] مژگان جعفرى]

پسربچه با دوربين كوچكى به دست، منتظر نشسته بود و با دقت، اطراف را مى پاييد.پدرش در كنار او با دوربينى بزرگ تر بر سه پايه اى دوردست ها را مى نگريست.دشت رو به رو، سراسر، سبزى بود و طراوت.همه جاى دشت، پوشيده شده بود از درخت ها و درختچه ها و بوته زارهايى كه هر يك همچون رنگين كمان، جلوه ها و رنگ هايى زيبا به آنجا داده بودند.چكاوك ها با بال هاى زرد و آبى خود مشغول پرواز و بازى بودند.پرندگان رؤيايى با رنگ هاى قرمز و آبى و زرد خود منظره زيباى دشت را ديدنى تر كرده بودند.هرگاه پرنده در ديدرس دوربين پدر يا پسر مى آمد، به دقت روى آن زوم كرده، ديگرى، مشخصات آن را در دفترچه ياداشت مى كرد.ناگهان از درياچه نزديك منطقه، يكى از اردك هاى وحشى به پرواز درآمد و پس از چند حركت نمايشى، با جهشى به دوربين پسرك نزديك شد. پسرك هراسان از دوربين دور شد تا صدمه اى نبيند، اما پرنده زيبا با چرخشى از آنجا دور و به بازيگوشى اش مشغول شد.پسرك كه شوكه شده بود، باز به سوى دوربينش آمد و كار خود را براى ديدن زيبايى طبيعت وحشى، از سر گرفت.

طبيعت گردى يا اكوتوريسم يكى از مهم ترين شاخه هاى صنعت درآمدزاى گردشگرى است كه اساس آن را سفرى متعهدانه به طبيعتى كه خدا به انسان هديه داده است، تشكيل مى دهد.طبيعت گردان مى پذيرند كه در گردش مسئولانه خود، كم ترين آسيبى به طبيعت پيرامون نرسانند و به تماشاى زيبايى هاى طبيعت بنشينند.امروزه طبيعت گردى يا به تعبيرى، بوم گردى، سالم ترين و پردرآمدترين گونه صنعت توريسم است كه در كنار فوايد بسيار براى زيست بوم انسان به دليل حضور آگاهانه اش در طبيعت، درآمد سرشارى را به كشورها مى رساند.
پرنده نگرى (BIRD WATCHING) جزو پاك ترين گونه هاى چندگانه طبيعت گردى است. پرنده نگران با سفر به كشورهاى گوناگون به ويژه مناطق حفاظت شده طبيعى و تالاب ها، ساعت ها و روزها بدون كم ترين آلودگى زيست محيطى، به تماشاى گونه هاى پرندگان مى نشينند و در سفرهاى خود، درآمد قابل توجهى را نصيب كشورهاى ميزبان مى كنند. پرنده نگرها معمولاً درباره ويژگى هاى حساس مناطق حفاظت شده زيست محيطى كه بدانجا سفر مى كنند، آگاهى كافى دارند و تلاش مى كنند بدون كم ترين آسيبى به طبيعت پيرامون، نگاه جست و جوگر خود را به پرندگان زيبايى بدوزند كه غافل از نگاه تيزبين اينان به زندگى خود در طبيعت وحشى مشغولند.
كارشناسان اين حوزه برآنند كه تماشاى پرندگان با رعايت تمامى مسائل زيست محيطى، گونه اى آگاهى درميان اهالى مناطق حساس زيست محيطى پديد مى آورد كه آنان را براى نگاهدارى بيش تر از آن مناطق در سراسر دنيا برمى انگيزد. پرنده نگرهاى حرفه اى ساعت ها از لابه لاى موانع طبيعى همچون درختان و تپه ها، زمان هاى بسيار جنبش هاى زيبا و لذت بخش پرندگان را به تماشا مى نشينند و از نكات شايان توجه و مهم، در دفترچه هاى ويژه اى كه براى اين كار تهيه كرده اند، يادداشت برمى دارند.
* جشن درناى ژاپنى ها و تالاب ميقان اراك
محمدعلى اينانلو مستندساز طبيعت كه بيش تر سال هاى زندگى خود را در طبيعت گذرانده، در اين باره مى گويد: اكوتوريسم يا طبيعت گردى ۸ شاخه اصلى و حدود ۸۰۰ زيرشاخه فرعى دارد كه پرنده نگرى يكى از جذاب ترين زيرشاخه ها به شمار مى آيد.اكنون، پرنده نگرى در دنيا كاملاً سازمان يافته شده و گردشگران و طبيعت گردان فراوانى براى ديدن پرندگان به مناطقى همچون آمريكاى جنوبى كه گونه هاى زيباى پرنده را در خود جاى داده اند، سفر مى كنند.اين شاخه اكوتوريسم، حتى جنبه تحقيقاتى و علمى هم به خود گرفته است و دانشمندان زيادى در اين حوزه مطالعه و به سراسر دنيا مسافرت مى كنند. در سال هاى گذشته با رشد توريسم و اكوتوريسم، پرنده نگرى هم گسترش فراوانى يافته و اهميتى شايان يافته است.
وى مى افزايد: حتى در برخى از كشورها، براى پرنده نگرى و جذب گردشگران بسيار از سراسر دنيا جشن هاى فصلى برگزار مى كنند.مثلاً در ژاپن هر ساله براى برگزارى جشن درنا كه جنبه مذهبى هم دارد مردم را از كشورهاى ديگر دعوت مى كنند و در اين راه درآمد فراوانى به دست مى آورند.چقدر خوب است در ايران هم چنين جشن هايى شكل بگيرد.سالانه هزاران درنا به تالاب ميقان اراك مهاجرت مى كنند كه مى تواند جذابيت فراوانى داشته باشد. به گفته اين مستندساز طبيعت، پرنده اى در ايران به نام زاغ بور وجود دارد كه ويژه ايران است و مى تواند موجب جذب گردشگر فراوانى شود، اما خودمان توجهى بدان نداريم.
* همخوان با طبيعت، به دنبال پرندگان
آرامش و بى حركتى، جزو ويژگى هاى پرنده نگرها است، اين كار، آنان را بيش تر به طبيعت، زادبوم اصلى انسان كه امروزه از آن بسيار دور افتاده است، نزديك مى كند. اينانلو درباره فوايد پرنده نگرى براى طبيعت مى گويد: توجه به هر بخش طبيعت، همچون پرندگان، مى تواند زنجيره اى شامل حساسيت، آگاهى، علاقه، حس مالكيت ايجاد كند كه نتيجه اين زنجيره، نگهدارى و حفاظت طبيعت است.انسان چيزى را كه نمى شناسد، چندان حساسيتى هم براى نگهدارى از آن ندارد.
ديدار گونه هاى ناياب پرندگان براى توريست هاى پرنده نگر از اهميت شايانى برخوردار است و براى ديدن آن ها و يادداشت بردارى، هزينه هاى بسيارى براى سفر به كشورها و مناطق زيست اين پرندگان كنار مى گذارند.
تجهيزاتى كه در اختيار پرنده نگرها قرار مى گيرد، همساز و همخوان با طبيعتى است كه بدانجا سفر مى كنند.اين مسئله در نوع رنگ و جنس تجهيزات همچون لباس، دوربين، قايق و وسايل لازم براى زندگى چندين روزه در طبيعت هم رعايت مى شود.
در بسيارى از كشورهاى اروپايى و قاره آمريكا، پرنده نگرى هواداران فراوانى يافته و ميزان درآمد اين حوزه از بسيارى ديگر از شاخه هاى صنعت توريسم بيش تر است و اين روند، شكل صعودى جالبى در اين كشورها پيدا كرده است.مردم اين كشورها، هر سال پول مناسبى را كنار مى گذارند تا به كشورهايى كه گونه هاى بيش تر و كمياب تر پرندگان را دارند، سفر كنند.
حتى در بسيارى از موارد، كودكان را از همان ابتدا آموزش داده، تشويق مى كنند كه به تماشا و رصد پرندگان روبياورند و در كودكى براى آنان دوربين هاى كوچكى مى خرند تا در محل زندگى خود پرندگان را تماشا كنند و با آن ها آشنا شوند. پرنده نگرى در كنار سفرهاى تفريحى و تاريخى، جذابيت فراوانى در دنيا يافته و هوادارانى استوار يافته است.سايت هاى فراوانى در اين زمينه در اينترنت راه انداخته شده و باشگاه هاى پرنده نگرى عضو مى گيرند تا به سفرهاى گروهى پرنده نگرى بروند.
* ايران، بسترى براى جذب پرنده نگرها، اما...
تالاب هاى ميانكاله، انزلى، آلاگل و آلماگل، گاوخونى، گوميشان، شادگان و درياچه هايى چون اروميه، بيش تر كويرها، مناطق حفاظت شده و پارك هاى ملى در ايران براى پرنده نگرى بسيار مناسبند و در همه فصل ها بيش از ۵۰۰ گونه پرنده كمياب و زيبا در اين مناطق زندگى مى كنند كه تماشاى اين ها براى پرنده نگران لذت فراوانى دارد و مى تواند هم درآمدهاى بى شمارى به ايران بياورد، هم آگاهى هاى بسيارى در زمينه حفاظت از محيط زيست، به ويژه گونه هاى پرنده بدهد. كارشناسان مى گويند: بيش از ۵۰۰ گونه پرنده مهاجر، نيمه مهاجر و بومى در ايران مى زيند كه قلمرو آن ها از دل كوير گرفته تا ارتفاعات كوهستان ها، درياها، درياچه ها و تالاب هاى كشور است كه ظرفيت فراوانى براى جذب گردشگران پرنده نگرى است كه براى ديدن يك گونه پرنده به راحتى چندين هزار دلار هزينه مى كنند.ايران مى تواند يكى از قطب هاى پرنده نگرى دنيا و پذيراى سالانه هزاران پرنده نگر باشد.
گفته مى شود بيش از يكصد گونه پرنده در تهران وجود دارد كه منبع بسيار مناسبى براى پرنده نگرى و جذب توريست در اين زمينه است.حتى مى توان شهروندان تهرانى را در اين زمينه آموزش داد و امكانات خردى را فراهم كرد تا مردم به تماشاى اين پرندگان بنشينند.اين موضوع آگاهى هاى آنان را در اين حوزه افزايش خواهد داد.با ارائه آموزش هاى لازم، مى توان حساسيت مردمى را نسبت به حفاظت از پرندگان بومى برانگيخت تا افراد، ديگر به جاى تير و كمان، دوربين و دفترچه يادداشت به دست بگيرند و از ديدن حرفه اى پرندگان لذت ببرند.
به گفته اين طبيعت گرد و پايه گذار مؤسسه آموزش و تحقيقات طبيعت، اگر همين تهران را خوب بگرديد و يك دوربين با دفترچه يادداشت به دست بگيريد، ده ها گونه پرنده زيبا مى توانيد ببينيد.در تهران و مناطق پيرامونى به ويژه تالاب هاى آن، گونه هاى غاز، درنا، خانواده مرغابى، چكاوك، گنجشك سانان، زاغ ها، سهره، قمرى خانگى، طوطى، مرغ مينا و بلبل وجود دارد كه هنوز چندان مورد توجه قرار نگرفته اند و به دليل امكاناتى كه در پايتخت وجود دارد، قابليت جذب گردشگران را دارد.
* گويا هنوز باورمان نشده است
البته، چندى است كه در ايران هم چند مؤسسه غيردولتى، براى جذب پرنده نگران و حتى آموزش علاقه مندان به اين حوزه، فعاليت هايى را آغاز كرده اند و گويا تورهايى هم براى علاقه مندان برگزار مى شود.در يكى دو سال گذشته هم كميته ملى طبيعت گردى چندين منطقه را به عنوان سايت پرنده نگرى مشخص كرده است.اما به نظر مى رسد، فعاليت هاى صورت گرفته در اين زمينه چندان جالب توجه نيست و اطلاع رسانى چندانى هم صورت نمى گيرد.پرندگان مناطق مختلف ايران، آنقدر جذابيت دارند كه بتوانند چند ده هزار از ميليون ها توريست پرنده نگر حرفه اى را به سوى خود بكشانند و از اين راه درآمد خوبى نصيب كشور شود كه البته مى توان بخش عمده اى از اين درآمد را به حفاظت از طبيعت و گونه هاى در خطر حيات وحش به ويژه پرندگان اختصاص داد. اينانلو با اشاره به جذابيت هاى فراوان پرندگان ايران، در اين باره مى گويد: گويا هنوز باورمان نشده است كه يك گردشگر خارجى براى ديدن يك گونه پرنده، كه در نگاه ما شايد يك چيز معمولى است، چند هزار دلار مى دهد، در صورتى كه واقعاً اين كار را مى كند.