] مهدى يساولى]

* سال ،۱۳۸۶ يك روز سرد پائيزى، ساعت ۱۰ صبح چهارراه مولوى تهران
خيلى ممنون آقا، نگه داريد. به سرعت پياده مى شوم. پس از پرداخت كرايه به سمت مقصد روانه و به كوچه مرغى ها وارد مى شوم كه با وجود كوچكى همواره بحث هاى گوناگونى را در پايتخت، برانگيخته است. چند متر آن طرف تر بورس نخود و لوبيا فروشى ها و فروشندگان خواربار حبوبات، قصابى ها و خشكبارفروشى ها، بازار را پوشانده اند. چهارراه مولوى قسمتى از بازار تهران است كه درواقع چكيده تاريخى و اقتصادى بازار را دربرمى گيرد. از پرده و پارچه فروشى گرفته تا گوشت و مرغ و تخم مرغ و انواع اجناس بازارى، همه را مى توان اينجا يافت، اما آنچه در اين قسمت خيلى به چشم مى آيد، كوچه باريك كوچكى است كه در سال هاى گذشته همواره محل چالش موضوعات مديريت شهرى، بهداشتى و زيست محيطى بوده است؛ كوچه مرغى ها، جايى كه كمتر خبرنگارى ياراى آن را دارد كه با قلم و كاغذ و دوربين آزادانه آنجا رفت و آمد كند و در امان باشد. اينجا در ميان هياهوى عجيب حيوانات بويژه پرندگانش، فقط بايد طالب باشى، طالب آن چيزى كه فروشندگانش عرضه مى كنند.
آقا قيمت اين سنجاب، چند
۱۲ هزارتومان.
چند گام كه دورتر مى روم، صدايش دنبالم مى كند: بچه اش را هم دارم. سنجاب بيچاره در قفسى ۳۰ سانتيمترى نظاره گر گفت و گويمان است. كمى آنسوتر، خروس زبان بسته اى كه پاهايش را به قفسى پلاستيكى بسته اند، خود را به اين در و آن در مى زند. وسط كوچه، جايى كه ده ها رهگذر هر دقيقه از آنجا مى گذرند، مردى چمباتمه زده، خروسى جنگى را با ريسمان كوتاهى نگه داشته و به مشتريان قيمت مى دهد. مرغ و خروس رسمى هم براى كشتار، فراوان است. اگر براى قربانى كردن بخواهى، چاقوى تيز كرده دارند و برايت رايگان قربانى مى كنند. مرغ يا خروس قربانى شده را در نايلونى تحويلت مى دهند و خون حيوان زير كفش هاى رهگذران به همه جاى پايتخت مى رود.
از هر حيوان و پرنده اى مى توان اينجا يافت، كبوتر و مرغ و خروس و پرنده هاى تزئينى، همه جزو ويترين هاى رسمى بازار است كه از گذشته هاى دور در اينجا وجود داشته و پاتوق پرنده بازان را شكل داده اند. اما اين ها، همه ويترين رسمى است. برخلاف ديگر پيشه ها و مشاغل كه بهترين هايشان را در ويترين رسمى مى گذارند، اينجا وضعيت فرق مى كند، نمونه اى از متداول ترين ها كه حساسيت را برنمى انگيزند، در ويترين اند و بهترين ها در زيرزمين هاى كوچه پس كوچه هايى است كه براى ورود به آنجاها، بايد شناخته شده باشى و خريدار. البته اگر تيپت به خارجى ها بخورد، ديگر نيازى به معرف ندارى! براى پسند كردن هم نيازى به ديدن موجود زنده در محل پنهانى نگهدارى اش ندارى. برخى از فروشندگان، آلبوم هايى را به شكل ژورنال تهيه كرده اند كه مى توانى حيوان مورد نظر را با ديدن آلبوم انتخاب كنى.
از مرغ و خروس فروش مى پرسم: اين ها آنفلوآنزاى مرغى كه ندارند گويى توهينى شده باشد، مى گويد: داداش از اين حرف ها نداريم، بهداشتى بهداشتى! به بهانه خريد يك مرغ رسمى، گفت وگويمان را ادامه مى دهم: شنيده ام اينجا بچه خرس هم مى فروشند. ديگر، گفت وگو غيررسمى مى شود: آقا شما مى آيى و مى روى، من كه اينجا هستم چيزهايى ديده ام كه باورت نمى شود. بچه خرس كه چيزى نيست، موش هاى كوچك عجيب و غريب به اندازه تخم مرغ، مارمولك، افعى، عقاب و همين چند وقت پيش، جغد. گرگ و روباه هم ديده ام. بچه شير و پوست يوزپلنگ هم اينجا مشترى دارد و بعضى ها مى فروشند. مى پرسم: اين ها را از كجا مى آورند و كجا نگه مى دارند از كجايش را نمى دانم، اما حتماً جايش را دارند، بعضى وقت ها هم از اينجا معامله مى كنند و جاى ديگرى تحويل مى دهند. گويا در قرارهاى تعيين شده براى خريد و فروش، حيوان را در وانت هاى سرپوشيده با برزنت، مى آورند و به مشترى تحويل مى دهند.
چندمتر آن طرف تر حبوبات و ادويه جات و گوشت مى فروشند و اينجا هم انواع مارمولك ها و مارها و حيوانات عجيب و غريب ديگر.
* يك روز سرد پائيزى ديگر، بساط ها برچيده مى شود
يكى از روزهاى دهه سوم آذرماه، خبر مى رسد كه شهردارى تهران برآن است تا بساط پرنده فروشان و فروشندگان حيوانات را از چهارراه مولوى تهران برچيند. فرداى آن روز، يك مقام مسئول در شهردارى منطقه ۱۲ تهران اعلام مى كند كه بيشتر مغازه هاى فروش پرندگان و حيوانات در بازار مولوى پلمب شده و بساط دستفروشان هم برچيده شده است. بابك عديلى معاون خدمات شهرى شهردارى منطقه ۱۲ در آن زمان مى گويد: هيچ پرنده اى در واحدهاى پلمب شده خيابان مولوى باقى نمانده و فقط ۱۰ تا ۱۲ واحد پرنده فروشى اجازه فعاليت دارند.
وى اين اقدام شهردارى منطقه را در راستاى ساماندهى مشاغل مزاحم و براساس طرح شوراى تأمين استان مى داند و مى گويد: پرنده فروشى هاى غيرمجاز و مغاز هاى مرغ كشتار شده و انبارهاى غيرقانونى پرنده كه حتى هيچ منفذ نورى نداشت، در خيابان مولوى تعطيل شدند. بسيارى از اين مغازه ها به عرضه غيربهداشتى مرغ و طيور مى پرداختند. جمعه بازار نيز كه شكل بسيار نامناسبى داشت، موقتاً به محدوده خيابان شوش منتقل شد.
در حالى كه گزارش ها از باقى ماندن حيواناتى در مغازه هاى پلمب شده خبر مى دهد، معاون شهردارى منطقه ۱۲ درباره وضعيت حيوانات نگهدارى شده در آن منطقه مى گويد: همه حيواناتى كه در انبارها به شكل نامناسب نگهدارى مى شدند، به محل هاى مناسبى مثل محيط زيست و حيات وحش تحويل داده شده اند.
شنيده ها بيانگر آن است كه حدود ۳۰ واحد فروش، پلمب شده است. اكنون، وضعيت بازار پرنده فروشان، به گونه اى است كه نمايندگانى از وزارت بهداشت، دامپزشكى و يك كيوسك از سربازان نيروى انتظامى در منطقه مستقر شده و راسته معروف به كوچه مرغى ها را در كنترل دارند. بر در مغازه ها پلمب شده، پارچه نوشته اى چسبانده شده: «اين واحد به دليل عدم رعايت موارد بهداشت، طبق رأى كميسيون بند ۲۰ ماده ۵۵ شهردارى ها تعطيل گرديد.» همچنين تابلويى در چند جاى خيابان مولوى از سوى كلانترى ۱۱۲مولوى و شهردارى منطقه ۱۲ نصب شده كه آدرس جديد جمعه بازار پرنده فروشان در خيابان شوش را به علاقه مندان پرنده ها نشان مى دهد و البته باز تأكيد كرده كه «هرگونه پرنده فروشى در اين محل ممنوع است».
اين روزها ديگر خبرى از فروش رسمى و البته غيرمجاز حيوانات و پرندگان در اين منطقه نيست. تنها چند مغازه كه به گفته يكى از مالكان آنها، از اتحاديه شان مجوز دارند، مى توانند فعاليت كنند. ركورد معاملات آن ها هم نشان مى دهد كه پيش از اين، به جز فروش پرنده هاى تزئينى، گويا حيوانات ديگرى هم معامله مى شده كه اكنون بساطشان در اينجا از رونق افتاده است. برخى از بازاريان از اين اقدام خشنودند و آن را از نظر بهداشتى بسيار مفيد مى دانند.
* تكراركوچ اجبارى
اين اقدام را مى توان از نظر بهداشتى، حركت مؤثرى دانست، اما آيا مشكل چندين و چند ساله بازار فروشندگان حيوانات و پرندگان چهارراه مولوى تهران و به اصطلاح، كوچه مرغى هاى تهران، حل خواهد شد اين، براى نخستين بار نيست كه قرار شده اين بازار رسمى با حواشى غيررسمى آن جمع آورى شود و البته تاكنون نيز كاملاً ناموفق بوده است. هر بار كه تصميم به برچيده شدن اين بازار گرفته شده، يك يا دو نهاد تصميم گير در اين حوزه، اقدامات عملى انجام داده و چون موضوع را يك وجهى مى دانند، با مشاهده ظاهر كار، آن را اقدامى موفقيت آميز برآورد مى كنند و اين گونه بوده كه بازار ياد شده، با وجود تمام مضرات و آسيب هايش براى شهر و شهروندان، هيچ گاه واقعاً برچيده نشده و چنانچه اقدامى هم انجام شده، نهايتاً تغيير شكل و رويه داده است و اين موضوعى است كه به كام فروشندگان غيرمجاز پرندگان كمياب و ناياب و حيوانات قاچاق است؛ يعنى ظاهر علنى مشكل پاك شده، ويترين رسمى كه چيز زيادى در خود نداشت، برچيده شده، اما اصل موضع، يعنى قاچاق و خريد و فروش حيوانات غيراهلى و پرندگان كمياب و ناياب، همچنان به روند خود ادامه داده است. به عبارت دقيق تر، اگر تمام مغازه هاى پلمب شده هم به گفته آن شاگرد مغازه به نخود و لوبيافروشى تبديل شوند، خدشه اى بر بازار تجارى اين قاچاق بسيار پرسود، اما كم دردسرتر از ديگر اشكال قاچاق، وارد نخواهد آمد و همچنان زيرزمين هاى حاشيه بازار، محلى براى نگهدارى گونه هاى غريبى چون شير و خرس و انواع مارها و جغدها خواهد بود و تنها ويترين رسمى برچيده شده است. ويترينى كه مى توان آن را بعدها جايى ديگر و به گونه اى ديگر برپا داشت، پس جاى نگرانى نيست!
* اين زنجيره نقص دارد
زنجيره اى كه بايد براى حل هميشگى اين مشكل شكل بگيرد، بندهاى مفقوده اى دارد كه در اطلاعيه روابط عمومى شهردارى منطقه ۱۲ تهران، مى توان آن را يافت؛ آنجا كه اجراى طرح ساماندهى مرغ فروشان و پرنده فروشان خيابان مولوى و منشعبات آن را با مشاركت نيروى انتظامى، شبكه دامپزشكى و بهداشت محيط مى داند.
آيا بازار پرنده فروشان و مرغ فروشان چهارراه مولوى تهران، تنها يك موضوع بهداشتى يا مربوط به مديريت شهرى است كه با پلمب كردن مغازه ها و جمع آورى دستفروشان برطرف شود
اگر ويترين رسمى برداشته شود، ديگر مشكلى نخواهدبود با نگاهى دقيق تر مى توان به نقص اصلى اين اقدام پى برد. سوژه اصلى اين بازار، حيوانات و پرندگان غيراهلى، ناياب و كميابى است كه در وهله نخست، شكار و صيد آنها و در وهله دوم خريد و فروش آنها خلاف به شمار آمده و در رديف اقدامات قاچاق برآورد مى شود وگرنه فروش چندين گونه پرنده مجاز يا مرغ و خروس و كبوتر كه مشكل اصلى اين بازار نيست كه حل آن اين همه سال زمان بخواهد و در اين سال ها به مسئله بغرنجى بدل شود.
البته در اين ميان، به نظر مى رسد سازمان حفاظت محيط زيست، سكوت را بهترين راه برگزيده و به گونه اى كوچه مرغى ها را مشكل مديريت شهرى دانسته و وارد مسائل آن نشده است، همان گونه كه شينا انصارى مدير محيط زيست شهر تهران، در پاسخ به پرسش خبرنگاران «ايران»، بهترين نهاد براى پاسخگويى به وضعيت راسته پرنده فروشان و كوچه مرغى ها را، دامپزشكى و شهردارى مى داند و از ابراز موضع يا نظر خوددارى مى كند.
ابوالفضل وطن پرست فعال محيط زيست در اين زمينه مى گويد: اكنون بازار ظاهرى و قابل ديدن اين تجارت پرسود غيرقانونى، مسدود مى شود كه البته خوب است، اما مشروط به اين كه براى اقدام، كل فرآيند ديده شود. اين گونه هاى حيوانى غيراهلى، زيستگاهى دارند كه بايد ببينيم درست حفاظت مى شوند يا خير. اين زيستگاه ها، در واقع، منبع تغذيه كننده بازارهاى غيرقانونى شبيه بازار پرنده فروشان مولوى تهران هستند. اين كه چند صد هكتار منطقه حفاظت شده از سوى يك محيط بان مراقبت مى شود، نتيجه اى جز ادامه حيات شكار غيرمجاز ندارد.
به اعتقاد اين فعال محيط زيست، موضوع يادشده، بيشترين همپوشانى را با حوزه مديريت محيط زيست كشور دارد و بدون دخالت دادن اين مديريت در اقدامات اينچنينى، بيشتر فعاليت ها عبث خواهد ماند.
بنابراين، نخستين گام براى ريشه كن كردن اين چرخه، بستن منبع تغذيه چنين بازارهايى است.