همواره شنيده ايم كه داشتن تغذيه خوب اهميت زيادى دارد، اما رعايت رژيم تغذيه اى مناسب بخصوص براى بيماران، از اهميت بيشترى برخوردار است. به راستى علت تأكيد پزشكان بر اين نكته چيست
پزشكان و محققان علوم تغذيه دريافته اند، بيمارانى كه در مدت درمان تغذيه مناسبى داشته اند، بخصوص بيمارانى كه رژيم غذايى آنها، داراى كالرى و پروتئين كافى بوده و از نظر ويتامين ها و مواد معدنى ضرورى، غنى باشد، در برابر عوارض جانبى بيمارى و روش هاى مختلف درمانى مانند مصرف داروها، اشعه درمانى، شيمى درمانى، ايمنى درمانى، جراحى و غيره از مقاومت بيشترى برخوردارند و سريع تر بهبود پيدا مى كنند.
رژيم غذايى مناسب به حفظ قدرت بدنى بيمار كمك مى كند و از متلاشى شدن بافت هاى او جلوگيرى كرده و به بازسازى بافت هايى كه از عوامل درمانى تأثير گرفته اند، كمك مى كند. عادات غذايى خوب در بيماران مى تواند موجب پيشگيرى از ابتلاى آنها به بيمارى هاى عفونى شود و عمر آنها را طولانى تر مى كند.
براى رعايت رژيم تغذيه اى خوب بايد ابتدا بدانيم كه بدن ما از نظر غذايى چه نيازهايى دارد. نيازهاى تغذيه اى بدن شامل كالرى، پروتئين، مواد قندى، چربى، ويتامين ها، مواد معدنى و آب است، اما از اين بين كدام يك از نيازهاى تغذيه اى مهمتر هستند در واقع مى توان چنين گفت كه همه نيازهاى تغذيه اى مهم هستند، اما بعضى از آنها ساده و بعضى مشكل تأمين مى شوند. در شرايطى كه سالم هستيم بدون توجه به نيازهاى غذايى خود از انواع مواد خوراكى كه در دسترس داريم، مصرف مى كنيم. اتفاقاً همين انتخاب غذاهاى متنوع، نيازهاى تغذيه اى بدن را تأمين مى كند،اما در شرايطى كه در بدن با هجوم بيمارى ها مواجه شده است، دريافت و تأمين بعضى از اين نيازها دشوارتر است و اين موضوع ضرورت حمايت تغذيه اى را جدى تر مى كند.

* تفاوت تغذيه بيمار با فرد سالم
بيمار معمولاً همان نيازهاى غذايى يك فرد سالم را دارد، اما گاهى بيمارى ها تغييراتى در بدن ايجاد مى كنند كه تعادل تغذيه اى بدن به هم مى خورد. ممكن است در اثر بيمارى، قسمتى از بدن نتواند وظيفه خود را به خوبى انجام دهد و در اين شرايط بايد سعى كرد علاوه بر درمان، رژيم و برنامه غذايى مناسب داشت تا به بهبود عضو بيمار كمك كرد. اگر عضو بيمار با هضم و جذب غذا يا سوخت و ساز بدن انجام وظيفه مى كند، بايد از رژيم غذايى مناسبى استفاده كنيم تا فشار زيادى بر عضو بيمار وارد نشود. در صورتى كه بيمارى با تب همراه باشد، نياز بدن به غذا و بخصوص كالرى، پروتئين و ويتامين ها بيشتر مى شود.

* چرا بيشتر بيماران لاغر مى شوند
لاغرى بيماران مى تواند به علل زير باشد:
* غذا كمتر از حد نياز بدن خود مصرف مى كنند
* در بيمارى هايى كه با تب همراه است، مصرف انرژى در بدن بيشتر از حد عادى است و معمولاً افرادى كه تب دارند بى اشتها مى شوند. بنابراين اگر دوران تب طولانى باشد، بيمار به لاغرى و سوء تغذيه مبتلا مى شود
* برخى بيماران براساس نياز خود غذا مى خورند، اما اين غذا در روده هاى آنها جذب نمى شود و ادامه اين وضعيت موجب لاغرى و سوءتغذيه آنها مى شود
* اگر وزن بدن شما نسبت به سابق كم شده است و احساس لاغرى مى كنيد، بايد از پزشك كمك بگيريد تا علت لاغرى مشخص شود. در اين حالت علاوه بر درمان نياز به رژيم و برنامه غذايى مناسب داريد

* نقش مكمل هاى غذايى در حمايت تغذيه اى از بيماران
زمانى كه بيمارى به هر علت كمتر از نياز واقعى خود غذا مى خورد، ذخاير چربى، پروتئين و ساير مواد غذايى بدن مانند آهن كاهش مى يابد و موجب كمبود وزن، كم خونى و ضعف شديد مى شود. بعضى بيماران به علت درد، افسردگى و كاهش اشتها تمايلى به خوردن غذا ندارند. براى رفع اين مشكلات بايد به طور جدى اقدام لازم از سوى خود بيمار و اطرافيان او انجام شود و شايد مكمل هاى غذايى در اين زمان بتوانند به كمك بيمار بشتابند. استفاده از موادى به عنوان مكمل غذايى كه ريز مغذى ها را به صورت متراكم و يكجا در خود گنجانده است، در كنار تغذيه معمول كمك بسيار مؤثرى براى رفع سوءتغذيه و اختلالات مرتبط با آن خواهد بود.
مكمل هاى غذايى در حقيقت غذاهايى هستند كه به صورت مايع، پودر، اشكال قرص و كپسول توليد شده و شامل موارد مورد نياز بدن مثل ويتامين، مواد مينرال و نيز مواد كمياب است.آنچه در اين ميان از اهميت خاصى برخوردار است، آشنا كردن افراد جامعه با فرهنگ استفاده صحيح از مكمل هاى غذايى است. سرانه مصرف مكمل هاى غذايى در ايران بسيار پائين تر از ساير كشورها است و شايد بتوان علت اوليه و اصلى آن را آشنا نبودن افراد با مكمل ها دانست همچنين وجود تقلب هاى متعدد در اين زمينه كه تا به امروز استمرار پيدا كرده، اعتماد عمومى را خدشه دار كرده است.
به عنوان مثال مشكلات تغذيه اى در مبتلايان به سرطان موجب لاغرى مفرط آنها مى شود. شايع ترين علايم گوارشى در بيماران شيمى درمانى زير پوشش كه منجر به كاهش وزن مى شود، شامل سيرى سريع، بى اشتهايى، تهوع و استفراغ است.ممانعت از ادامه يا معكوس كردن اثرات ناخواسته بيمارى، تعديل اثرات جانبى درمان، اصلاح نتايج درمان و بهبود كيفيت زندگى بيماران از مهمترين اهداف مكمل يارى در اين زمينه است و در اين هنگام تغذيه از ديدگاه بيمار و خانواده او مانند يك دارو لازم است و بايد اجتناب ناپذير باشد. البته حمايت تغذيه اى بايد با ميزان نياز به مواد مغذى و عوامل روانى و اجتماعى خاص هر فرد سازگار شود.

] مريم وادى پور [

بررسى ابعاد همه گيرى ابتلا به ايدز نشان مى دهد، سالانه پنج ميليون و روزانه ۱۴ هزار نفر به آمار مبتلايان به ايدز اضافه مى شود و در هر روز هفت هزار جوان ۱۵ تا ۲۴ ساله و دو هزار كودك به اين بيمارى مبتلا مى شوند. از سويى هر سال شاهد مرگ سه ميليون مبتلا و هر دقيقه شاهد مرگ يك كودك به خاطر ابتلا به چهارمين علت شايع مرگ در جهان هستيم.

كشورهاى دنيا در سال ۲۰۰۳ به اين نتيجه رسيدند كه برنامه كارى مشخصى را براى ورود به هزاره سوم تدوين كنند و بر اين اساس اهداف توسعه هزاره در هشت آرمان تنظيم شد كه چهار آرمان آن مرتبط با سلامت بود و يكى از آنها به طور مستقيم به كنترل ايدز، سل و مالاريا و معكوس كردن روند گسترش اين سه بيمارى تأكيد كرده است.
در سال ۲۰۰۷ ، ۳۳ ميليون نفر مبتلاى به ايدز در دنيا وجود داشته است كه ۵۰ درصد آنها زن بوده اند و شاهد ۲‎/۵ ميليون ابتلاى جديد به اين بيمارى بوده ايم كه ۴۲۰ هزار نفر آنها زير ۱۵ سال سن داشته اند. آمارها تا پايان مهر ۸۶ نيز نشان مى دهد كه در ايران ۱۶ هزار و ۶۷۹ نفر مبتلا به ايدز هستند كه شش درصد آنها را زنان تشكيل داده اند. درباره راه هاى ابتلاى به ايدز در كشور نيز ۶۷ درصد موارد ابتلا به علت اعتياد تزريقى و ۷‎/۵ درصد از راه آميزشى است كه متأسفانه ۵۰ درصد موارد ابتلا از طريق آميزشى را زنان تشكيل مى دهند و اين موضوع ضرورت توجه بيشتر به زنان را مطرح مى كند.
همه اين شواهد حاكى از آن است كه در سال هاى اخير ميزان ابتلا به اچ آى وى در كشورهاى خاورميانه از طريق اعتياد تزريقى و روابط جنسى روبه افزايش بوده است، اما آنچه پيشگيرى و كنترل از رشد اين بيمارى را سخت كرده است، باورهاى نادرستى است كه در جامعه درباره مبتلايان به اين بيمارى شكل گرفته است و انگ و تبعيض بين بيماران و به دنبال آن طرد اطرافيان، آسيب هاى روحى، اجتماعى و اقتصادى زيادى به بيماران و در نتيجه جامعه وارد كرده است.
مدير برنامه هاى انجمن زندگى مثبت ايرانيان در كارگاه آموزشى بهداشت بارورى و پيشگيرى از ايدز در اين باره مى گويد: «عامل بيمارى ايدز ويروس است كه موجب نقص اكتسابى سيستم ايمنى بدن مى شود و به علت توانايى جهش زيادى كه دارد، نمى توان واكسنى واحد براى آن توليد كرد و شايد ناچار باشيم هر ماه واكسن جديدى براى آن توليد كنيم. به علاوه مزمن بودن اين بيمارى موجب ويژگى هاى خاص آن شده است يعنى ممكن است حتى فرد مبتلا پنج تا ۱۵ سال بدون هيچ علامتى از اين بيمارى زندگى كند و مدت زمان طولانى ناقل بيمارى بودن بسيار خطرناك است.» دكتر بابك تقوى مراحل بيمارى را شامل ورود و مواجهه با ويروس، مرحله بدون علامت و مرحله علامت دار عنوان مى كند و مى گويد: «در مرحله ورود و مواجهه با ويروس شاهد عفونت حاد اوليه در بيمار هستيم كه در ۵۰ درصد موارد دو تا چهار هفته پس از بروز ويروس ديده مى شود و مرحله بدون علامت بيمارى پنج تا ۱۵ سال طول مى كشد. در مرحله علامت دار نيز شاهد نشانه هايى چون تب طولانى، كاهش وزن بيش از ۱۰ درصد، اسهال طولانى، سرطان ها و عفونت هاى فرصت طلب هستيم.»
وى درباره راه هاى انتقال اين بيمارى، گفت: «تزريق خون و فرآورده هاى خونى آلوده ۹۰ تا ۱۰۰ درصد در انتقال ويروس عامل ايدز نقش دارد و اعتياد تزريقى نيز يك تا سه درصد، تماس هاى تصادفى استفاده مشترك از ابزار تيز مرطوب و سوزن آلوده ۰‎/۱ تا ۰‎/۳ درصد در انتقال ويروس عامل ايدز نقش دارند. در اين زمينه بيمارى هاى آميزشى احتمال خطر ابتلا به ايدز را بيشتر مى كند و در اين زمينه زنان بيشتر در معرض خطراند.»
دكتر تقوى درباره انتقال ويروس عامل ايدز از مادر مبتلا به نوازد توضيح مى دهد: «احتمال انتقال اين ويروس از مادر پيش از تولد ۱۳ تا ۴۰ درصد، هنگام تولد ۵۰ تا ۶۵ درصد و در دوران شيردهى ۱۲ تا ۲۰ درصد است و در اين زمينه در بچه هاى دوقلو احتمال انتقال ويروس عامل ايدز به قل اول بيشتر از قل دوم است. در كشورهاى صنعتى در صورت درمان نكردن بيمارى ۱۵ تا ۲۵ درصد احتمال انتقال ويروس از مادر به نوزاد وجود دارد و اين آمار در ايران ۲۵ تا ۳۵ درصد است، اين در حالى است كه با درمان چند دارويى مى توان اين آمار را به كمتر از يك درصد كاهش داد.»
وى وفادارى به همسر، پرهيز از روابط غير اخلاقى و استفاده از وسايل پيشگيرى را از مهم ترين راه هاى پيشگيرى از انتقال ويروس عامل ايدز كه در همه كشورها پذيرفته شده است، عنوان مى كند و مى گويد: «بايد توجه كرد، برخلاف باورهاى عمومى كه در جامعه وجود دارد، ويروس عامل ايدز از طريق دست دادن، در كنار هم نشستن، در آغوش كشيدن، ظروف غذا، حوله، لباس، سرويس بهداشتى، استخر عمومى، اشك و تعريق بدن، گزش حشرات، تلفن، واكسن انسانى هپاتيت ب، سرم ضدپادتن Rh و سرم ايمونوگلوبين ضد هپاتيت ب منتقل نمى شود. پس مردم بهتر است ترس و تابويى كه در ذهن خود از ايدز‎/ اچ آى وى را دارند، كنار بگذارند.»
مدير برنامه هاى انجمن زندگى مثبت ايرانيان با بيان اين كه ۸۵ درصد كسانى كه اچ.آى.وى را به ديگرى منتقل كرده اند، به بيمارى خود آگاه نبودند، مى افزايد: «سرعت پيشرفت بيمارى در افراد مختلف متفاوت است و هرچه ميزان كاهش تكثير ويروس بيشتر باشد، احتمال مقاومت دارويى كمتر است، اما مؤثرترين راه درمان بيمارى درمان تركيبى چند دارويى است. هم اكنون همه دنيا براى درمان ايدز به سمت رژيم هاى دارويى ساده تر در حال حركت اند.»
مهندس مهدى صديقى، روانشناس و فوق ليسانس مهندس اجتماعى نيز درباره نحوه فعاليت مراكز VCT (مراكز آزمايش داوطلبانه) در زمينه ارائه مشاوره به كسانى كه با اچ.آى.وى‎/ ايدز زندگى مى كنند، مى گويد: «آزمايش اجبارى تشخيص ويروس عامل ايدز از نظر همه كشورها ناپسند، تجاوز به حريم شخصى و خلاف قوانين بين المللى است، بنابراين مراكز مشاوره آزمايش داوطلبانه ايدز در كشورها راه اندازى شد و هم اكنون در تهران نيز ۱۱ مركز مشاوره فعال هستند.»
وى با بيان اين كه هر فرد با ورود به اين مراكز قبل از آزمايش از مشاوره بهره مند مى شود، مى افزايد: «با مشاوره اوليه، داوطلبان تحت تشخيص ويروس عامل ايدز، براى آزمايش آماده مى شوند و در صورتى كه جواب آزمايش آنها مثبت باشد، در مشاوره بعد از آزمايش به آنها گفته مى شود كه تا يك درصد ممكن است جواب آزمايش آنها مثبت نباشد، بنابراين آزمايش تكميلى از اين افراد گرفته مى شود. البته همه اين مراحل محرمانه و رايگان انجام مى شود و نيازى به گرفتن رضايت والدين نيست.»
وى توضيح مى دهد: «افرادى كه ابتلاى آنها به ويروس عامل ايدز قطعى تشخيص داده شود، زير پوشش برنامه گسترده پيشگيرى مثبت كه از سوى همه كشورهاى عضو برنامه اهداف توسعه هزاره پذيرفته شده است، قرار مى گيرند و از آموزش هاى لازم براى پيشگيرى از انتقال بيمارى خود به ديگران بهره مى برند و همچنين خدمات دارويى و آموزش هاى پيشگيرى از انتقال ويروس عامل ايدز از مادر به فرزند نيز به آنها ارائه مى شود.»
وى مى گويد: «افرادى كه با اچ.آى.وى‎/ ايدز زندگى مى كنند مثل همه مى توانند زندگى موفق و پربارى داشته باشند و پايمال كردن حق آنها جايز نيست. ايدز واكسن و درمان قطعى ندارد بنابراين پيشگيرى از ابتلا به ويروس، آگاهى، كسب و به كارگيرى مهارت هاى لازم آسان ترين راه براى كنترل و پيشگيرى از بيمارى است.»
اگرچه ايدز واكسن و درمان ندارد، اما هميشه به ياد داشته باشيد كه اين بيمارى قابل پيشگيرى است. فكر مى كنم همه ما موافق اين جمله باشيم: «زندگى حق همه است، با قضاوت نابجا و تبعيض آن را براى مبتلايان به ايدز سخت نكنيم.»

براساس نتايج مطالعات جديد، دعواهاى زناشويى و مشاجره هاى روزمره به افزايش طول عمر زوج ها مى انجامد.محققان دانشگاه ميشيگان پس از ۱۷ سال مطالعه بر روى ۱۹۲ زوج به اين نتيجه رسيده اند كه دعواهاى زناشويى در واقع براى سلامتى زوج ها و افزايش طول عمر آنها مفيد است و زوج هايى كه سعى مى كنند با اين موضوع مواجه نشوند، زودتر مى ميرند.به گفته اين محققان، چنانچه يكى از زوجين عصبانيت و ناراحتى خود را از ديگرى بيان نكند و مشكل را با همسر مطرح نكند، از نظر سلامتى با مشكل روبه رو مى شود. براين اساس زوج هايى كه عصبانيت خود را بروز نمى دهند، دو برابر زودتر از آنهايى كه عصبانيت شان را بروز مى دهند، مى ميرند.اين محققان توصيه كرده اند اگر زوج ها مى خواهند عمر طولانى ترى داشته باشند، بهتر است هنگام عصبانيت از يكديگر، مشكل را حل و درباره آن صحبت كنند، چراكه در غير اين صورت براسترس و فشارهاى عصبى آنها افزوده مى شود و ممكن است سلامتى آنها را به خطر بيندازد.

كودكان مادرانى كه در دوره باردارى از رژيم هاى غذايى مديترانه اى استفاده كرده اند، در طول زندگى كمتر به آسم و ديگر آلرژى ها مبتلا مى شوند.
براساس اعلام محققان، پيروى از رژيم غذايى مديترانه اى كه سرشار از سبزيجات و ميوه است، به مادران باردار كمك مى كند تا كودكان شان در بزرگسالى در برابر آسم و آلرژى ها مقاوم شوند.
به گفته آنها، هشت وعده مصرف سبزيجات و سه بار مصرف ماهى در هفته، كمك مى كند تا بدن انسان در مواجهه با اين بيمارى ها مقاومت بيشترى داشته باشد. كودكان مادرانى كه در دوره باردارى از رژيم هاى غذايى مديترانه اى استفاده كرده اند، ۸۰ درصد كمتر از ديگر نوزادان به مشكلات تنفسى مبتلا شده اند و ۴۵ درصد كمتر از مشكلات آلرژى رنج مى برند، اين در حالى است كه كودكان مادرانى كه از گوشت قرمز استفاده كرده اند در معرض خطرهاى بيشترى قرار دارند.

فقط يك پنجم مردم جهان مى دانند كه مصرف زياد از حد نمك به تشديد بيمارى آسم و استخوان درد منجر مى شود.نتايج مطالعات جديد نشان مى دهد بسيارى از مردم نمى دانند كه در رژيم غذايى خود در سنين مختلف چه ميزان نمك بايد مصرف كنند و در اين بين والدين بيشتر نگران هستند و به تصور خود براى كودكان نمك تجويز مى كنند.اين در حالى است كه بيشتر غذاهاى مصرفى براى كودكان مانند پيتزا، سوسيس و كالباس بيش از يك گرم نمك در هر وعده غذايى دارند كه اين ميزان تنها يك سوم آنچه كودكان ۶-۴ سال بايد مصرف كنند، است.پزشكان، سرطان معده، استخوان درد و تشديد بيمارى آسم را از جمله عوارضى مى دانند كه استفاده بيش از حد نمك موجب ابتلا به آنها مى شود.در اين زمينه براى نوزادان زير شش ماه مصرف روزانه كمتر از يك گرم نمك، نوزادان هفت تا ۱۲ ماه، يك گرم براى كودكان يك تا سه سال دو گرم، چهار تا شش سال سه گرم، هفت تا ۱۰ سال پنج گرم، ۱۱ تا ۱۴ سال شش گرم و براى بزرگسالان نيز كمى بيش از شش گرم نمك در روز توصيه شده است.

مصرف روزانه كافئين در قهوه، چاى و نوشيدنى هاى غيرالكلى ميزان قند خون در افراد مبتلا به ديابت نوع دوم را افزايش مى دهد.
محققان آمريكايى اعلام كرده اند مصرف روزانه چهار فنجان قهوه برابر با استفاده از قرص هاى كافئين دار است كه مى تواند قند خون را به ميزان هشت درصد در روز افزايش دهد. بنابراين قطع مصرف كافئين از رژيم غذايى مى تواند به بيماران ديابتى كمك كند تا ميزان قند خون بدن خود را تنظيم كنند.
مطالعات پيشين حاكى از آن بود كه كافئين مقاومت بدن در برابر انسولين را كه هورمون واكنش دهنده به ميزان گلوكز خون است، افزايش مى دهد اما براساس اين مطالعه بيماران ديابتى بايد در مصرف چاى، قهوه و نوشيدنى هاى غيرالكلى ديگر، دقت به خرج دهند.مصرف كافئين همچنين مى تواند موجب آزاد شدن آدرنالين كه ميزان قند خون را افزايش مى دهد، شود.

دانشمندان كره اى اعلام كرده اند، چكاندن واكسن هاى آنفلوآنزا در زير زبان، بسيار تأثير گذارتر و مفيدتر از تزريق آنها در ساير نقاط بدن است.براساس يافته هاى اين محققان در انتهاى دهان، جذب كننده بسيار قوى وجود دارد كه واكسن را دريافت كرده و آن را سريع تر به سيستم ايمنى بدن تزريق مى كند و از اين طريق واكنش ايمنى بدن زودتر فعال مى شود. با اين حال هم اكنون هيچ واكسن آنفلوآنزايى وجود ندارد كه در زير زبان چكانده شود.
به گفته آنها، واكسن هايى كه از طريق سرنگ تزريق مى شوند سيستم پادزهر بدن را بيشتر در خون فعال مى كند، اما در روش هاى چكاندن زيرزبانى اين پادزهرها در ريه و خون فعال مى شوند.
به گفته اين محققان، مدت زمانى كه طول مى كشد تا واكسن تزريق شده در زير زبان جذب و وارد سيستم ايمنى بدن شود، تنها ۳۰ ثانيه است.

] عليرضا ايرج پور [

به تازگى «تسفا ميكائيل گبريهوت» نماينده شوراى بين المللى پرستاران جهان (ICN) با نمايندگان انجمن هاى مختلف علمى و صنفى پرستاران در ايران ديدار و گفت وگو كرد. جمع بندى نماينده ICN درباره جايگاه و سطح پرستارى ايران در جهان شگفت انگيز است: «من شديداً تحت تأثير اين سطح آموزش قرار گرفتم. در حقيقت اطلاعات پرستاران و خدمات ارائه شده از سوى آنان داراى سطح بالايى بود و فقط كشورهاى استراليا و كانادا از نظر تحصيلى و علمى شرايط بهترى نسبت به ايران دارند.» (ماهنامه نظام پرستارى، شماره ،۳۵ دى ماه ،۸۶ صفحه ۱۸.)
سؤالى كه مطرح مى شود اين است كه تلقى جامعه از وضعيت دانش و خدمات پرستارى چيست آيا اين كه «ايران در رتبه سوم پرستارى جهان قرار دارد» باوركردنى است مى توان به نحو ديگرى قدرى علمى و منطقى تر به اين نظر فكر كرد. يعنى پرسيد: «تا چه حد اين اظهارنظر معتبر است » و اگر هست چرا جامعه ما و حتى گروه پرستاران اين موضوع را باور ندارند  »
ارزشيابى و اعتبار بخشى، فرايند پيچيده اى است كه از طريق چند گفت وگو و بازديد از مراكز زيرپوشش يك مجموعه و بدون استفاده از الگوهاى استاندارد قابل اجرا نيست و چه بسا ارزيابى، گفت وگو ها و بازديدها آنگونه انتخابى و مصلحتى باشندكه به تورش در نتايج و كاهش اعتقاد به نتايج بينجامد، به علاوه نگاهى به محتواى برنامه آموزش پرستارى در تحصيلات عالى يعنى مقاطع كارشناسى، كارشناسى ارشد و دكتراى پرستارى در ايران و مقايسه آن با كشورهاى توسعه يافته، مؤيد اين ديدگاه است كه جامعه پرستارى ما از توانمندى علمى و عملى بسيار بالايى برخوردار است. پذيرش قابل ملاحظه پرستاران كشورمان براى كار در كشورهاى توسعه يافته، با وجود ملاحظات سياسى كنونى، نيز مى تواند مؤيد اين واقعيت باشد، اما بدون ترديد دانش و عملكرد كاركنان هر حرفه و بويژه پرستاران متأثر از بعد عاطفى و نگرش آنان است.به اين ترتيب اگر قضاوت نماينده ICN را درخصوص سطح علمى و توانمندى پرستاران ايران قريب به صحت فرض كنيم يك سؤال اساسى مطرح است كه: «چرا ارائه خدمات پرستارى در كشور، در خور شأن علمى و عملى پرستاران شاغل در نظام سلامت نيست به عبارت ديگر، چرا دريافت كنندگان خدمات پرستارى آنگونه كه بايد و شايد از ارائه اين خدمات اظهار رضايت نمى كنند »
پاسخ به اين سؤال را بايد در چند حيطه جست وجو كرد:
اول: اعضاى تيم خدمات بهداشتى- درمانى در يك مجموعه به ارائه خدمت مى پردازند كه بيشتر افراد جامعه، پزشك و پرستار را در اين تيم بيش از ديگران مى شناسند. اگر كسى پزشك نبود، او را پرستار مى دانند و از سوى ديگر غالباً نقاط قوت و بهبود را به سمبل قدرت اين مجموعه يعنى پزشك نسبت مى دهند و در صورت ضعف و نقصان، اين پرستار است كه مورد بى مهرى قرار مى گيرد و نماد كم كارى تلقى مى شود. اين موضوع متأسفانه محصول مبانى فرهنگى جامعه است.
دوم: در مواجهه با چنين قضاوتى از سوى نماينده ICN منطقى تر است كه به جاى استهزاى توانايى هاى يك حرفه كه البته ساده ترين واكنش و از مظاهر قدرناشناسى و ناسپاسى است، به اصلاح يكديگر و فهم متقابل همت كنيم. چه ارزشمند اگر قدر تلاش و خدمات پرستارى را از كلام پيامبر اكرم (ص) درك كنيم كه مى فرمايند: «كسى كه در برطرف كردن نيازهاى بيمار تلاش كند و نياز او را برآورد همانند روزى كه از مادر متولد مى شود گناهانش پاك مى شود.» بى ترديد رسيدن به سطح ايده آل پرستارى بسيار دشوار است، اما به سخره گرفتن تلاش اين خدمتگزاران نيز بسيار ناپسند است.
سوم: رويكرد غيرقابل اجتناب سيستمى به خدمات بهداشتى- درمانى منطقى مى نمايد تا نقايص ارائه خدمات را در بستر حاكم بر نظام سلامت جست وجو كنيم. اگر منصفانه به تعداد ساعات كار پرستاران در هفته و نسبت تعداد بيماران به پرستاران و مقايسه آن با استانداردهاى بين المللى نگاه كنيم و همچنين به درآمد برخى از همكاران تيم سلامت (پزشكان) توجه كنيم، به راحتى نابرابرى و تبعيض در بين اعضاى اين تيم در برون داد خدمات مشخص است. آنچه تحقيقات متعدد نشان داده است عملكرد كاركنان هر حرفه متأثر از انگيزه يا همان بعد نگرشى نسبت به كاركرد حرفه اى است. در واقع بعد عاطفى نيروى محركه بهره بردارى از دانسته هاى علمى و مهارت هاى عملى است كه متأسفانه در حرفه پرستارى اين محرك به دلايل متعدد از نيروى كافى و درخورى برخوردار نيست.
در نهايت: در كشور ما پرستاران معمولاً فقط در يكى از نقش هاى خود كه درمانى است به ارائه خدمات مى پردازند، در حالى كه در دوران تحصيل به آن صورت كه محتواى برنامه آموزش تحصيلات دانشگاهى آنها برنامه ريزى شده، براى نقش هاى وسيع ترى از جمله نقش بهداشتى جامعه و خانواده، آموزشى، مشاوره اى حمايتى- حفاظتى، مديريتى و توانبخشى تربيت مى شوند، اما از همه قابليت هاى حرفه اى آنها به دليل تبيين نشدن شرح وظايف حرفه اى و موانع ناشى از استيلاى تاريخى حرفه پزشكى بر كل نظام سلامت، استفاده نمى شود. البته اين موضوع فقط به حرفه پرستارى محدود نمى شود و كليه حرفه هاى علوم پزشكى از اين ويژگى آسيب مى بينند رسيدگى به اين امر از وظايف دست اندركاران نظام پرستارى، اعضاى بورد پرستارى، كادر دفتر پرستارى وزارت بهداشت و درمان و بويژه مراجع نظارتى كلان كشور نظير مسئولان وزارت بهداشت، درمان و مجلس شوراى اسلامى است كه بر استفاده بهينه از نيروى انسانى تربيت شده در كشور كه با صرف هزينه هاى قابل ملاحظه اى صورت گرفته است، نظارت كنند.
بهترين و منطقى ترين پيامد اظهارنظر نماينده ICN مبنى بر جايگاه علمى و توانايى حرفه پرستارى در ايران، پرسش از مسئولان نظام سلامت و رفاه جامعه است كه چرا از اين نيروى ارزشمند شاغل و حاضر در تشكيلات بهداشت و درمان آن طور كه شايسته توان آنهاست، استفاده نمى شود چرا توانايى پرستار در ايفاى نقش فعال در حوزه هاى گوناگون سلامت جامعه به ارائه بسيار محدود خدمات درمانى، آن هم به شكل ناقص در بيمارستان بسنده مى شود پاسخ به اين سؤالات و سؤالاتى از اين قبيل در مورد ساير اعضاى تيم سلامت مى تواند رهگشاى حل مشكلات اساسى در اين نظام باشد.
[*عضو هيأت علمى دانشگاه علوم پزشكى اصفهان و دانشجوى دكتراى پرستارى كالج سلطنتى لندن ]