] محمد غمخوار[

آدمكش نامريى در حالى همچنان بى صدا، در شهرها و مناطق مختلف كشور قربانى مى گيرد كه كارشناسان آتش نشانى همزمان با شروع سومين موج سرما در كشور با هشدارهاى جدى از مردم خواستند ضمن بررسى دقيق وسايل گرمازا از وقوع حوادث احتمالى پيشگيرى كنند.
اين روزها در سرماى استخوان سوز، مردم متناسب با امكانات و شرايط زندگى خود سعى مى كنند كم تر در معرض هواى آزاد قرار گيرند و محل سكونت و يا كار خود را گرم كنند.
نفت، گاز و زغال چوب مهم ترين سوخت هايى است كه در نقاط مختلف كشور براى گرم كردن خانه ها مورد استفاده قرار مى گيرد. هرچند وسايل گرماساز برقى نيز همچنان در ميان مردم پرمصرف هستند.
وسايل گرما زا اگرچه گرمابخش محيط زندگى هستند اما رعايت نكردن اصول و نكات ايمنى در استفاده صحيح از آنها و همچنين بى احتياطى بويژه در روزهاى اخير كه برودت هوا به اوج خود رسيده، تلفات زيادى بر جا گذاشته است.
* نشانه ها و راه هاى توليد منو اكسيد كربن
سوختن كامل زمانى صورت مى گيرد كه اكسيژن كافى وجود داشته باشد.در دستگاه هاى گرم كننده، البته هواى مورد نياز بايد خارج از محيط تأمين و گاز هاى منتشر شده ناشى از سوختن مانند گاز كربنيك و منواكسيد كربن هم بايد خارج از محيط تخليه شود.
در وسايل گرمازاى دودكش دار در صورتى كه دودكش بدون نقص باشد تهويه دود (ورود اكسيژن لازم و تخليه گازهاى مصرفى ) به خوبى از طريق دودكش انجام مى شود اما در وسايل گرمازا با شعله رو باز و بدون دودكش اين شرايط فراهم نيست.
بنابر اين وسايل گرم كننده اكسيژن لازم براى سوختن را از همان محيط مى گيرند و طبعاً گازهاى مصرفى حاصل از سوختن را نيز به همان محيط برمى گردانند.
با توجه به سرماى هوا متأسفانه شهروندان راههاى تهويه هواكش پنجره ها و دريچه هاى كولر و درها را نيز مى بندند؛ در نتيجه تهويه هوا به درستى انجام نمى شود و با سوختن ناقص و وجود گازهاى مضر بخصوص CO مسموميت هاى جدى و حتى مرگبار ايجاد مى شود كه به آن «گاز گرفتگى » مى گويند. به گفته كارشناسان آتش نشانى، بسيارى از مردم تصور مى كنند پديده «گازگرفتگى » و ايجادگاز CO تنها با سوختن ناقص زغال چوب ايجاد مى شود و براى همين بسيارى به اين گاز كشنده نام «گازكرسى »داده اند! اما همان طور كه عنوان شد اين گاز بر اثر سوختن ناقص هر ماده اى ممكن است ايجاد شود.
* مهم ترين راه هاى توليد گاز هاى كشنده
-استفاده از وسايل گازسوز و بدون گرمايش بدون دودكش
- نقص دودكش و نشت گاز به فضاى مسكونى
-استفاده از وسايل خوراك پزى براى گرمايش
-به كار گيرى روشنايى گازى به مدت طولانى بخصوص در فضاى بدون تهويه
-ضعف دودكش شومينه
-معيوب بودن مشعل شوفاژ
-آبگرمكن هاى ديوارى و زمينى بويژه وقتى كه دودكش مناسب ندارند
- خودروى روشن در پاركينگ
* نشانه هاى انتشارگاز
بهترين راه اين است كه شناخت نسبى در مورد اين گاز كشنده و ايجاد آن داشته باشيم. طبعاً اگر شرايط بروز و ايجاد آن وجود نداشته باشد «آدمكش نامريى» وجود نخواهد داشت.
اين گاز بسيار سمى، بى رنگ، و بى بو و بى طعم است و همين ويژگى ها باعث شده به آن «آدمكش نامريى» بگويند.
اين گاز اگر چه سبك تر از هواست اما قابليت انتشار بسيار زيادى در محيط دارد به همين دليل در تمامى نقاط مثلاً يك اتاق اعم از بالا و پايين به سرعت متراكم مى شود.چون هموگلوبين خون ميل تركيبى فوق العاده اى با اين گاز دارد به طورى كه ميل تركيبى آن۳۰۰ برابر با اكسيژن است وقتى اين تركيب صورت مى گيرد اكسيژن ديگر به بافت ها نمى رسد بنابراين سريعاً باعث مسموميت شده و سلسله عصبى را فلج مى كند و قدرت هرگونه اقدامى از انسان سلب مى شود و مسموم به نوعى به خواب و مرگ آرام تن در مى دهد. بايد در نظر داشت كه مسموميت با گاز منوكسيد كربن بدون تغيير در تعداد تنفس اتفاق افتاده و با علائم تهوع و سر درد همراه است.
مهمترين عامل بروز اين نوع حوادث، غفلت و ناآگاهى مردم است با اينكه بارها از سوى كارشناسان آتش نشانى در اين خصوص هشدار داده شده است امادر ظاهر از آنجا كه اين قاتل پنهان، غير قابل حس و لمس و بى بو و بى رنگ است مردم كشنده بودن آن را باور ندارند بنابراين به راحتى تسليم و قربانى مى شوند.
اگر كسى با منوكسيد كربن دچار گاز گرفتگى و مسموميت شده باشد بايستى سريع از محيط آلوده به اين گاز خارج شود و در تماس با هواى آزاد قرار گيرد در مسموميت هاى شديد بايستى به بيمار تنفس مصنوعى داده شود و چنانچه مقدور باشد تنفس با اكسيژن بر تنفس با هواى آزاد الويت دارد. عوامل ديگرى كه باعث ايجاد اين گاز در محيط مى شوند عبارتند از:
-نبود تهويه درست و مناسب محيط
-تخليه كامل گازهاى مضر و جايگزينى هواى تازه
-نقص فنى در و سايل گرمازا و نيم سوز بودن ذغال چوب
-نقص فنى در شبكه تهويه براى لوله كشى آبگرمكن ها، بخارى ها و شومينه ها و غيره
* مهم ترين تدابير و نكات پيشگيرى
- توصيه مى شود حتماً از وسايل گرمازاى استاندارد استفاده شود.
- در هر شرايطى عمل تهويه هوا را تسهيل كنيد به عنوان مثال دريچه هاى باز كولر عمل مناسبى جهت تهويه هواست.
-باز گذاشتن يك پنجره كوچك يا در به نحو مطمئن كه بسته نشود.
-هرگز از بخارى هاى دستى براى گرم كردن هواى حمام استفاده نشود چراكه محيط حمام ها كوچك است و اكسيژن محيط نيز در اثر بخار آب به سطوح بالا رانده مى شود و در نهايت بر اثر سوختن ناقص و ايجاد گاز CO مسموميت قطعى خواهد بود.
-در صورت استفاده از وسايل گرمازاى دودكش دار حتماً دودكش ها كاملاً بررسى شود. معمولاً مسدود بودن دودكش هاى ديوار از عوامل مهم ايجاد مسموميت و گازگرفتگى و به خطر افتادن جان افراد محسوب مى گردد.
-دودكش هاى غير ثابت ( غير ديوارى) حتماً كنترل شود. اين دودكش ها بايد از مواد غير قابل اشتعال و گالوانيزه ( زنگ نزن ) باشند و از مقاومت فيزيكى مناسبى برخوردار باشند.
-اين نوع دودكش ها بايد تا حد امكان كوتاه و مستقيم باشد و بايد در محل اتصالات كاملاً محكم و غير قابل نفوذ باشد.
-قدرت مكش دودكش ها هر چند وقت يك بار از سوى سرويس كار ها و متخصصان اهل فن بررسى شود.
-براى جلوگيرى از برگشت دود و گاز هاى مضر به داخل دودكش و در نهايت به داخل محيط كه معمولاً بر اثر گرفتگى و يا وزش باد بوجود مى آيد بايد دودكش ها داراى هواكش مخصوص باشد و كلاهك آنها حداقل ۶۰ سانتيمتر از بلند ترين نقطه ساختمان بالاتر باشد.
-دودكش ها بويژه دودكش شومينه ها هر سال بررسى و از دوده تميز شود.
-اتصالات دود كش ها و سر تاسر آن از هرگونه نقص و نشت گاز حفاظت شود.
-استفاده مشترك از دودكش بسيار خطرناك است بنابراين دودكش هاى فلزى بايد در مسير خود با بست هاى مخصوص محكم شده باشد به نحوى كه از جدا شدن اتصالات جلوگيرى شود.
- قطر دودكش، طراحى آن، مسير عبور و موارد مربوطه بايد با توجه به ظرفيت حرارتى محاسبه و اجرا شود.
- از وسايل پخت و پز براى گرمايش استفاده نشود.
- از كپسول هاى سفرى ( پيك نيكى ) در فضاى داخلى استفاده نشود.
- در فضاى پاركينگ كه بسته و فاقد تهويه است خودرو روشن نشود.
-نفوذ گاز هاى ناشى از احتراق خودرو به فضاى داخل خانه خطرناك بوده و بايد در اين باره مراقبت شود.
-در تبديل سوخت مايع به گاز شهرى حتماً از تعميركار ماهر و مجاز بهره گرفته شود.
- هر وسيله گازسوز بايد داراى يك دودكش استاندارد مجزا و مجهز به كلاهك باشد.
- هنگام ساخت و ساز از ريختن مصالح به داخل دودكش و مسدود كردن آن خوددارى گردد.
-رنگ شعله آتش در وسايل گرمازا بايد كاملاً آبى باشد در غير اين صورت نقص در سامانه سوخت رسانى و يا فتيله دستگاه وجود دارد كه بايد فورى نقص را برطرف كرد.

] مهندس داود براتى [

صبح يك روز زمستانى پرونده اى به سازمان آتش نشانى ارجاع شد كه قاضى جنايى خواسته بود درباره مرگ مشكوك يك كارگر در حمام عمومى محله نازى آباد تهران بررسى هاى دقيق و كامل صورت گيرد.
براساس اوراق پرونده، مرد جوان يك هفته قبل از حادثه براى كار از يكى از شهرستان ها به تهران آمده بود. پزشكى قانونى هم علت مرگ را مسموميت با گاز منو كسيد كربن تشخيص داده بود.
خانواده مرد كارگر هم از صاحب حمام به خاطر رعايت نكردن نكات ايمنى شكايت كرده بودند: قاضى پرونده نيز از كارشناسان آتش نشانى در خواست كرده بود با انجام بررسى هاى تخصصى در محل حادثه علت اصلى مرگ را مشخص كنند.
براى بررسى محل حادثه راهى حمام عمومى شدم. در نمره شماره يك هواكش نصب شده بود كه بازديد محل نشان داد، هواكش پس از وقوع حادثه در آنجا نصب شده است.
در اين ميان دو پرسش مطرح بود كه يافتن پاسخ ها مى توانست معماى اين پرونده را حل كند. نخستين پرسش درباره منشأ انتشار گاز منوكسيد كربن بود و اين كه چرا افرادى كه قبل از كارگر فوت شده از حمام استفاده كرده بودند دچار گازگرفتگى نشده بودند
سيستم حمام به صورتى بود كه موتورخانه آن در زير زمين قرار داشت. معمولاً در حمام هاى عمومى از كانال هايى معروف به «تون» براى خارج كردن گاز هاى موتورخانه استفاده مى كردند.
«تون» به صورت مارپيچ از زير حمام عبور كرده و سپس با دودكشى به پشت بام حمام متصل مى شد و گاز هاى خطرناك از آن خارج مى شدند.
در اغلب حمام هاى عمومى «تون» ها به صورت مارپيچ ساخته مى شود تا از طريق آن كف حمام ها گرم شود. حال آن كه برخى شهروندان تصور مى كنند اين گرما به خاطر عبور لوله آبگرم است.
در جريان همين بررسى ها متوجه عبور «تون» از زير نمره اى شديم كه كارگر جوان در آن جان سپرده بود. از سوى ديگر با مشاهده ديوار كانال ، متوجه تخريب بخشى از ديوار شديم. گاز ها از منافذ كاشى ها عبور كرده و وارد حمام شده بودند. پس از يافتن پاسخ پرسش اول به دنبال دومين پرسش بوديم كه در تحقيق از صاحب حمام مشخص شد كارگر جوان هميشه لباس هاى كثيفش را براى شست وشو به حمام مى آورد كه همين موضوع مدت زمان حضور او در حمام را بيشتر از ديگر مشتريان كرده بود.
با حل معماى اين ماجرا گزارش آن را به قاضى پرونده اعلام كردم. اما نكته قابل توجه اين ماجرا منبع انتشار گاز بود. اغلب مردم تصور مى كنند گاز منو كسيد كربن فقط از طريق لوله هاى بخارى و يا آبگرمكن منتشر مى شود، اما بررسى هاى كارشناسان سازمان آتش نشانى نشان مى دهد عوامل مختلفى در زمينه منبع انتشار گاز خطرناك و مرگبار منوكسيدكربن وجود دارد كه يكى از آنها كانال هاى خروج گاز هاى موتورخانه يا شوفاژ خانه است كه تخريب آن به مرور زمان به انتشار گاز در خانه ها انجاميده و بعضى مواقع هم تلفاتى داشته است.
از اين رو به شهروندان توصيه مى شود همواره به هشدارهاى آتش نشانى توجه كرده و فراموش نكنند در صورت رعايت نكردن، قاتل نامريى در كمين آنها است.
[ معاون حفاظت و پيشگيرى سازمان آتش نشانى تهران]