] مهدى يساولى ]

شب است. نگاه جست وجوگرت آسمان را مى كاود تا شايد ستاره اى بيابد ولى چيزى جز سوسوى چند جرم كم نور به صيد نگاهت درنمى آيد. با نااميدى چشم از آسمان برمى گيرى و شبى را كه بايد در پناه سقف نقره اى آسمان سپرى مى كردى، زير سقف كوتاه خانه ات به روز مى رسانى. بى آن كه از خود بپرسى چرا، به باور اين واقعيت تلخ تن داده اى و تنها در انديشه آنى كه وقتى ديگر، كوله بارت را بردارى و راه گريز در پيش گيرى، حتى اگر فرصت آن، تنها به درازاى يك شب باشد. اما به راستى تا كجا مى توان گريخت بى ترديد شب هاى تاريك پرستاره حق مسلم هر انسانى است. اين بخشى از ميراث نياكان ما است. چيزى كه نياكان ما با آن بزرگ شده اند و ما و فرزندانمان از آن محروميم. گنجينه اى كه بدون آن، زيبايى اسرارآميز شب هاى زندگيمان را از دست داده ايم، بى اغراق سرچشمه تمامى ميراث فرهنگى و ادبى و كنجكاوى هاى علمى آدمى از آغاز تاريخ تاكنون بوده است. با خود چه كرده ايم چرا خود را از درك و دريافت مستقيم جهان پيرامونمان محروم كرده ايم آيا نسل هاى آينده، ستارگان را فقط بر روى صفحه مانيتور يا بر پرده سينما خواهند ديد چيزى كه زمانى تنها چشم انداز زيباى شب هاى آدميان بود، اكنون بدون هيچ مراقبت، رها و فراموش شده است. ما با نورپردازى نامناسب در شهرها، چهره آسمان شب را به زشتى، روشن مى كنيم و مانع از تشخيص درخشش ستارگان با چشم انسان مى شويم. جالب آن كه، سالانه هزينه هنگفتى را نيز براى اين امر هدر مى دهيم و بهاى آن به جز آسمان بى ستاره، ناهنجارى هايى است كه براى مخلوقات، از آدمى گرفته تا گياهان و حيوانات، پديد مى آوريم.


چند سال پيش، رويدادى جالب و نادر در يكى از مناطق ساحلى آمريكا موجب شد توجه برخى از دوستداران محيط زيست به پديده اى به نام آلودگى نورى جلب شود. بچه لاك پشت هايى كه قرار بود پس از تخمگذارى مادرانشان در ماسه هاى ساحلى، پا به دنيا گذارده و براساس غريزه ديرينه، به سوى دريا راهى شوند، پس از سربرآوردن از تخم، به جاى دريا، به سمت ساحل رهسپار و بيشترشان هنگام عبور از جاده كنار ساحل، زير چرخ ماشين ها تلف شدند. اين حادثه نادر، گروهى را به پژوهشى واداشت تا به علت اين ترك غريزه پى برند.
مطالعات بعدى نشان داد نورپراكنى مصنوعى فراوان پيرامون منطقه ساحلى، بر رفتار غريزى لاك پشت ها و سيستم زندگى آنان اثر منفى گذارده و چرخه ژنتيكى شان را مختل كرده بود. اين موضوع توجه پژوهندگان را بيشتر به موضوع كشاند و بدين ترتيب، مطالعات خود را گسترش دادند. ادامه كار، به تشكيل گروهى منسجم منجر شد كه شاخه اى در محيط زيست به نام آلودگى نورى را مطرح كردند. پيش از آن ستاره شناسان، به اثرات نامطلوب نورهاى زايد شهرها بر تابيدن نور ستاره هايى برده بودند و مطالعاتى در اين باره صورت گرفته بود. اما از حدود يك دهه پيش با مشاهده چنين رويدادهايى، توجه دانشمندان و دوستداران محيط زيست به اثرات ويرانگر آلودگى نورى بر زندگى موجودات زنده جلب شد و دامنه موضوع گسترش يافت.
* آلودگى نورى، زمين را نشانه رفته است
آلودگى نورى زمانى رخ مى دهد كه به طور ناخواسته مناطقى كه مورد نظر ما نيست، توسط انرژى نورانى روشن شود. به نادرستى تصور مى شود كه ديوار چين تنها ساخته بشر است كه مى تواند از فضاهاى دوردست ديده شود، حال آن كه، آنچه در فضاهاى دوردست از چهره زمين ديده مى شود، نورى است كه از سياره ما به آسمان فرستاده مى شود. به علت اتلاف روزافزون انرژى روشنايى و نورپردازى نامناسب شهرها، مسير نور لامپ ها در شهرها و بزرگراه ها، آسمان را نشانه رفته است. از اين رو، اين ساختارها حتى در شب ها به راحتى قابل ديدن هستند! اين مشكل روز به روز حادتر مى شود. براساس داده هاى ماهواره اى در طول سال هاى ۱۹۹۳ تا ۲۰۰۰ ميلادى، ميزان آلودگى نورى تنها در كشور انگلستان ۱۷ درصد افزايش يافته است.
هرگونه منبع نورى كه باعث شود تا نور به سمت بالا (آسمان) جايى كه واقعاً مورد نياز نيست هدايت شود، آلودگى نورى پديد مى آورد.
سيدحامد ميرزا خليل، دبير كميته كاهش آلودگى نورى انجمن نجوم ايران در گفت وگو با «ايران» مى گويد:« آلودگى نورى، ابتدا توسط منجمان و به دليل حساس بودن ابزارهاى رصدى آنان به عنوان يك معضل مورد مطالعه قرار گرفت. به اين صورت كه حدود ۳۰ تا ۴۰ سال پيش، در آمريكا تلسكوپ هاى بسيار بزرگ و گرانقيمتى در حاشيه شهرها گذاشته شدند كه ستاره شناسان به مرور متوجه كم نور شدن ستاره ها در ميدان ديد تلسكوپ ها شدند. از آنجا كه تلسكوپ ها در حاشيه شهرها بودند و ديد گسترده اى به همه شهر داشتند، نظر محققان به گسترش نورپردازى در شهرها و استفاده غيراستاندارد از لامپ ها جلب و از همين جا، نظر كارشناسان محيط زيست به اين مسأله جلب و تحقيقاتى در اين باره انجام شد. يافته هاى پژوهش ها نشانگر آن بود كه اثرات زيست محيطى چنين پديده اى براى انسان و طبيعت پيرامونش، بسيار فراتر از نديدن ستاره هاست.»
* پرندگان و برج هاى بلند
نه تنها اخترشناسان بلكه هر يك از ما نيز به نحوى متأثر از اين پديده هستيم. اين پديده، آسمان شب ها را بيش از حد روشن مى كند و مانع ديدن ستارگان مى شود. به همين علت، رصد براى اخترشناسان در شهرها تقريباً غيرممكن است، آن هم در حالى كه آسمان شب يك منبع با ارزش براى بررسى هاى علمى به شمار مى آيد. براساس بررسى هاى انجام شده در سال ۱۹۹۰ توسط انجمن اخترشناسى بريتانيا (BAA)، بيش از۹۰ درصد مردم اين كشور حتى در بهترين حالت نسبت به دهه هاى پيش قادر به رصد ستاره هاى كمترى هستند. از اين رو، بسيارى از افراد مجبورند به كيلومترها خارج از شهر نقل مكان كنند تا از زيبايى آسمان شب بهره مند شوند.
به گفته اين فعال محيط زيست، آلودگى نورى، محيط طبيعى پيرامون ما را هم تحت تأثير قرار مى دهد و اثرات نامطلوبى بر محيط زيست و حيواناتى كه شب ها به فعاليت مى پردازند، دارد. نورهاى مصنوعى در شب ها اثرات فيزيولوژيك زيادى بر حيوانات بويژه پرندگان دارد. همه ساله ده ها هزار سينه سرخ و بسيارى از پرندگان آوازخوان ديگر، به علت وجود نورهاى مصنوعى، درشب شروع به آواز خواندن مى كنند. مطالعات انجام شده روى پرندگان مهاجر نشان مى دهد كه آنها ممكن است به علت وجود اين نورها اقدام به مهاجرت هاى پيش هنگام كنند. درختانى كه با استفاده از لامپ هاى رنگارنگ تزئين مى شوند به علت رسيدن نور بيش از حد از اين لامپ ها برگ هاى خود را در زمستان ها از دست نمى دهند. شب پره ها نيز شب ها به واسطه همين نورها دچار اختلالاتى در جهت يابى مى شوند. بسيارى از پرندگان نيز به علت اين گونه اختلالات به ساختمان ها برخورد مى كنند. سمندرها نيز زير نورهاى مصنوعى نمى توانند از تالابى به تالاب ديگر حركت كنند و ساعت ها بدون حركت مى مانند. اين عدم حركت، موجب مرگ تدريجى و از بين رفتن آنها توسط صيادان شب مى شود. همچنين، كشف كرده اند كه قرار گرفتن ناگهانى قورباغه ها در معرض نور مصنوعى، منجر به نمايش شبانه آنها و قطع موقت تغذيه طبيعى تكان نخوردن هاى بلندمدت بعد از خاموشى چراغ ها مى شود.
براساس آمار ارائه شده از سوى محققان دانشگاه پنسيلوانيا، هر سال نزديك به يك ميليون پرنده در نيويورك در اثر برخورد به پنجره هاى شيشه اى آسمانخراش هاى اين شهر كشته مى شوند. هرچند، بخشى از اين تلفات به ديگر ساعات روز مرتبط مى شود، اما بيشتر آنها در طول شب روى مى دهد.
ميرزا خليل با تأكيد بر اين يافته هاى علمى مى گويد:« نورهاى قرمز و آبى برج هاى بلند در شهرهاى بزرگ، پرندگان را جذب خود كرده، در نهايت، فريبندگى اين نورها، باعث برخورد دسته هاى پرندگان و مرگ و مير گاه، دسته جمعى آنها مى شوند. نورپردازى نامناسب برج ها، ساختمان ها، ميادين و نور آزاردهنده نورافكن ها براى پرندگان به ويژه در هنگام پرواز يا در حال دور زدن ها موجب خيرگى يا كورى موقت و برخورد با يكديگر يا بر ج ها مى شود.»
* اتلاف انرژى، از ميان بردن نور ستارگان
اتلاف انرژى روشنايى به معناى اتلاف انرژى هايى است كه با هزينه هاى فراوان و به سختى به دست مى آيند. مطالعات نخستين نشان دهنده آن است كه در ايران، شهرى چون تهران نيز در هياهوى گونه هاى متنوع آلودگى هاى زيست محيطى، به معضل آلودگى نورى مبتلا است كه البته از ديد بسيارى، پنهان مانده است.
اين فعال محيط زيست با اشاره به پيمايشى كه به يكى از خيابان هاى شهر تهران انجام داده است، مى گويد: «خيابان سهروردى تهران يكى از بزرگترين و اصلى ترين خيابان اين شهر از لحاظ نقل و انتقالات مسافران شهرى است. در پيمايشى كه از ابتداى خيابان سهروردى شمالى (پل سيدخندان) تا تقاطع عباس آباد و سهرورى انجام داده ام، متوجه شدم كه ۲۲ عدد لامپ گازى با ميانگين ۴۰ وات مصرفى و ۲۶ عدد لامپ معروف به خيارى ۵۵۰ وات در بيرون فضاى مغازه هاى اين خيابان، دقيقاً جلوى در آنها پرتوافشانى مى كرد كه همه آنها خيرگى عابران را به دنبال دارد.»
وى مى افزايد: «جمعاً با احتساب ۴ ساعت كارى هر لامپ در هر شب، ۹۲ Kwh مصرف انرژى برق اين قطعه از خيابان است و با ضرب اين مقدار در ۲۶ روز كارى ۲۳۹۲ Kwh در ماه و براى ۱۰۰۰ معبر مشابه در تهران رقمى معادل۲‎/۳۹۲‎/۰۰۰ Kwh را در ۷۰ تومان (به ازاى هر Kwh) ضرب كرده، به ۶۴۴۰ تومان مى رسيم كه براى ۲۶ روز كارى ۱۶۷۴۴۰ تومان و به ازاى ۱۰۰۰ معبر مشابه در شهر تهران، رقم ۱۶۷ ميليارد و ۴۴۰۰۰۰ تومان به دست مى آيد.»
به گفته وى، اين آمار در حالى است كه بيشترين كسبه خيابان سهروردى شمالى را دكورات ها و كابينت سازان تشكيل مى دهند كه به دليل تزئينى بودن ماهيت كارشان، بيشتر سعى در نورپردازى فضاى داخل مغازه دارند اما معضل استفاده از لامپ هاى قوى را عمدتاً در ميوه فروشى ها، سوپر ماركت ها، بقالى ها و اغذيه فروشى ها شاهديم. واضح است با آمارگيرى از خيابان هايى كه تعداد چنين مشاغلى در آن افزون است، آمار يادشده، چندين برابر خواهد شد.
به گفته وى، با توجه به نوع هر فعاليت كه مكانى خاص را براى انجام مى طلبد، استانداردهايى از ميزان نور براى هر مكان تعريف شده است كه در نظر نگرفتن اين استانداردها و استفاده هاى سليقه اى، قطعاً آلودگى نورى توليد مى كند. درواقع با چنين نگرشى كه چه مقدار نور براى چه فعاليتى و در كجا مناسب است، هم توانسته ايم انرژى را درست و بهينه مصرف كنيم و هم به سلامت بينايى و رفتارى خود آسيب نرسانده ايم. به طور مثال براى يك اتاق خواب ۱۰۰لوكس، كلاس درس ۳۰۰ لوكس و ميز نقشه كشى نيز ۵۰۰ لوكس نور لازم است. با اين وضعيت، پاركينگ هاى شركت واحد را در نظر بگيريد كه با شدت نور بسيار بالايى، محوطه خود را بيش از مقدار لازم روشن مى كنند و با بازتاب نور اضافى به فضا، موجب آلودگى نورى مى شود.
اكنون، مصرف انرژى نورانى، يك چهارم مصرف انرژى در دنيا است. مطالعات نشان داده است كه پنجاه تا نود درصد انرژى نورانى مورد استفاده در ساختمان ها كاملاً غيرضرورى است. انرژى نورانى زمانى تلف مى شود كه مسير نور به جاى آن كه رو به پائين و بر هدف مورد نظر بتابد به بالا هدايت شود.
بسيارى از شهرنشينان در آسمان شب محل سكونتشان و حتى تا چند كيلومتر خارج از آن نمى توانند چيزى جز ماه و چند سياره درخشان رصد كنند. اين مسأله مشكلات بسيارى براى اخترشناسان آماتور به وجود آورده است. همچنين، تصور توده مردم از مفهوم فضا، ستاره شناسى و علم در مفهوم عام آن را محدود كرده است. از ديگر سو، باعث شده است تا رصدگران حرفه اى آسمان شب، به مكان هاى دورترى در خارج شهر نقل مكان كنند و بدين ترتيب، امكان رصد اعماق آسمان براى اخترشناسان آماتور از بين برود.
* نور چراغ ها در شب، جرايم را كاهش مى دهد
هيچگونه شواهدى حاكى از اين كه نور لامپ ها در شب بتواند از ارتكاب به جرم بكاهد، وجود ندارد. براساس مطالعات گسترده اى كه در برخى كشورها صورت گرفته است، هيچگونه ارتباطى بين نرخ ارتكاب جرم و چراغانى بيش از حد شب ها وجود ندارد. بيشتر مطالعات صورت گرفته نشان مى دهد كه با افزايش روشنايى شب ها ترس از ارتكاب جرم كاهش و نرخ ارتكاب به جرم افزايش مى يابد. مى دانيم كه ۶۰ درصد سرقت ها در طول روز انجام مى شوند، چرا كه حتى مجرمان نيز براى ارتكاب جرم نياز به نور كافى براى ديدن دارند. تحقيقات زيادى كه در مدارس، كالج ها و دانشگاه هاى بزرگ دنيا صورت گرفته است، نشان مى دهد كه كاهش روشنايى شب ها و خاموش كردن چراغ ها مى تواند از ميزان خشونت توسط افراد بكاهد، زيرا فعاليت يك سارق با چراغ قوه بسيار مشكوك تر از فعاليت يك نفر بدون ابزار لازم و در زير نور كافى است.
* آيا با روشن كردن شب ها، امنيت بيشتر مى شود
در برخى موارد مى توان با روشن كردن خيابان ها و جاده ها براى جلوگيرى از تصادفات و در سطح شهرمان براى آن كه راهمان را در تاريكى گم نكنيم، استفاده كنيم. اما اين به آن معنا نيست كه مجاز هستيم همه جا را و تا آنجا كه مى توانيم روشن كنيم. اين به معناى اتلاف انرژى است. برخى مطالعات نشان مى دهند كه با روشن كردن خيابان ها و جاده ها تا حد كمى مى توان از آمار تصادفات كاست. اتفاقاً در مواردى حتى مى تواند اثر معكوس داشته باشد و موجب افزايش ميزان تصادفات نيز بشود، چرا كه تابيدن نور بسيار شديد و مستقيم هم راستا با ديدن رانندگان خيرگى را به وجود مى آورد كه باعث كاهش ديد و تفكيك عابر از زمينه مى شود.
* كنترل آلودگى نورى
اين معضل از طريق آموزش و راهكارهاى قانون كاملاً قابل كنترل است. سازمان بزرگراه هاى انگلستان اعلام كرده است كه جاده ها و خيابان هاى اين كشور به چراغ هاى سرپوش دار مجهز مى شوند تا نور حاصله به سمت پائين متمركز شود. در حقيقت ما نبايد منبع نور را ببينيم بلكه بايد اثر نور را شاهد باشيم. اين درواقع نتيجه تلاش هاى سازمان هاى فعال در زمينه اخترشناسى همچون انجمن بين المللى آسمان تاريك و سازمان مبارزه براى آسمان تاريك است.
از كشورهاى پيشگام در راه مبارزه با آلودگى نورى بايد از چك نام برد. دولت چك به تازگى قانونى را تصويب كرد كه براساس آن استفاده بى رويه و سهل انگارانه از روشنايى لامپ ها در شب ها مشمول پرداخت جرايم سنگينى تا هزار پوند مى شود.
در فوريه ،۲۰۰۳ كميته اى منتخب از سوى پارلمان انگلستان مأمور رسيدگى و بررسى آلودگى نورى شدند. در پى يك جلسه غيررسمى كه با حضور اخترشناسانى از انجمن اخترشناسى آسمان تاريك (CDFS) و انجمن سلطنتى اخترشناسى (RAS) در رصدخانه گرينويچ برگزار شد، بيانيه اى ارائه شد كه به امضاى صدها تن از افراد و انجمن هاى فعال رسيد. در اين بيانيه، دولت به كوتاهى و بى توجهى به معضل آلودگى و مشكلات اخترشناسى متهم شد و امضاكنندگان اين بيانيه خواستار راهكارهاى قانونى براى رفع آن شدند.
البته، اين مبارزه اى است كه گويا برنده اى ندارد. منتقدان ادعا مى كنند كه آسمان شب هيچ گاه به تاريكى قرون گذشته نخواهد شد اما حقيقت اين است كه آلودگى نورى در شهرها و حومه شهرها را تا حد زيادى مى توان كاهش داد، اگر آنان كه بر مسند تصميم گيرى هستند با وضع قوانينى به كاهش آن كمك كنند.
* آيا ما هم مى توانيم تغييرى ايجاد كنيم
قطعاً ما هم مى توانيم براى كاهش آلودگى نورى، كارى انجام دهيم. بدون شك شما نسبت به مسائل زيست محيطى همچون گازهاى گلخانه اى، گرم شدن كره زمين، كاهش منابع طبيعى و نظاير آن آگاهى داريد و مسلماً براى كاهش مشكلات زيست محيطى اقداماتى انجام داده ايد. اقداماتى نظير استفاده از وسايل حمل ونقل عمومى، استفاده از عايق هاى حرارتى در منازل، كمك به بازيافت زباله ها با تفكيك مواد قابل بازيافت از غيرقابل بازيافت پس چرا نتوانيد پيش تر رويد و براى كاهش آلودگى نورى كارى انجام دهيد
شما مى توانيد با استفاده از لامپ هاى با روشنايى كمتر و خاموش كردن لامپ هاى اضافى، كارى در اين زمينه انجام دهيد. اگر بالاى در ورودى منزلتان چراغى نصب كرده ايد، فقط مواقعى آن را روشن كنيد كه به نور آن نياز داريد و آن را براى تمام طول شب روشن نگاه نداريد. توجه داشته باشيد كه براى روشنايى فضاى خارج از منزل، لامپ ۵۰ وات كافى است. همچنين مى توانيد با مطلع كردن اطرافيان خود از آلودگى نورى و راه هاى كاهش آن، گام بسيار مؤثرى در اين راه برداريد. تحقيقات پزشكى بيانگر آن است كه نور بيش از حد در شب، تأثيرات مخربى در سلامتى انسان دارد، حتى كمترين نور در هنگام خواب اثراتى چون سردرد، خستگى، استرس، اضطراب و افزايش احتمال بروز سرطان سينه پديد مى آورد، پس حتماً در محيطى كاملاً تاريك بخوابيد و مانع ورود نورهاى اضافى از پنجره اتاق خوابتان بشويد.
زندگى همه موجودات براساس تعادلى از تاريكى و روشنى، تاكنون پيش رفته است، بنابراين برهم زدن اين تعادل، تأثيرات مخربى بر حيات آنان دارد.
هر چه جلوتر مى رويم به جاى اين كه شب هاى دنيا به صورت طبيعى تاريك باشد، هر روز روشن تر و پرنورتر مى شود. به نظر مى رسد علاقه انسان به پيشرفت تكنولوژى موجب پيدايش اين گونه معضلات شده است. اين علاقه باعث شده، انسان محيط زيست پيرامونش را از بين ببرد و غافل از اين است كه او نيست كه محيط زيست را حفظ مى كند، بلكه محيط زيست پيرامونى همچون مادرى مهربان از او مراقبت مى كند. غرور و علاقه انسان به پيشرفت و تكنولوژى و زرق و برق باعث بسيارى از امراض در انسان خواهد شد. با اين شتابى كه در روشن كردن مغرورانه جهان صورت گرفته، ديگر آسمان پرستاره اى نخواهيم داشت و اين باعث مى شود كه غرور ما دوچندان شده، خود را در دنيا گم كنيم و نتوانيم جايگاه واقعى مان را در كهكشان بيابيم.