] مريم پاپى]

همه دست هايى كه در كار سوزن زدن، حك كردن و نقش آفريدن هستند، بيكار نمانده اند اما مى توان به استناد صفر شدن صادرات صنايع دستى اصفهان نتيجه گرفت كه اين روزها، دست هايى بسيار هنرمند و هنرمندانى بسيار، دست از كار كشيده اند و دست روى دست گذاشته اند.
هنوز جاى صنايع دستى در خانه هاى ما خالى است و هنرمندان دست از كار مى كشند كه ما توليداتشان را نمى خريم، هنوز هويت ايرانيِ زندگى مان نقش ها و رنگ هاى اين سرزمين را كم دارد كه خبر مى رسد فروشندگان صنايع دستى كسب و كارشان را مى بوسند و به جاى عرضه هنرى كه قرن ها ماندگار است، به سراغ شغل خدماتى رفته اند مشاغلى كه به قدر مبدأ تا مقصد يك مسافر عمر دارد. كدام صنعت را مى شناسيد كه فقط با ۳۰۰ هزار تومان بتوان آن را سامان داد.
بازار فروش محصولات توليدكنندگان صنايع دستى، مهمترين نقش را در ايجاد شرايط كنونى هنرمندان اين صنعت ايفا مى كند. وجود واسطه هايى كه به سهمى كم راضى نيستند و نبود نظارت بر قيمت ها موجب شده فاصله قيمت خريد محصول از هنرمند تا قيمت عرضه شده در بازار آنقدر زياد باشد كه امكان خريد محصولات صنايع دستى براى بيشتر اقشار جامعه وجود نداشته باشد. ايجاد بازارچه هاى دائمى صنايع دستى، از جمله راهكارهايى است كه براى كوتاه كردن دست واسطه ها از چرخه توليد و عرضه اين محصولات پيشنهاد مى شود.
ايجاد شهرك هاى صنايع دستى در استان ها، راه حل ديگرى است كه از حدود دو سال پيش براى اشتغالزايى در بخش صنايع دستى عنوان شده و در حال اجراست. صنعتگران بسيارى از استان ها به اين شهرك ها دل بسته اند. نورمحمدى، رئيس گروه شهرك هاى صنايع دستى در خصوص برنامه هاى اين گروه مى گويد: «طى تفاهم نامه اى كه با سازمان صنايع كوچك داشتيم، مقرر شد يك شهرك خاص در كل كشور براى صنايع دستى و در ساير استان ها با متراژى پائين تر نواحى صنايع دستى ايجاد شود. » توافق سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى استان تهران با شهرك صنعتى شمس آباد براى ايجاد فازى مختص صنايع دستى كه به توليد، توزيع و فروش صنايع دستى بپردازد، از اين جمله است.
* ارتزاق ۶ ميليون ايرانى از صنايع دستى
آمارهاى شاغلان بخش صنايع دستى كشور متعدد است. اما مسئولان معاونت هنرهاى سنتى و صنايع دستى سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى، اشتغال ۱۰ ميليون نفر از ايرانيان در بخش صنايع دستى را آمار حداكثرى و ارتزاق ۶ ميليون نفر را از اين صنعت، به عنوان آمار حداقلى تأييد مى كنند.
آمارهاى ديگر نشان مى دهد كه ۲‎/۵ ميليون نفر در رشته هاى صنايع دستى در ۳۱۳ شهر، ۲۸ هزار روستا و مناطق عشايرى فعاليت مى كنند. بر اساس اين تخمين ۳۳۱ نفر صادركننده و ۵۷۱ تعاونى و ۳۷ انجمن صنايع دستى كه بيشتر در رشته فرش به كار مشغولند وجود دارد.
* وام هايى كه ۲ سال از عمرشان مى گذرد
بر اساس اطلاعات موجود، به عنوان مثال، براى توليد هر متر فرش سبك خراسان، هر بافنده بايد در عرض ۴۰ روز (روزانه شش ساعت) و با ۲۷۵ هزار ريال هزينه، توليد كند. اين فرش بطور ميانگين با قيمت يك ميليون و ۳۷۵ هزار ريال به فروش مى رسد. به اين ترتيب، سود حاصل از بافت آن يك ميليون و ۱۰۰ هزار ريال برآورد مى شود.
صنعتگران استان هاى مختلف كشور از سال گذشته به ازاى طرح هاى اشتغالزاى خود از محل تسهيلات بنگاه هاى زودبازده، خوداشتغالى و تبصره اى، به منظور تجهيز و توسعه كارگاه هاى مختلف وام هايى را از بانك ها دريافت كرده اند. وام هايى كه براساس آئين نامه گسترش بنگاه هاى زودبازده پرداخت مى شد، بايد حداقل براى پنج نفر اشتغالزايى مى كرد ولى بسيارى از كارگاه هاى صنايع دستى مى توانند با هزينه بسيار كم در منازل فعال شود. به همين دليل تفاهم نامه اى نيز با وزارت كار و امور اجتماعى به امضا رسيد تا به طرح هاى خوداشتغالى نيز وام پرداخت شود.
صندوق «مهر رضا» نيز طى قراردادى كه آذرماه ۱۳۸۵ با معاونت هنرهاى سنتى و صنايع دستى منعقد كرد، اختصاص مبلغ ۵۰ ميليارد ريال را براى راه اندازى طرح هاى كسب و كار معرفى شده توسط صنايع دستى متقبل شد. شرايط پرداخت وام ها در درجه اول به صورت كالا و ابزار بود و در مورد وام هاى نقدى نيز در بخش كسب و كارهاى خانگى، سقف ۵۰ ميليون ريال و در بخش خويش فرمايى، سقف ۱۰۰ ميليون ريال براى دريافت وام ها لحاظ شد.
برنامه ريزى براى دريافت اين وام ها از سال ۱۳۸۴ آغاز شد و از سال ۸۵ نخستين وام ها به دست هنرمندان رسيد. هر استان بر اساس سهميه اى كه داشت، پس از ارائه طرح هاى اشتغالزايى صنعتگران با در نظر گرفتن نياز بازار كار و پتانسيل موجود منطقه، وام هاى آنها را پرداخت مى كرد. هر چند بسيارى از هنرمندان موفق به دريافت وام شده اند، بسيارى ديگر در نوبت دريافت وام مانده اند و تعدادى از استان ها به دليل تأمين نشدن بودجه خود با مشكل مواجهند.
بر اساس برنامه هاى پنج ساله توسعه كشور، حوزه صنايع دستى بخشى از وظيفه اشتغالزايى كشور به دوش مى كشد. ايجاد فرصت هاى شغلى در حوزه صنايع دستى نسبت به بخش خدمات و صنعت كه براى هر فرصت شغلى، از ۱۲ تا ۲۵ هزار دلار سرمايه مورد نياز است، به سرمايه اندكى نياز دارد. به گفته دكتر تالع ماسوله، كارشناس بازاريابى، اشتغالزايى در صنايع دستى يك هزارم صنعتى همچون پتروشيمى است.
آمارهاى WTOنشان مى دهد كه ميزان اشتغال زايى در بخش جهانگردى - كه صنايع دستى را نيز مى توان در اين شمار آورد- ۲‎/۱۱ برابر سريع تر از ساير بخش هاست، چرا كه اين صنعت بيش از ۱۰۰ميليون شغل در سراسر جهان ايجاد مى كند.
* زنان؛ ۹۸ درصد شاغلان صنايع دستى
هر چند اشتغالزايى در بخش صنايع دستى به سرمايه زيادى نياز ندارد، ولى وام هايى با مبالغ بسيار اندك در بسيارى از استان ها، پديده هاى ديگرى همچون زنانه شدن اشتغال در اين حوزه را به همراه داشته است. چنانكه يكى از مسئولان بخش صنايع دستى شيرآباد زاهدان در ۱۳۸۵ در مصاحبه اى گفته بود: «در ابتداى اجراى برنامه، هدف مان اين بود كه مرد ها هم يا به صورت گروه هاى جداگانه و يا همراه با گروه در اين كارگاه هاى آموزشى شركت كنند تا بتوانند وام دريافت كنند. از آنجا كه سقف وام ها ۳۰۰هزار تومان بود، مسلماً نمى توانست مشكلات مردان را براى اشتغال رفع كند. اما استقبال زنان از اين وام ها زياد بود چون مى توانستند با همين ميزان وام در زمينه توليد صنايع دستى مشغول به كار شوند. »
به گفته نادر كمالى، معاون صنايع دستى و هنرهاى سنتى استان هرمزگان، ۹۰ درصد فعاليت در حوزه صنايع دستى اين استان به صورت خود اشتغالى و خانگى صورت مى گيرد و ۹۸ درصد از هنرمندان صنايع دستى در هرمزگان را زنان تشكيل مى دهند.
اشتغال زنان در حوزه صنايع دستى از سوى سازمان هاى ديگرى نيز حمايت شده است. به گفته كامران سبز ميدانى، رئيس گروه ترويج معاونت صنايع دستى، با امضاى تفاهم نامه ميان معاونت صنايع دستى و وزارت جهاد كشاورزى، به زنان روستايى و عشايرى جهت فعاليت در مشاغل مربوط به هنرهاى سنتى و صنايع دستى تسهيلات مالى ارائه مى شود. او گفت:« ۷۰ درصد هنرمندان و صنعتگران فعال در رشته هاى صنايع دستى را زنان تشكيل مى دهند.»
* ۸۰ شغل براى صنايع دستى
صنايع دستى در زمره صنايع كوچك و زود بازده نيز به شمار مى رود و در برنامه سوم و چهارم توسعه نيز بر اهميت آن تأكيد شده است با اين همه اين صنعت همچنان از رسيدن به جايگاه خويش بازمانده است. دو سال پيش بود كه اعلام مى شد ايران در طول تاريخ همواره جزو سه كشور اول در بخش صنايع دستى محسوب مى شده و در حال حاضر جايگاه آن به آخرين رتبه نزول پيدا كرده است. اما در طول دو سال گذشته، اين صنعت در جهت رونق دوباره خيز برداشته است.
ايجاد مركز رشد صنايع دستى كشور در آذربايجان غربى در سال ۱۳۸۴ از نخستين اقداماتى بود كه براى تحول در اين صنعت برداشته شد. اكنون بسيارى از مسئولان به اين باور رسيده اند كه پرداختن به صنايع دستى را يكى از كارآمدترين راه ها براى ايجاد اشتغال و توسعه اقتصاد جامعه بخصوص براى اقشار كم درآمد و روستاييان است.
امروز چشم اندازهايى نظير آنچه در ذهن رئيس سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى استان زنجان است، براى آينده صنايع دستى وجود دارد. فرهنگ فرخى معتقد است اگر بتوانيم يك مثلث كارى از صنايع دستى، تعاون و مراكز رشد استان ها تشكيل دهيم، طرح هاى مناسبى را در زمينه اشتغالزايى به اجرا خواهيم رساند. وى مى گويد: مراكز رشد از نظر علمى، تعاون از نظر مادى و صنايع دستى از نظر مديريت مى توانند اين مثلت را هدايت كنند.
بسته بندى صنايع دستى نيز يكى از بخش هاى مغفول مانده اين صنعت است كه از ظرفيت هاى اشتغالزايى آن بهره بردارى نشده است. رئيس گروه بسته بندى صنايع دستى با اشاره به اين كه وضعيت بسته بندى صنايع دستى كشور در حد صفر است، مى گويد: در صنعت حداقل در ۴۰ و حداكثر در ۸۰ شغل، يك شغل براى صنايع دستى تعريف مى شود كه بر اين اساس در بخش ايجاد شغل در بسته بندى صنايع دستى براى ۵۰ هزار نفر ظرفيت وجود دارد.
در نتيجه اين اقدامات كه بنا بر ماهيت صنايع دستى، بايد در كوتاه مدت نمايان شود، بايد اميدوار بود كه مشكلاتى همچون اشتغال لااقل ۵ درصد دانش آموختگان دوره هاى آموزشى صنايع دستى كه از سوى بخش دولتى برگزار مى شود، برطرف شود.
با اين همه دغدغه هاى اشتغالزايى نبايد به فراموشى بازاريابى به عنوان موتور محرك هر تلاشى در حوزه اشتغالزايى صنايع دستى منجر شود؛ اقدامى كه از عهده دريافت كنندگان تسهيلات خوداشتغالى خارج است. همان راه قديمى، مسير را مى نمايد، تنها بايد سنگ و كلوخ هايش را برداريم تا هموارتر شود.