محصولات كشاورزى از اهميت ويژه اى در تأمين امنيت غذايى كشور برخوردارند.
در حال حاضر ۸۰ تا ۸۵ درصد غذاى مورد نياز جامعه و ۹۰ درصد مواد اوليه مورد نياز كارخانجات صنايع غذايى كشور از محصولات كشاورزى توليد داخل تأمين مى شود، همچنين ۱۶ درصد توليد ناخالص ملى، ۲۲ درصد اشتغال و حدود ۲۵ درصد صادرات كالاهاى غيرنفتى كشور در بخش كشاورزى است.
بسيارى از محصولات كشاورزى از جمله كالاهاى مصرفى و استراتژيك هستند كه به عنوان ماده غذايى روزانه مورد مصرف انسان ها قرار مى گيرند متأسفانه اين كالاهاى مهم و حساس در جريان توليد، توزيع و مصرف با مسائل و مشكلات مختلف فنى، اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى مواجه مى شوند كه از جمله بزرگترين اين مشكلات مى توان به ضايعات نسبتاً بالا و غيرمتعارف اشاره كرد.
امروزه موضوع بحث برانگيز روند افزايشى ضايعات محصولات كشاورزى به يكى از چالش هاى جدى اكثر كشورها بويژه كشورهاى در حال توسعه تبديل شده و راهكارهاى علمى و اجرايى جلوگيرى از ضايعات انواع محصولات كشاورزى در سرلوحه برنامه آنها قرار گرفته است.
در كشور ما باوجود ميزان نسبتاً بالاى ضايعات محصولات كشاورزى اين مسئله تاكنون به طور جدى مورد توجه قرار نگرفته و تنها به بررسى هاى مقطعى و ارائه طرح هاى درون بخشى اكتفا شده است.
اين در حالى است كه در سند چشم انداز جمهورى اسلامى ايران كه به عنوان يك سند بالا دست به دولت ابلاغ شده تحقق امنيت غذايى بسيار مورد تأكيد قرار گرفته و خودكفايى محصولات اساسى با تكيه بر توليد داخلى و كاهش ضايعات محصولات كشاورزى از مهمترين محورهاى آن است.
در بند «ه» ماده ۱۸ قانون برنامه چهارم نيز علاوه بر تكاليف قانونى متعدد براى تحقق امنيت غذايى كه برعهده بخش كشاورزى و منابع طبيعى گذاشته شده اين بخش را موظف كرده ضايعات محصولات كشاورزى را ۵۰ درصد كاهش دهد.
تعريف ضايعات
ضايعات اصولاً به هرگونه كاهش كمى و كيفى مواد غذايى گفته مى شود كه بر اين اساس اگر محصولات كشاورزى پس از برداشت به هر دليل بدون استفاده و نامناسب براى بازار فروش باشند، جزو ضايعات تلقى مى شوند.
از ديدگاه سازمان خواربار كشاورزى (FAO) و برنامه محيط زيست سازمان ملل (UNEP) نيز هرگونه تغيير در كيفيت كه منجر به غيرقابل خوراكى شدن و غيرقابل دسترسى شدن و عدم ايمنى محصول شود كه در نتيجه آن محصول كشاورزى را براى انسان غيرقابل مصرف كند، ضايعات تلقى مى شود.
علل بروز ضايعات در محصولات كشاورزى
در كشور ما بيش از ۴۰۰ محصول كشاورزى وجود دارد كه عوامل بيشمارى در ضايعات هر كدام از آنها دخالت دارند ولى تعدادى از آنها در اين ميان نقش بزرگترى دارند.
ضايعات مى تواند به دلايل مختلف نظير علل بيولوژيكى، ميكروبيولوژيكى، شيميايى، مكانيكى و فيزيكى در بخش كشاورزى ظاهر شود كه علل ثانويه نظير عادات تغذيه اى نادرست و نيز خريد بيش از نياز، كافى نبودن مهارت هاى برداشت، بسته بندى، فقدان انبار و امكانات حمل و نقل، كمبود تجهيزات خشك كنى محصول و سيستم فرآورى، عدم تعريف استانداردهاى قانونى و نبود مديريت توليد در ايجاد ضايعات نقش مؤثرى را ايفا مى كند. در اين ميان نبايد نقش مؤثر كمبود صنايع تبديلى و تكميلى در افزايش ضايعات محصولات كشاورزى را از نظر دور داشت.
آمار نشان مى دهد در كشورهاى توسعه يافته و پيشرفته ۷۰ تا ۸۰ درصد توليدات فرآورى مى شود در حالى كه اين رقم در كشور ما زير ۴۰ درصد است.
ضايعات كدام محصولات بالاتر است
هرچند هنوز آمار دقيقى در خصوص ميزان ضايعات در هر يك از محصولات كشاورزى وجود ندارد ولى آمار غيررسمى نشان مى دهد سالانه بين ۱۵ تا ۳۰ درصد محصولات بسته به نوع محصول از چرخه توليد تا مصرف از بين مى رود.
به گفته مدير امور كاهش ضايعات محصولات كشاورزى از ۱۷ درصد متوسط كل ضايعات در بخش كشاورزى كمتر از ۱۵ درصد به محصولات زراعى و بيش از ۲۰ درصد به محصولات باغى اختصاص دارد. البته در ميان محصولات زراعى درصد بالايى از سبزى و صيفى توليدى به ضايعات تبديل مى شوند.
به گفته كارشناسان سالانه بيش از ۳۵ درصد يعنى چيزى حدود يك سوم سبزى و صيفى جات آبدار به ضايعات تبديل مى شود.
80 درصد ضايعات در ۲۵ محصول
على اكبر افتيده مدير امور كاهش ضايعات محصولات كشاورزى وزارت جهاد كشاورزى مى گويد: مطالعات در بخش كشاورزى نشان مى دهد كه ۸۰ درصد ضايعات در بخش كشاورزى در حدود ۲۰ تا ۲۵ محصول بروز مى كند كه با توجه به كاهش ۵۰ درصدى ضايعات در اين بخش تا پايان برنامه چهارم بايد روى اين محصولات متمركز شويم.
وى تصريح مى كند: براى اجراى طرح ها و پروژه ها در رابطه با كاهش ضايعات در محصولاتى كه با بيشترين ضايعات همراه هستند اعتبارى بالغ بر ۸ ميليارد تومان و براى مطالعات بر روى اين محصولات نيز ۱۱ ميليارد تومان اعتبار پيش بينى شده است.
به گفته وى تاكنون مطالعات دقيقى در رابطه با ميزان ضايعات در بخش كشاورزى انجام نشده ولى در شرايط كنونى اين امر از سوى دفتر كاهش ضايعات در وزارت جهاد كشاورزى پيگيرى مى شود ضمن آن كه روش هاى كاهش ضايعات با در نظر گرفتن شرايط آب و هوايى كشور و سازگارى با آن مورد مطالعه قرار مى گيرد.
طرح مطالعات جامع كاهش ضايعات محصولات كشاورزى
براساس بررسى هاى صورت گرفته در قالب اين طرح كه براساس شاخص هاى استراتژيك بودن محصول، مقدار مطلق و نسبى ضايعات، ارزش ريالى واحد وزن ضايعات، ميزان صادرات، پراكندگى مراكز توليد محصول و ضريب خودكفايى محصولات كشاورزى صورت گرفته در صورتى كه براى كاهش ضايعات حدود۲۰ تا ۲۵ محصول برنامه ريزى كرد مى توان ۸۰ تا ۸۵ درصد ضايعات محصولات كشاورزى را كاهش داد.
به هر روى ضايعات نسبتاً بالاى محصولات كشاورزى در شرايط كنونى جزيى از چرخه توليد تا مصرف اين محصولات در كشور ماست كه به دليل نقش منفى آن در صادرات غيرنفتى، اشتغال و خودكفايى محصولات بايد مورد توجه جدى برنامه ريزان و سياستگذاران بخش كشاورزى قرار بگيرد و اين مهم يقيناً بدون همكارى همه وزارتخانه هاى ذيربط و بدون يك برنامه ريزى ملى ميسر نخواهد شد.