيان كرد: ميراث معنوى يك ترجمه اشتباه است، معنوى يعنى به آن ميراث قداست بخشيده ايم و اين با شرايط كنوانسيون در تضاد است.
بايد به خاطر داشته باشيم كه زنده بودن و تفاوت داشتن از اصولى است كه بايد در ثبت ميراث به آن توجه ويژه اى داشت. روح كنوانسيون، تكيه بر تفاوت ها و هويت هاى مستقل دارد.
در اين مراسم، فهيمه نصرآبادى، كارشناس دفتر ثبت آثار نيز درباره آيين نامه ثبت و همچنين تعداد آثار ثبت شده ملى اين گونه بيان داشت كه: تعداد آثار ثبت شده در فهرست آثار ملى از سال ۱۳۱۰ تا ۱۳۶۴ _ قبل از تشكيل سازمان ميراث فرهنگى كشور _ ۱۷۰۳ اثر، از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۷۶ ، ۱۶۹ اثر، در سال ۱۳۷۸ ، ۳۷۹ اثر، در ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ به ترتيب ۱۰۱۹ و ۲۰۰۲ اثر و در سال هاى ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ هم ۲۳۰۸ و ۳۰۰۱ اثر بوده است.
البته در سال ۸۳ پس از تشكيل سازمان ميراث فرهنگى كشور به دليل تغيير در تشكيلات سازمان و پس از يك مرحله توقف، تنها ۷۵۳ مورد به ليست آثار ملى افزوده شد. اما در ۱۳۸۴ با تلاش چشم گيرى، تعداد آثار ثبتى به ۳۲۵۵ اثر افزايش يافت و از سال ۱۳۸۵ تا حال نيز در مجموع ۴۹۱۱ اثر به ثبت رسيده است.
وى همچنين اظهار داشت: براى ثبت آثار ناملموس، معيارهايى نياز است، معيارهايى چون ميراث زبانى (گونه هاى زبانى رايج مانند قصه ها و لالايى ها در كنار ترانه ها و اسطوره ها يا مكتوب همچون كتيبه ها و متون)، هنرهاى نمايشى، عادات و رسوم اجتماعى، آيين ها و جشنواره ها، بازى ها و ورزش هاى بومى و محلى و دانش ها و رسوم مربوط به طبيعت و كيهان كه اگر آن اثر شامل اين مجموعه شود، قابليت ثبت را درمجموعه آثار ملى خواهد داشت.
* خبر رسيد كه
چندى پيش خبر رسيد كه آيين نامه ثبت ملى ميراث معنوى تهيه و تنظيم شد . آيين نامه اى كه از سوى اداره ثبت آثار فرهنگى، تاريخى و طبيعى سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى براى حفظ هر آنچه كه در اين مجموعه مى گنجد، آماده شده است.
رئيس دفتر ثبت آثار فرهنگى، تاريخى،طبيعى و معنوى در اين باره اين چنين اظهار داشت كه: پرونده هاى ميراث معنوى بسيار زيادى براى ثبت ملى به دفتر ثبت رسيده كه بايد ابتدا آيين نامه ثبت ملى ميراث معنوى تنظيم و سپس به تصويب هيأت دولت برسد. حسينعلى وكيل درباره زمان ارسال اين آيين نامه به هيأت دولت نيزگفت: اين آيين نامه تنظيم شده و قرار است اداره حقوقى اقدامات لازم را براى ارسال به هيأت دولت انجام دهد.
اما، رئيس اداره كل حقوقى سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى نيز درباره زمان ارسال آيين نامه ثبت ملى ميراث معنوى اين چنين بيان داشته كه: اداره كل حقوقى آيين نامه را تنظيم كرده كه بعد از رفع اشكالات آن، بايد به امضاى رئيس سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى برسد. اما بايد توجه داشت كه، هم اكنون بخش حقوقى مشغول انجام تشريفات ادارى است و به محض آن كه اين آيين نامه به امضاى رياست سازمان برسد،آن را به هيأت دولت ارسال مى كند.
به گفته اميد غنمى ، بعد از تصويب آيين نامه ثبت ميراث معنوى از سوى هيأت دولت، اين آيين نامه به تمامى نهادهاى مرتبط ابلاغ خواهد شد.
البته لازم به ذكر است كه، پرونده هايى همچون تعزيه، نوروز، آيين ولادت امام رضا عليه السلام و آيين قويون به عنوان ميراث معنوى پيشنهادى ايران از مجموع ۱۵۰۰ پرونده ميراث معنوى براى ثبت جهانى ارائه شده است.

[عباس تقى زاده]

منقطه كوهستانى سيرچ در فاصله ۴۰ كيلومترى شهر كرمان و ۶۰ كيلومترى منطقه كويرى شهداد كه كويرش از گرم و خشك ترين مناطق كشور محسوب مى شود در پاييز و زمستان هر سال به واسطه بارش برف مى تواند به عنوان گردشگاهى ديدنى و محلى براى برف بازى و حتى اسكى كويرنشينان كرمانى باشد.
براى رسيدن به سيرچ بايد از كرمان به سمت ماهان حركت كرد و در ميان راه به سمت منطقه سيرچ تغيير مسير داد . دقيقاًً بعد از تونل جاده كرمان - سيرچ كه از طويل ترين تونل هاى جاده اى ايران نيز است اين محل ديدنى و پوشيده از برف خودنمايى مى كند.
در سال هاى اخير و با بهسازى جاده كرمان- سيرچ و تونل اين جاده، تعداد زيادى از كرمانى ها در روزهاى برفى پاييز و زمستان، خود را به اين منطقه مى رسانند و با وسايل ابتدايى نظير تيوپ يا كفى هاى لاستيكى اتومبيل هايشان شيب دامنه كوه هاى پوشيده از برف را تا پايين سر مى خورند.
در اين ميان نكته قابل توجه اين است كه با وجود استقبال از چنين منطقه اى و حضور خانواده ها و جوانان، امكانات خاصى براى جذابيت بيشتر منطقه و رفاه حال كسانى كه قصد دارند اوقات فراغت خود را در اين مكان سپرى كنند، وجود ندارد.
به عنوان مثال مكانى براى همان سر خوردن هاى ابتدايى مردم با وسايلى مانند تيوپ، بهسازى و ايمن سازى نشده است تا مردم و خصوصاً جوانان با امنيت خاطر بيشترى به تفريح بپردازند و از برخورد به سنگ هاى انتهاى مسير حركتى خود نهراسند.
با اين كه اداره كل تربيت بدنى استان كرمان و سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى و صنايع دستى استان كرمان مى توانند زمينه ايجاد پيست اسكى را هم فراهم كنند تا در روزهايى از سال منطقه سيرچ كرمان هم پذيراى علاقه مندان به اين ورزش مفرح باشد.
در اين ميان جاى خالى كمپ هايى براى استراحت، غذاخورى و حتى فروش مواد غذايى نظير آش و چاى به مردم كه در اين مواقع مشتريان زيادى دارد به چشم مى خورد كه با تمهيداتى مى توان در چنين روزهايى با ايجاد موقت كمپ هاى ويژه كه اداره كننده آن اهالى روستاى سيرچ باشند به درآمدزايى منطقه نيز كمك كرد. براى اين منظور شوراى اسلامى روستاى سيرچ مى تواند طرح هايى را ارائه دهد و با هماهنگى سازمان هاى ذيربط در كرمان اين طرح ها را عملى كند تا عملاً جمعيت بيشترى به اين منطقه جذب شوند تا هم علاقه كرمانى ها به گردشگرى چنين مناطقى افزايش يابد و هم منطقه سيرچ رونقى بيش از اين بگيرد.
اما نكته مهم ديگرى كه بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه حضور اكيپ هاى امدادى و خدمات پزشكى در اين منطقه يكى از مسائلى است كه تاكنون به آن توجه زيادى نشده است و در صورت بروز صدمات بدنى براى گردشگران در حالى كه هوا هم سرد است و فاصله ۴۰ كيلومترى تا كرمان بايد براى به بيمارستان رساندن مصدومان احتمالى طى شود ممكن است وضع غيرقابل جبرانى را براى مصدوم به وجود آورد. در اين بين مى توان تورهاى ويژه اين منطقه را نيز ايجاد كرد تا كسانى كه امكان رفتن به مناطق كوهستانى سيرچ را با اتومبيل شخصى ندارند بتوانند توسط اين تورها به اين منطقه سفر كنند و از زيبايى هايى كه طبيعت به رايگان در اختيار اين استان كويرى قرار داده است، استفاده كنند. مسلماً با توجه به زيبايى هاى منطقه از چنين تورهايى استقبال خواهد شد و همين مى تواند تحركى را در وضع اقتصاد گردشگرى استان كرمان به وجود آورد.
با توجه به قرار گرفتن اين دره برفگير دقيقاًً پس از خروجى تونل از سمت كرمان و توقف خودروها و مسافران كه هر آن حادثه آنها را تهديد مى كند و بويژه وقتى كه رانندگان از داخل تونل كم نور به فضاى باز و برفى مى رسند كه با انعكاس نور هنوز چشمشان به محيط جديد عادت نكرده لزوم وجود پاركينگ بزرگ تر و جاده دسترسى مناسب تر را ياد آور مى شود.
البته تلاش اداره راه در آماده كردن پاركينگ حاضر و استقرار راهدارى ستودنى است اما قطعاً اين دره براى اسكى به اين شيوه ايمن نيست و اتفاقات ناگوارى كه در سال هاى گذشته به هنگام اسكى با تيوپ در اين نقطه روى داده است ضرورت ايمن سازى دره و مناسب كردن آن را براى اين كار دوچندان مى كند.
مديرهلال احمر شهداد در اين باره مى گويد: در روزهاى برفى يك تيم امدادى با آمبولانس در محل مستقر مى شود. ماشاءاله پورحسينى مى افزايد: پايگاه امداد جاده اى شهداد در محل مسجد حضرت ابوالفضل عليه السلام در ۶ كيلومترى تونل در حال ساخت است و يك تيم امدادى نيز در حال حاضر در پايگاه مسجد مستقر است.
همچنين به گفته مسئول گروه امدادمستقر در كمپ راهدارى تونل در صورت نياز به خدمات پزشكى و درمانى بلافاصله مصدومان به مراكز درمانى كرمان اعزام مى شوند. حسين خادم زاده با خطرناك توصيف كردن اسكى با تيوپ يادآور مى شود: همه جاى دره صاف و هموار نيست و تيوپ در اثر برخورد با سنگ هاى مسير، منحرف مى شود و با پرت شدن افرادى كه روى تيوپ نشسته يا خوابيده اند حوادث ناگوارى رخ مى دهد.
يكى از گردشگران نيز مى گويد: صدها نفر در دامنه كوه مشغول استفاده از نعمت خدادادى بارش برف هستند در حالى كه تعدادى، خودروهاى خود را نيز به همان جا برده اند.
وى با ناعاقلانه توصيف كردن اين كار خاطر نشان مى كند: در صورت ليز خوردن يكى از خودروها بر روى برف جان ده ها نفر به خطر مى افتد.
وى از مأموران انتظامى مى خواهد از ورود خودروها به محوطه اى كه مردم حضور دارند جلوگيرى كنند.
يكى ديگر از گردشگران با خوب توصيف كردن پوشش جاده از سوى گشت پليس راه خواستار افزايش حضور نيروهاى پليس راهنمايى و رانندگى در روزهاى تعطيل در مسير كرمان به شهداد مى شود. او مى گويد: بسيارى به جاده آشنا نيستند و در برف و مه به خوبى رانندگى نمى كنند يا در شيب تند جاده در مسير سيرچ و شهداد تند مى رانند ولى اگر گشت پليس دائماً در جاده باشد ايمنى مسافران و رعايت مقررات بيشتر مى شود.
همچنين على اميرى كه به اتفاق ۲۰ فرهنگى ديگر از شهرستان داراب فارس راهى كلوت هاى شهداد بود در اين محل مى گويد: تاكنون چنين تنوع آب و هوايى را نديده ام. اين جا برف و اسكى است و تا دقايقى ديگر در شهداد و كوير آن، آفتاب در انتظار ماست.
به هر حال در حالى كه كمبود تفريحگاه هاى لازم براى گذران اوقات فراغت يكى از مشكلات شهروندان كرمانى محسوب مى شود و جوانان، نياز به تفريحگاه و تفرجگاه هايى براى گذران اوقات فراغت خود دارند، وجود مناطقى نظير منطقه كوهستانى سيرچ نبايد به اين سادگى ناديده گرفته شود. منطقه اى برفگير كه در فاصله نزديكى از مركز استان قرار دارد و همچنين در فاصله اى نه چندان دور از آن يكى از گرم ترين نقاط كشور و حتى جهان (كلوت هاى شهداد) واقع شده اند. واقعيت اين است اگر چنين منطقه اى مورد توجه مسئولان استان كرمان واقع شود مى تواند به راحتى به منطقه اى توريستى و مورد توجه بيشتر مردم تبديل شود.
يادمان باشد با وجود چنين مناطقى به خاطر عدم سرمايه گذارى هاى لازم، مردم مناطق نزديك به آن نظير شهداد و سيرچ به خاطر مشكلات اقتصادى مجبور به كوچ به مركز استان مى شوند تا اين مناطق بيش از گذشته از سكنه اصلى خود خالى شوند.