رشته كوهى در غرب ايران و در استان همدان قرار دارد كه آن را به نام الوند مى شناسيم . اين نام در منابع ايرانى اسلامى معمولاً به صورت اَرْوَند آمده است . ضمن اين كه از آن با نام هاى آلوند، اراوند و اونيران نيز يادشده است. اين نام در فارسى ميانه به صورت اَلْوِند و صورت كهن تر آن در اوستا به شكل اَئورْوَنت آمده است كه به معنى تند و تيز و دلير و پهلوان است .
البته معانى ديگرى نيز براى الوند عنوان كرده اند كه از اين ميان مى توان به حسرت و آرزو، فر و شكوه و زيبايى و تجربه و آزمون اشاره كرد .
يونانيان الوند را اُرُنت (اُرُنتِس ) مى خواندند. هر چند اين نام را به زاگرس نيز داده اند. الوند در زبان كهن ارمنى به عنوان نام اشخاص و به صورت اِروَند و آروَند باقى مانده است . در ضمن احتمال داده اند كوه هاى سپيد، سنگ نبشته هاى بيستون و كوه هاى سَرْوكوهى افسانه گيلگمش همان الوند كوه باشد.
|
|
|
الوند كوه متشكل از توده اى گرانيتى (سنگ خارا) است كه بر خلاف آنچه پنداشته اند، همانند دماوند يا سبلان ، قله اى منفرد نيست ، بلكه توده اى خروجى مركب از چند قله است . در اوستا الوند را با ۸ قله معرفى كرده اند. اين رشته كوه حد فاصل تشكيلات رسوبى ايران مركزى و سازندهاى چين خورده زاگرس به شمار مى آيد كه طول توده اصلى آن از همدان تا تويسركان حدود ۴۰ كيلومتر است و عرض آن به ۱۰ كيلومتر مى رسد. گسترش الوند در جهت شمال غربى به جنوب شرقى است و از شمال غربى به واسطه عرض كم ارتفاع به بلندى هاى پنجه على و از سوى ديگر به كوه هاى مكرى مى پيوندد و از ديگر سو به سمت ملاير پيش مى رود. سن توده الوند را ۶۴ تا ۷۰ ميليون سال و متعلق به پالئوسن زيرين دانسته اند. فرآيند شكل گيرى آن با تفريق توده اصلى و هضم سنگ هاى پيرامونى همراه بوده ، و از اين توده هاى اصلى نفوذى رگه هاى پگماتيت ، كوارتز و گابرو ديوريت جدا شده است .
معروف ترين گردنه هاى الوند كوه شامل گردنه اسدآباد در شمال غربى ، و گردنه زاغه در جنوب شرقى اين رشته كوه است. ارتفاع رشته كوه الوند را ظاهراً با توجه به بلندى قله خاصى از آن به تفاوت و با ارقام گوناگونى ياد كرده اند. بلندترين قله الوند ۳ هزار و ۵۸۰ متر ارتفاع دارد. ديگر قله هاى مهم و بلند آن عبارتند از: كوه فخرآباد ۳ هزار و ۳۷۰ متر، گاوبر (گوبر- جوبر) ۳ هزار و ۳۹۵ متر، سرخ بُلاغ ۲ هزار و ۷۳۰ متر.
قله هاى الوند كوه در بيشتر ماه هاى سال پوشيده از برف است . حمدالله مستوفى نيز با تكيه بر همين اصل در ۷۴۰ هجرى قمرى نوشته است : هرگز قله آن از برف خالى نبوده است.
اگرچه هسته اصلى الوند گرانيتى است اما منابع سنگى ارزشمندى از جمله كوارتزيت (دُرّ كوهى ) و مرمر به رنگ هاى مختلف در آن يافت مى شود. سنگ هاى مورد استفاده در معبد آناهيتا (كنگاور) در گذشته و سنگ هاى آرامگاه بوعلى سينا (همدان ) در دوره معاصر از اين كوه به دست آمده است .
رشته كوه الوند به واسطه موقعيت خود، ابرهاى باران زاى مديترانه اى را دريافت مى كند و همين امر منشأ بارش نسبتاً زياد و ذخيره برف مى شود كه در واقع نقش تغذيه كننده بسيارى از چشمه ها و رودها را هم برعهده دارد.
سرچشمه بسيارى از رودخانه هاى كوچك و بزرگ حوضه آبريز خليج فارس و ايران مركزى ، الوند كوه است . از پيوند آبراهه هاى دامنه شمالى ، زرينه رود يا قراسو، و از گردآمدن آب هاى دامنه جنوبى و غربى ، گاماسياب (گاماساب ) شكل مى گيرد. تقريباً تمامى رودخانه هايى كه از الوند سرچشمه مى گيرند، داراى نظامى فصلى هستند و در مدتى از سال خشك شده ، يا به حداقل آبدهى خود مى رسند. از رودهاى كوچك و محلى الوند مى توان از عباس آباد، ابرو، سيمين ، خوشاب ، دره دهنان و خرم رود نام برد. از گذشته هاى دور بندهايى در دامنه هاى الوند براى جمع آورى و هدايت آب به پايين دست ساخته شده بود كه غالباً در گذر زمان از ميان رفته اند؛ بندهاى قزل حصار، دره دهنان و شراء از آن جمله اند.
علاوه بر اين ، در دامنه هاى الوند چشمه هاى فراوانى نيز وجود دارد كه در برخى از كتب تاريخى درباره آنها نوشته اند كه ۱۲ هزار چشمه از دامن اين كوه برمى آمده است همچنين شمار چشمه هاى الوند كوه را ۲۴ هزار و شمار رودخانه هاى آن را ۴۲ نوشته اند.
حمدالله مستوفى در كتاب خود چشمه هاى الوند كوه را مالا نهايت مى خواند و ابن فقيه (سده ۳ق ) مى نويسد: در تمامى كوه هاى جهان آب از دامنه كوه بيرون مى آيد، مگر در الوند كوه كه آب در آن از بالاترين قسمت ها سرازير مى شود. ظاهراً منظور ابن فقيه چشمه موسوم به حوض نبى (شاه الوند) در ۱۵۰ تا ۲۰۰ مترى قله الوند است. يوستى اين چشمه را بر اساس بندهش ، وَرْ زِرين مَند مى خواند. دامنه هاى سنگى و خشن الوندكوه عارى از پوشش گياهى درختى است و تنها در طول دره ها و مسيل ها پوشش گياهى بوته اى ديده مى شود، به گونه اى كه كف دره ها معمولاً سرسبز است . برخى دامنه ها نيز مملو از گياهان دارويى است . ظاهراً در گذشته الوند كوه داراى پوشش درختى قابل توجهى بوده است كه به مرور زمان از ميان رفته است. اين پوشش را از جنگل هاى بلوط كم تراكم دانسته اند. ياقوت نيز در (سده ۷ هـ.ق )، الوند كوه را سرسبز و پوشيده از گياهان با طراوت توصيف كرده است. همچنين نوشته اند چوب حاصل از درختان الوند در بناهاى هگمتانه (اكباتان ) به كار رفته است .
موقعيت ويژه الوند كوه و استقرار در يكى از مهم ترين نقاط بر سر راه باستانى ايران كه ايران مركزى را به بين النهرين متصل مى كرد، موجب شكل گيرى سكونت گاه هاى بزرگ و كوچك در دامنه هاى مختلف و پيرامون اين رشته كوه شده است كه تمامى آنها داراى قدمت و اهميت تاريخى بوده اند.
بر اساس گزارش هاى مكتوب قديمى آب همدان كنگاور، اسدآباد، توى و سركان (تويسركان امروزى ) با سختى و مشقت فراوان از نهرها و جويبارهاى الوند كوه تأمين مى شده است. راه باستانى ديگرى از طريق الوند (دره عباس آباد) همدان را به لرستان و خوزستان متصل مى كرده است.
الوند كوه از گذشته هاى دور محل زيست موقت كوچندگانى بوده است كه دوره ييلاقى خود را در آن مى گذراندند به طورى كه پولاك عده اى از كردها را ساكن آنجا معرفى مى كند. نويسنده ناشناخته مجمل التواريخ به اقامت تابستانى خسرو پرويز در الوند كوه در محل هايى به نام «دكان خسرو» و «خم خسرو» اشاره دارد. امروزه مراتع الوند كوه محل ييلاقى دو طايفه تركاشوند و طايفه مستقل جمور (جمهور) است . در ضمن خانوارهايى از طايفه ترك زبان يارم طاقلو نيز مدتى را در الوند كوه مى گذرانند. در دهه هاى اخير، گسترش زندگى يكجانشينى مبتنى بر زراعت بويژه در عرصه هاى دره اى و دامنه اى اين رشته كوه ، موجب از ميان رفتن اقتصاد مبتنى بر دام و كوچ شده است.
آثار برجاى مانده در الوند كوه و اطراف آن نشان از كهن بودن زندگى و فعاليت انسانى در اين ناحيه دارد. به گزارش مرگان بين ديوارهاى شهر و پاى الوند، زمين هاى بسيار غنى از لحاظ باستان شناسى وجود دارد كه در زمان قاجار آنها را در مقابل دريافت مبالغى در اختيار جويندگان گنج گذاشته بودند.
گذشته از محل گنج نامه كه سكونتگاهى كهن بوده و به مرور زمان از ميان رفته است، در دامنه جنوب غربى الوند در دره اى به نام روى دلاور به احتمال زياد شهر نسبتاً پرجمعيتى وجود داشته است كه آثار و سكه هاى دوره هاى مختلف در آن يافت شده است . همچنين در دره ولاسجرد (ولاشگرد) بقاياى كاخ يا معبدى پارتى و بقاياى پايه ها و سرستون هاى آن پيدا شده است. همچنين معبد آناهيتا در كنگاور نيز از همين گونه آثار برجاى مانده است .
نوشته اند كه ابن سينا مدتى در اين كوه در جست و جوى گياهان دارويى به سر برده است . علاوه بر اين ، الوند كوه به واسطه موقعيت طبيعى و دفاعى خود از ديرباز پناهگاه افراد و گروه هاى مختلفى بوده است . در زمان قدرت گرفتن سلطان مسعود بن محمد سلجوقى ، برادرش طغرل چندى در الوند تحصن كرد همچنين شاه نعمت الله ولى در( سده ۸هـ. ق) مدت ۸۰ روز در كوه الوند به عبادت و رياضت گذراند. فتحعلى شاه قاجار نيز به هنگام لشگركشى به بغداد (۱۲۳۷ق )، براى مصون ماندن از بيمارى وبا، به دامنه الوند كوه پناه برد و عباس ميرزا هم مدت ۴۰ روز در آنجا به مداوا مشغول بوده است.
الوند را در نظم و نثر پارسى در چكامه هايى با عنوان الونديه و نيز به عنوان نماد شكوه و عظمت و بلندى ، نماد پرآبى و سرسبزى و خرمى توصيف كرده اند و حتى در شعر و ادب عربى نيز ستوده شده است.
در دره جنوبى الوند چشمه اى از شكاف صخره اى گرانيتى خارج مى شود كه آن را در ميان چشمه هاى متعدد الوند بى نظير دانسته اند. مردم محلى معتقدند كه منبع آن از بهشت است و به همين علت آن را بهشت آب مى نامند. آب اين چشمه را شفا بخش دانسته اند تا جايى كه ابن فقيه مى نويسد: آب اين چشمه در زمان معينى از سال از شكاف سنگى جارى مى شود. همچنين گفته اند كه آب اين چشمه به نسبت شمار جمعيتى كه گرد آن فراهم مى آيند، افزايش يا كاهش مى يابد! حتى شاعرى گفته است كه از كف دره الوند، دروازه اى به بهشت باز مى شود. اينگونه باورها درباره چشمه شاه الوند (حوض نبى ) نيز وجود دارد.
در جنوب غربى همدان در كوه الوند، دو كتيبه از عهد هخامنشى به خط ميخى و به ۳ زبان (بابلى ، ايلامى و فارسى باستان ) وجود دارد. ظاهراً ابن فقيه نخستين كسى است كه به اين كتيبه ها اشاره كرده است . اين دو كتيبه كه به گنج نامه معروفند، حدود ۲ متر بلندى دارند. ناصرالدين شاه به هنگام بازديد از آنها (۱۲۸۷هـ.ق )، از وجود قلعه خرابه اى بالاى كوه و مشرف به كتيبه ها خبر مى دهد و مى افزايد كه در زمان بازديدش از الوند، عده اى به طلاشويى مشغول بودند و انواع لوازم طلا و نقره و سكه هاى متعددى نيز يافته بودند.
از دوره اسلامى بقعه امامزاده كوه يا امامزاده محسن در ۱۴ كيلومترى غرب همدان و در دامنه الوند بر جاى مانده است كه بناى آن شامل ايوانى بزرگ ، شاه نشين ، دو گنبد آجرى و حرم است . اين امامزاده مورد احترام خاص روستاييان و اهالى همدان است . كف محوطه امامزاده با قاليچه هاى كوچكى به ابعاد ۳۰ در۴۰ سانتى متر مفروش شده است كه روستاييان پس از برآورده شدن مراد خود آن را بافته و به امامزاده اهدا كرده اند. تاريخ صندوق چوبى و منبت اين امامزاده (۹۳۵ هـ.ق ) است ، هر چند بناى نخستين ساختمان امام زاده را به (سده ۷هـ.ق) نسبت مى دهند. در نزديكى بهشت آب ، سنگى تراش خورده و ناهمگون با سنگ هاى ديگر هست كه گهواره مريم خوانده مى شود و مورد احترام اهالى است . همچنين يكى از يخچال هاى طبيعى الوند كوه ، يخچال حضرت صاحب الزمان (عج) خوانده مى شود. تخت نادر صفه نسبتاً بزرگى بر سر راه قله الوند است و به سبب اقامت نادر در اين كوه بدين نام خوانده مى شود. علاوه بر اين ها، در فاصله ميان قله الوند و گردنه معروف تويسركان ، بقاياى قلعه اى در بلندى برجاست كه به قز قلعه سى (قلعه دختر) مشهور است . از مشاهده بازمانده سردرها و پله هاى سنگى تراش خورده و بزرگ اين قلعه مى توان بناى آن را به دوران باستان نسبت داد.
*معروف ترين قله ها و كوهستان هاى الوند
معروف ترين قله ها، از شمال غربى به جنوب شرقى عبارتند از المابلاغ ۲۹۹۷ متر، كركس ۲۹۵۹ متر، قزل ارسلان ۳۲۵۰ متر، دائم برف ۳۴۵۰ متر، كلاغ لان ۳۴۸۰ متر، الوند ۳۵۸۴ متر، تاريك دره ۳۳۱۴ متر، كمر لرزان ۳۳۳۸ متر، چهار قله (،۳۱۸۴ ۳۱۷۲ ، ۳۱۶۶ و ۳۱۷۰ متر)، يخچال صاحب (گاو بره) ۳۴۸۶ متر، شاه نشين ۳۴۹۶ متر، سرخ بلاغ ۳۱۲۴ متر و قله كلاه قاضى ۳۱۲۵ متر
*قله كلاه قاضى
در ادامه رشته كوه الوند به سمت جنوب شرقى و بعد از قله يخچال صاحب، قله كلاه قاضى قرار دارد كه در فاصله ۱۵كيلومترى جنوب شهر همدان واقع شده است. راه صعود به آن از طريق شاه نشين روستا ابرو، راه خاكى روستاى سيمين و دره عرب خان است و براى رسيدن به آن به صورت پياده حدود ۳ ساعت زمان لازم است.
*قله كمرلرزان
ادامه يال تاريك دره به سمت مشرق، ابتدا به قله كمر لرزان و سپس به ۴ قله مى رسد و از سوى ديگر به دره مرادبيگ. اين دره شيبى۴۰ درجه دارد و در همين دره چشمه اى از دل كوه مى جوشد كه قسمتى از آب آشاميدنى اهالى روستاى دره مراد بيگ را تأمين مى كند. شمال كمرلرزان، تاريك دره و جنوب آن چشمه فرشه است به طورى كه چشمه فرشه از اين قله قابل رؤيت است. روستاى ديويجين و دره گرگ نيز در ادامه به چهار قله و كمر لرزان مى رسند.
*چهار قله
چهار قله نزديك به هم و تقريباً هم ارتفاع، در جنوب شرقى قله الوند و بر فراز دره ديوين قرار دارند. در جنوب اين كوه ها قله كمرلرزان واقع است كه مشرف به پيست اسكى تاريك دره است و در دامنه شمالى آن چشمه ملك و چشمه قاضى در جريان هستند. كوتاه ترين راه دسترسى به چهار قله از طريق دره گوساله است. البته از دره ديوين و دره مرادبيك هم مى توان به اين قله ها صعود كرد.
*قله كلاغ لان (لانه كلاغ)
اين قله، قله اى است كله قندى برفراز كوهى صخر ه اى و مشرف به دوزخ دره يك راه صعود به اين قله از گنجنامه و كيوارستان است كه از دو مسير قابل دسترسى است. از مسير اول، ابتدا به ميدان مشيان و بعد به تخت نادر و سپس به يك دو راهى مى رسيم كه يكى از آنها به قله الوند و ديگرى به كلاغ لان ختم مى شود. مسير دوم، از دره كيوارستان به سمت چپ است كه از جنوب قله الوند به كلاغ لان مى رسد و تقريباً طول هر دو مسير فوق يكسان است. راه ديگر صعود به كلاغ لان، روستاى برفين (دره مريانج) است كه با يك ساعت كوهپيمايى مى توان به قله رسيد.
*قله دائم برف
اين قله در غرب قله الوند قرار دارد و با شهر همدان حدود ۲۰ كيلومتر فاصله دارد و اغلب ايام سال پوشيده از برف است به همين دليل دائم برف ناميده شده است. اين قله از دامنه هاى شمالى و جنوبى داراى شيب تندى است. راه صعود راحت به اين قله از طريق روستاى برفين و امامزاده كوه است و راه ديگر آن از مسير كلاغ لان است كه كمى دشوارتر است و مخصوص كوهنوردان حرفه اى است و براى رسيدن به آن حدود ۲ ساعت كوهپيمايى لازم است.
*قله آلمابلاغ
اين قله در شمال غربى رشته كوه الوند قرار دارد و در مجاورت روستاهاى افتاچى، همه كسى و ملهمدره واقع است. فاصله آن تا شهر همدان ۴۶ كيلومتر است. اين كوه به خاطر دارا بودن معادن سنگ آهن با درجه خلوص بالا، اهميت زيادى دارد. بهترين مسير صعود به اين قله از طريق روستاى باباعلى است و از طريق روستاهاى تاج آباد و افتاچى نيز امكانپذير است. آلمابلاغ در فصل بهار بسيار زيباست و به علت دورى مسافت از همدان كمتر مورد توجه است، اما به علت صخره اى، بودن مى تواند مورد استفاده سنگنوردان قرار گيرد از گياهان معروف آن،
لاله ساقه كوتاه يا گل حسينى است.
*دشت هاى الوند
در كوهستان الوند، علاوه بر قلل مرتفع و شيب دار، دشتك هاى كوچكى وجود دارند كه سطح آنها از چمنزار پوشيده شده و چشمه هاى زيادى در آنها جارى است. با توجه به اين كه اين منطقه نسبتاً مسطح است تبديل به محل استراحت و اطراق كوهنوردان شده است. مهم ترين اين دشتك ها عبارتند از: ميدان ميشان، تخت نادر، چمن شاه نظر و تخت رستم.
*دره هاى شمالى و جنوبى الوند
در دامنه هاى شمالى الوند دره هاى پرآبى مانند: دره برفين، دره گنجنامه، دره عباس آباد، دوزخ دره، دره گوساله، دره كيوارستان، سيمين دره، دره مراد بيگ، دره ديوين، دره قز، دره حيدريه و... وجود دارد و دره هاى مصفايى نيز در دامنه جنوبى الوند واقع است كه از آن جمله مى توان به دره سركان، دره آرتيمانى، دره فاران، دره گزندر، دره شهرستانه اشاره كرد.
چشمه هاى الوند
حوض نبى، از مشهورترين چشمه هاى الوند است كه از زير صخره اى بزرگ در زير قله الوند سرچشمه گرفته و در جهت شمالى به سمت تخت نادر سرازير مى شود و داراى آبى بسيار خنك و گواراست.
چشمه تخت نادر، در ابتداى تخت نادر واقع است و چشمه اى نسبتاً پرآب است.
چشمه كلاغ لان، چشمه اى دائمى است كه در چمنزار كلاغ لان جارى است و آب مصرفى روستاى دره مرادبيگ را تأمين مى كند.
چشمه قاضى، در دره مرادبيگ جارى است و آب مصرفى روستاى دره مرادبيگ را تأمين مى كند.
چشمه ملك، سرچشمه رودخانه هايى است كه در دره ديوين جريان دارد. هفت چشمه، در دامنه جنوبى چهار قله و در جاده منتهى به تويسركان جارى است. چشمه خسرو، در مسير يخچال به كلاه قاضى در جريان است.
در سمت دره كيوارستان و جنوب قله الوند چشمه كوچكى به نام بهشت آب است، كه از شكاف صخره اى بيرون مى آيد و در سال هاى كم آب، آب آن كم شده و گاهى در تابستان ها به خشكى مى گرايد.
چشمه افعى، چشمه اى است در دامنه دوزخ دره.
چشمه آب مرواريد، چشمه اى است پر آب و بسيار گوارا، كه آب اين چشمه و چشمه افعى از مسير رودخانه و فرجين مى گذرد. در حوالى چشمه مرواريد، نوعى درخت بيد به نام مروار روييده است و شايد به همين دليل و يا به خاطر زلال بودن آب اين چشمه، نام مرواريد بر آن نهاده اند.
