] روح الله مهرپارسا]

از زمان آغا محمدخان كه تهران پايتخت شد، در منطقه كوهستانى شميران «ده حصار بوعلى» در كنار ديگر قراء چون نياوران، تجريش، قلهك، دزاشيب، رستم آباد، كاشانك، دارآباد، ازگل، اراج، سوهانك، دربند ، جمال آباد، امامزاده قاسم، پس قلعه، دركه، اوين ، جماران، حصارك، چيذر، دروس، زرگنده، حسن آباد، اسدآباد، ولنجك و ... يكى از ييلاقات خوش آب و هواى نزديك به تهران محسوب مى شد.
بعد از احداث ساختمان قصر سلطنتى صاحبقرانيه، حصاربوعلى به دليل نزديكى به اين كاخ از موقعيت ويژه اى برخوردار شد، زيرا تعدادى از كاركنان كاخ در واحدهاى مختلف جهت اداره امور داخلى قصر از بين ساكنان بومى اين ده انتخاب مى شدند. به دليل اين خصوصيت طبق يك سنت قديمى نيز در روز تاسوعاى حسينى(ع) (فصل بهار و تابستان) در زمان احمد شاه، دسته عزاداران حصار بوعلى وارد محوطه داخلى كاخ صاحبقرانيه شده و پس از انجام مراسم عزادارى، علامت هاى محل موفق به دريافت طاق شال مى شدند كه توسط محمدحسن ميرزا وليعهد احمدشاه روى علامت ها بسته مى شد و يكى از افتخارات محمد ميرزا نيز در روز تاسوعا دادن شربت به عزاداران حسينى در داخل كاخ بود.
البته ناگفته نماند با روى كار آمدن پهلوى اول، اين روش منسوخ گرديد. رسم ديرينه شاهان قاجار از ناصرالدين شاه تا احمدشاه چنين بود كه بهار و تابستان در كاخ صاحبقرانيه و پائيز و زمستان دركاخ گلستان و قصر فيروزه (دوشان تپه) اقامت مى كردند. عده اى از جوانان آن زمان حصار بوعلى مجاز بودند در كنار غرفه هاى كسب و كار، قهوه خانه سيارى نيز در زمان استقرار شاه در جلوى محوطه بيرون اين دو كاخ (فيروزه- صاحبقرانيه) برپا كنند كه كل نگهبانان و كاركنان كاخ و اعضاى تشريفات اسكورت شاه ضمن خريد بعضى از مايحتاج ضرورى از غرفه ها جهت صرف صبحانه، ناهار و شام از اين قهوه خانه بهره گيرند. باگذشت بيشتر از نيم قرن نوه - نتيجه هاى همين جوانان روز دوشنبه ۲۳ بهمن سال ۵۷ (يك روز بعد از پيروزى انقلاب) با ورود نمايندگانى از كميته استقبال حضرت امام به اتفاق جوانان نياوران دست در دست يكديگر با نظارت آيت الله حاج سيد محمد تقى حكيم امام جماعت حصاربوعلى نسبت به تحويل مجموعه كاخ هاى نياوران و صاحبقرانيه از شخص سرهنگ يوسفى نژاد افسر ارشد حاضر در هيأت نگهبان كاخ اقدام نموده و سپس تمام افسران، درجه داران و سربازان كاخ را خلع سلاح نمودند.
در همان ايام مجله نيوزويك آمريكا در صفحه ۱۹ شماره ۲۶ فوريه سال ۱۹۷۹ عكسى از آيت الله حكيم و سرهنگ يوسفى نژاد و تعدادى از جوانان حصار بوعلى و نياوران در اتاق افسرنگهبان كاخ چاپ كرد كه هنوز قاب عكس شاه و فرح به ديوار اتاق نصب بود. ۴۸ ساعت بعد از تصرف كاخ در تاريخ ۵۷‎/۱۱‎/۲۵ حكم سرپرستى كاخ به نام امام جماعت نياوران آيت الله حاج سيد حسن مصطفوى صادر شد كه ايشان نيز تا قبل از تبديل مجموعه به «كاخ- موزه» با درايت و مديريت قابل تحسين كاخ را اداره كرد.
در گذشته نه چندان دور در طرفين حصار بوعلى دو باغ بزرگ قرار داشت، در شرق باغ عزيز خان كه تبديل به فرهنگسراى نياوران و مركز تحقيقات فيزيك نظرى شد، در غرب باغ كامرانيه كه پس از فوت كامران ميرزا در سال ۱۳۰۷ شمسى به تدريج ورثه او نسبت به تقسيم و فروش باغ به ثروتمندان آن زمان تهران اقدام كردند كه معروف ترين اين افراد عبدالحسين هژير (وزير وقت دربار) بود.
كامران ميرزا بعد از ۷۰ سال عمر پر نشيب و فراز دنيا را ترك گفت و تنها قطعه زمينى كه از مجموعه اين باغ چند هكتارى كه حدود اربعه آن خيابان هاى نياوران، كامرانيه، فرمانيه و مهماندوست بود به عنوان يك ارزش اخروى براى او باقى ماند، همين يكهزار متر مربع فضايى است كه به نام «تكيه آقا» در گوشه شمال شرق باغ كامرانيه در حصار بوعلى معروف است. در حال حاضر نزد اهالى به دليل مترادف بودن واژه هاى آقا و بالا در حالى كه اين حسينيه در بالاى (شمال غرب) حصار بوعلى واقع شده به تكيه بالا معروف است. حصار بوعلى بنا به يك سنت ديرينه براى خودش مسجد و حسينيه جداگانه داشته كه اين سنت متداول ۳۳ پارچه آبادى هاى صاحب شناسنامه شميران است. مسجد جامع حصار بوعلى سابقه اى بيشتر از يكصد و هفتاد سال دارد و در سال ۱۳۴۷ شمسى نيز تجديد بنا شده است. نزديك به يكصد و پنجاه سال پيش در نخستين سال هاى حكومت ناصرالدين شاه، اين ساكنان حصار بوعلى بودند كه براى ساختن تكيه آستين بالا زدند. هماهنگ با معمارى عصر قاجار در ساخت اين گونه ابنيه تكيه حصار بوعلى باخشت و گل روى پاهايش ايستاد. يكى از خاطرات به جا مانده از اين تكيه مربوط به هفتاد سال پيش است كه بعضى از شاهدان عينى آن هنوز زنده اند.
عين خاطره را مى آورم، نقل به مضمون؛ همه چيز وقتى شروع شد كه خواستند تكيه را در زمان پهلوى اول خراب كنند. چو انداخته بودند مى خواهند به جايش مدرسه بسازند. اواخر حكومت پهلوى اول بود، بهانه وجود مسجد جامع و تكيه آقا را داشتند. مى گفتند كمبود فضاى آموزشى داريم. يك روز صبح سرو كله يك مشت كارگر با بيل و كلنگ پيدا شد. گفتند تكيه حصار بوعلى بايد خراب شود. گفتند دستور است. هر كس رفت يك گوشه، كلنگ ها را بردند بالا، كوبيدند به ديوار هاى خشت و گل. كار به پنج ، شش ضربه نكشيد كه زنبور بود از جوف ديوارها و سقف طاق نماها بيرون مى ريخت؛ جنگ بين انسان و زنبور در فضاى تكيه به نوعى جنگ پرنده هاى كوچكى به نام ابابيل با فيل سواران سپاه ابرهه در صدر اسلام را تداعى مى كرد. هر جاى تكيه را كلنگ زدند لانه زنبور بود كه حالت تهاجمى داشتند، كارگر ها بالاجبار دست از كار كشيدند و ضمن خروج سريع از داخل تكيه متفق القول گفتند اين تكيه امام حسين(ع) است؛ با خراب كردن آن، خانه خراب مى شويم.
چراغى را كه ايزد برفروزد‎/ هر آن كس پف كند ريشش{ريشه اش} بسوزد
با اين اتفاق غير منتظره، دستور دهندگان ديگر جرأت ادامه تخريب پيدا نكردند اين رويداد مربوط به سال ۱۳۱۶ شمسى بود و ليكن از تابستان سال ۱۳۱۴ مبارزه رضاشاه با دين و روحانيت آغاز شده بود آن هم در شرايطى كه وى قبل از به سلطنت رسيدن و در زمان سردار سپهى، با راه انداختن دسته هاى سينه زنى و خاك و گل بر سر ريختن و در پيشاپيش قواى قزاق حركت كردن، نمايشى سمبليك از مذهبى بودن و دوستدار اهل بيت(ع) بودن را انجام مى داد. وليكن در مقابل، مردم شيفته اهل بيت همانند زمان ائمه با رعايت تقيه كارخود را به نحو احسن در زمينه مجالس عزادارى پيش مى بردند. در ده حصار بوعلى بيش از هفتاد سال پيش كلانترى نياوران با شدت مأموريت جلوگيرى از عزادارى اهالى را داشت. يكى از خانه هاى بزرگ منطقه متعلق به يكى از بزرگان محل به نام حاج على عسگريان را در ايام محرم به صورت پنهانى تبديل به تكيه كرده در آنجا برنامه عزادارى و احكام انجام مى دادند و در روز عاشورا به صورت انفرادى و تك تك كه مأموران متوجه نشوند به محل زيارتگاهى در شرق كاشانك كه به نام جوزدرختك مشهور است مى رفتند و عزادارى كامل عاشورايى خود را به دور از چشم مأمورين در آنجا به انجام مى رساندند. اين خانه كه درسال هاى خفقان رضا شاه مأمن عزاداران بودهمچنان با فرو ريختن سقف هايش سرپا و استوار باقى مانده و شايسته است سازمان ميراث فرهنگى از تخريب بيشتر اين خانه به عنوان يك اثر تاريخى مذهبى جلوگيرى به عمل آورد.
قدمت اين ده با توجه به سنگ هاى قبور گورستان قديم حصار بوعلى سال هاى ۱۰۱۵ تا ۱۰۹۵ هجرى قمرى را نشان مى داد كه سابقه آن به دوران صفويه بر مى گردد. ليكن قديمى هاى محل اعتقاد دارند كه حصار بوعلى منسوب به ابوعلى سينا حكيم و فيلسوف مشهور اسلامى است كه در قرن چهارم و پنجم هجرى قمرى مى زيسته؛ در هجرت طولانى خود از گرگان به رى مدتى را در اين ناحيه به سر برده واقدام به ساخت حصار و بارويى در اين محل كرده، به خاطر اين سابقه تاريخى به تدريج واژه حصار بوعلى هويت يافته است.