] شهناز سلطانى]

«بابا آب داد» نخستين جمله اى است كه پشت نيمكت هاى مدرسه، آن را لمس كرديم. با مهمان هاى «كوكب خانم» براى پيداكردن «حسنك» همراه شديم و «تصميم كبرى» گرفتيم كه «دست به دست هم دهيم به مهر‎/ ميهن خويش را كنيم آباد» ذهن مان را در خانه هاى جدول ضرب، تقسيم و شعرهاى «قيصر» را در راه خانه تكرار كرديم و روزها همچنان مى گذشت، روزهاى امتحان به كندى و تابستان چقدر زود. يك روز ناگهان چشممان را باز كرديم، نه از دلهره امتحان خبرى بود و نه از كوتاهى تابستان. «عموحسين»، «پترس»، «دهقان فداكار»، «خانواده آقاى هاشمى» هنوز در كتاب ها مشغول كار خود بودند. اما ديگر ما نبوديم. دنياى كار، دنياى مهارت و اسكناس بود و دانشگاه جاى معادله هاى چندمجهولى كه موى اساتيد را هم سپيد كرده بود. دنياى كودكى و نوجوانى، دنياى ناشناخته هاست و ذهن كنجكاو دانش آموزان از هر وسيله اى براى يافتن پاسخ سؤال هاى خود استفاده مى كند. در اين ميان به راستى كتب درسى چه سهمى از ماجرا دارند و چگونه و چقدر به سؤالات گوناگون و بى پايان كودكان پاسخ مى دهند كتب درسى، حلقه اى از زنجيره بلند آموزش است كه كاركرد مناسب آن در كنار ساير عوامل مى تواند فرايند آموزش را به شكل مطلوب و موردقبولى به پيش برد. ناگفته پيداست كه يك كتاب درسى، خود از عناصر و عوامل مختلفى تشكيل شده كه هركدام در جاى خود قابل تأمل است. اما به نظر مى رسد مهمترين مسأله در اين مورد محتواى كتب درسى است.

دكتر «فرخنده مفيدى» روانشناس تعليم وتربيت كتاب هاى درسى را آينه تمام نماى فرهنگ، دانش، اطلاعات و طرز تلقى از زندگى در جامعه مى داند كه از اين طريق به يادگيرندگان انتقال مى يابد. اگر اين اطلاعات از اعتبار لازم برخوردار نباشند و به شكل نامطلوب در ذهن جاى بگيرد، اصلاح آن علاوه بر نياز به انرژى فراوان در برخى مواقع جبران ناپذير خواهدبود. حتى در برخى مواقع با انتقال برخى مفاهيم، نگرش منفى در بچه ها ايجاد مى كنيم. مطالب و محتواى كتاب هاى درسى بايد از ويژگى هاى متعددى برخوردار باشد. اين مطالب بايد از راه تحقيق و پژوهش به دست آمده باشد. نبايد آنچه را كه سليقه، علاقه و زاييده ذهن مؤلف است انتقال دهيم.
يادگيرنده حق دارد اطلاعاتى را دريافت كند كه از راه تحقيق به دست آمده است. ضمن آن كه بايد راهى هم براى پذيرش محققانه از سوى يادگيرنده درنظر گرفته شود. همچنين مطالب، متناسب با ميزان فهم يادگيرنده باشد. اگر كمتر از ميزان فهم او باشد سبك انگارى است و اگر فراتر از ميزان فهم يادگيرنده باشد، فرد براى فهم مطلب با چالش زيادى روبه رو مى شود كه اين امر به نااميدى او از يادگيرى منجر خواهدشد. نيازسنجى و ارزشيابى صحيح كتاب هاى درسى نيز اهميت دارد. بايد توجه داشت چه اطلاعات، مفاهيم و واژگانى براى هر رده سنى نياز است.
متأسفانه در وضعيت فعلى نيازسنجى به درستى انجام نمى شود. هر سال كتاب ها تغيير مى كند اما همه آنها به منزله وصله پينه كردن است، آنچه كه مى افزايند نه به موضوعات قبلى و نه به موضوعات بعدى ارتباط دارد. پيوستگى و انسجام مطالب هم ضرورى است. بايد بين موضوعات مطرح شده در مطالب كتاب تعامل برقرار باشد. موضوعات و محتواى كتاب دانش آموز را با ابعاد مختلف فرهنگ، ادبيات، تاريخ و اسطوره درگير كند نه فقط بعد خاصى بارز و برجسته شود. ضمن آن كه مطالب كتاب ها بايد به روز باشد. با احترام به آنچه كه سينه به سينه منتقل مى شود و جزئى از فرهنگ جامعه خودمان محسوب مى شود ولى بايد نگاهى هم به جوامع ديگر و شيوه زندگى و فرهنگ آنها داشت. انتقال مفاهيم به گونه اى نباشد كه فرد خود را محصور در جامعه خود ببيند و اگر از مرزهاى كشور فراتر رفت، تصوير دنيا براى او به گونه اى ديگر نمايان شود. بايد از طريق محتواى كتاب ها انسان هايى عاقل تربيت شوند نه فقط به خود بلكه به ديگران هم بينديشند. توجه به فرهنگ، سابقه تاريخى و هويت ملى، مذهبى و فرهنگى هم بايد به عنوان يكى از مؤلفه هاى لازم مورد توجه قرارگيرد. ضمن آن كه اين هويت با رويكرد بوم شناختى بايد در ارتباط باشد. دانش آموز از طريق كتاب و آنچه به او منتقل مى شود بايد هويت ملى خود را دركنار هويت بومى به دست آورد. به طور مثال دانش آموزى كه در روستايى دورافتاده از سيستان و بلوچستان كتاب هاى درسى را مى خواند بايد فرهنگ، واژگان و هويت بومى و محلى خود را نيز در آن ببيند، از اين طريق خودشناسى و اعتماد به نفس او بالاتر خواهدرفت. متأسفانه در كتاب هاى درسى ما در اين باره فاصله اطلاعاتى به چشم مى خورد.»
* بيگانگى كارشناسان با اطلاعات بومى
مفيدى توجه به مؤلفه هاى بومى شناختى را مورد تأكيد قرار مى دهد و مى افزايد: «استفاده از كارشناسان محدود و بيگانگى آن ها با اطلاعات بومى، مؤلفه بوم شناختى را زيرسؤال مى برد. مؤلفان و كارشناسان هم بايد آگاه و خلاق باشند و بموقع درباره جايگزينى مطلبى جديد و علت اين جايگزينى در كتاب ها تصميم گيرى كنند، البته مطلب جديد بايد ضمن پيوستگى با مطالب قبلى كتاب را به هم نريزد. فرايند كتاب نويسى ما دچار اشكالاتى از قبيل ارتباط ناكافى بين مؤلفان كتاب هاى درسى با عالمان و دانشگاهيان است. در حالى كه نگاه جهانى به وجود اين رابطه تأكيد دارد. فعاليت هايى در اين باره انجام مى شود اما از افراد با تجربه استفاده نمى شود. بايد هر سال چهره تازه و فرهنگى تر و به روزترى در كتاب ها ديده شود و كارشناسان از نظر علمى خود را غنى تر كنند. ضمن آن در تأليف يك كتاب درسى بايد چند مؤلف با چند نگاه حضور داشته باشند تا كار تأليف به صورت سيستماتيك پيش رود. فعاليت هايى در اين باره انجام گرفته اما همچنان حضور يك فرد در هر كتاب برجسته تر به چشم مى خورد. مفاهيم و مطالب كتاب بايد عقل گرايانه و واقع بينانه باشد. به طور مثال اگر موضوعى به نام زن مطرح مى شود بايد حضور واقعى زن امروز در جامعه و جايگاه تحول يافته او هم در كتاب لحاظ شود.
ضمن آن كه كتاب براى يك انسان تأليف شود يعنى به دور از جنسيت گرايى، سوءنظرها و تعصبات و نه صرفاً براى دانش آموزدختر و يا دانش آموز پسر. بنابراين در امر تأليف كتاب هاى درسى بايد از تندروى و كندروى ها دورى كنيم و نگاه علمى را مدنظر قرار دهيم. اگر كتاب ها بدون توجه به ويژگى هاى مطرح شده، تأليف شوند، خواندنى خواهند بود اما با توجه به تأثيرگذارى كه از آنها انتظار مى رود، معتبر نخواهند بود.» كتاب درسى پاسخگوى دانش آموز شهرى، روستايى و عشايرى نيست.
* ضرورت كتاب هاى چند تأليفى
«سعيد قريشى» مشاور دفتر تأليف كتاب هاى درسى آموزش و پرورش هم در پاسخ به اين كه كتاب هاى درسى چه ميزان از نيازهاى روز دانش آموزان را پاسخ مى دهند، مى گويد: «دوره مدرسه يعنى از دبستان تا پيش دانشگاهى دوره آموزش هاى عمومى است. بچه ها در اين دوره مبانى و اصول اوليه علوم را مى آموزند و اگر در جامعه امروز، مسائلى مطرح مى شود به اين معنا نيست كه در كتاب هاى بچه ها به آنها پاسخ داده شود، بلكه جاى اين مباحث تخصصى در دانشگاه است. البته آنچه در كتاب هاى درسى مطرح مى شود، پاسخ به نيازهاى امروز و آينده آنها است. ويژگى ها و شرايط بومى دانش آموزان هم در كتاب هاى جغرافى و حرفه و فن مطرح شده است. در كتاب هاى ادبيات، تاريخ، دينى و اجتماعى هم تلاش مى شود هويت بومى مورد توجه قرار گيرد. بر همين اساس از چند سال قبل در پشت كتاب هاى درسى تصوير دانشمندان ايرانى چاپ مى شود كه از اين طريق دانش آموزان با شخصيت فرهنگى و علمى جامعه خود آشنا شوند.
البته از سوى ۶۰سازمان مختلف در كشور درخواست هايى مطرح مى شود مبنى بر اين كه مفاهيم و ارزش هايى همچون صرفه جويى، توجه به حقوق ديگران و حفظ محيط زيست در كتاب ها آموزش داده شود اما پاسخ به همه آنها امكان پذير نيست چرا كه حجم كتاب را بالا مى برد بنابراين اولويت بندى مى شود. در حال حاضر نيز كتاب هاى درسى دوره ابتدايى به غير از رياضى و اجتماعى (كه از ۲۰ سال پيش تغيير نكرده اند) در سه چهار سال اخير مورد بازنگرى قرار گرفته اند. علت تغيير نكردن درس اجتماعى وجود اختلاف نظر بين كارشناسان و مؤلفان است. به اين معنى كه عده اى از آنها معتقدند مباحث تاريخ، جغرافى و تعليمات اجتماعى به صورت جداگانه و برخى نيز معتقدند به صورت تلفيقى تأليف و تدريس شود. از آنجا كه دانش آموز يك محيط اجتماعى يكپارچه را مى بيند بنابراين بايد اين مباحث به صورت تلفيقى مطرح شود تا يادگيرى نيز براى دانش آموز راحت تر باشد. دروس تفكيك شده هم به اين خاطر مورد تأكيد قرار مى گيرد تا به شكل شايسته به فراگيرنده آموزش داده شود. همچنين با توجه به آن كه كتاب ها به صورت متمركز و براى همه دانش آموزان مناطق مختلف شهرى، روستايى و عشايرى تأليف مى شود، پاسخگوى همه نيازهاى آنها نيست، البته تغييرات محدود اما ناكافى در اين باره انجام گرفته است. بنابراين چند تأليفى و تأليف غيرمتمركز ضرورت دارد و بويژه براى دانش آموزان ابتدايى با توجه به ويژگى هاى بومى، زبانى و فرهنگى خاصى كه دارند، اين موضوع مهمتر است چرا كه در غير اين صورت محيط مدرسه براى آنها ناآشنا خواهد بود. برهمين اساس تدوين «برنامه درس ملى» از سال گذشته آغاز شده است. در اين برنامه به همه مؤلفه هاى لازم توجه مى شود البته الزامات قانونى آن نيز بايد فراهم شود. با اجراى اين برنامه به تحول مورد نياز جامعه دست پيدا مى كنيم. برنامه درس ملى تا شهريور سال ۸۸ بايد تدوين و نهايى شود.»