] فاطمه اميرى]

هر روز تعدادى براى بازديد به اينجا مى آيند. آنها ممكن است در گروه هاى چند نفرى، دو يا سه دوست و اعضاى يك خانواده باشند. درست مثل سه دخترى كه با هم فاميل اند و با پدر يكى از آنها همراه شده اند و پدر هم ترجيح داده در فضاى سرد و زمستان زده پارك، دخترها را جلوى موزه پياده كند و خود دنبال تحويل سفارش يكى از غرفه داران به داخل پارك برود. بازديدكننده هاى ديگر هم ممكن است گروه هاى دانش آموزى يا دانشجويى ۴۰-۳۰ نفرى يا بيشتر باشند. بيشتر از همه دانش آموزان را از مدرسه ها به اينجا مى آورند و وقتى آنها از راه مى رسند سكوت موزه پر مى شود از سر و صدا و شيطنت ها و شوخى هايى كه گاهى آثارش را روى تخته «وايت برد» وسط موزه در كنار امضاها و جمله هايى كه بچه ها آنجا نوشته اند به يادگار مى گذارد. راهنماى موزه تلاش مى كند در ميان موج هياهو و هيجان آنها لابد براى گذراندن يك روز بيرون از چهار ديوارى كلاس درس، دانش آموزان را به درون تاريخ ببرد. تاريخى كه در داخل قفسه هاى شيشه اى البته نه چندان زيبا و جذاب قرار گرفته است و همه بازيدكننده هاى موزه را با يكى از مهمترين مبناهاى مبادله در تاريخ زندگى انسان آشنا مى كند. «سكه و اسكناس» در تماشاگر پول.
ساختمان موزه، عارى از هر نوع جذابيت و ابتكار معمارى است. يك ورودى معمولى و در ادامه سالنى بزرگ كه يك سر آن صندلى هايى براى بازديدكننده هاى گروهى چيده شده است و يك سوى ديگر هم غرفه هايى اند كه به شكل محفظه هاى شيشه اى سكه ها و اسكناس ها را در خود جاى داده اند. فقط سكه ها يا اسكناس ها نيستند كه به نمايش گذاشته شده اند. تكه گلى، فلزى، حلقه اى و سفالين كه در روزگارى نقش وسيله مبادله و خريد و فروش را به عهده داشته هم اينجا، جلوى چشم هستند، به اضافه سكه هاى رايج هر دوره تاريخى. از آن جمله است «پشيز» كه در زيرنويس آن اين توضيح آمده كه: «پشيز نام واحد پول مسين يا برنزى دوره ساسانى به مفهوم پول كم ارزش در فرهنگ و ادب فارسى جاى گرفته است. وقتى مى گوييم به پشيزى نمى ارزد.»
حالا خود پشيزها اينجا هستند. از تاريخ بيرون آمده اند و درون محفظه هاى شيشه اى، سبب مى شوند بازديدكننده ها هنگام ديدن و خواندن نام شان لبخندى به لب بياورند. هرچند روزگارى همين پشيزها، صاحب ارزش و قربى نزد دارندگان شان بودند.
*شروع از راست، نگاه به چپ
طرحى پنج و نيم برابر اندازه واقعى از نخستين سكه اى كه در ايران به نام «اريك» از جنس طلا در دوران داريوش اول هخامنشى ضرب شده در داخل محفظه شيشه اى قرار دارد كه در سمت راست موزه، در شروع بازديد توجه بازديدكننده ها را جلب مى كند و نمايش از همين جا آغاز مى شود. سكه هاى «ليدى» از طلا و نقره كه ساده ترين وسيله مبادله در جهان در زمان خود محسوب مى شدند و نخستين بار در «ليدى» به وجود آمدند و «الكتروم» ناميده شدند. سكه هاى دوره هخامنشى به شكل قطره اشكى بزرگ از فلزى قطور و با نقش پادشاهان آن دوره در اندازه هاى پنج، شش و حتى ۱۰ گرمى نخستين سكه هاى به نمايش گذاشته شده از دوران قبل از اسلام در ايران هستند. چند محفظه شيشه اى دركنار هم به نمايش سكه هاى رايج دوره اشكانى اختصاص پيدا كرده است. درون يكى از غرفه ها روى برگه اى نوشته شده «مبناى واحد پول اشكانى درهم است.» وزن درهم حدود چهار گرم بود كه در اواخر اين دوره به ۳‎/۶ گرم كاهش يافت. واحد چهار درهمى براى نخستين بار در دوران شهريارى مهرداد اول (۱۳۸-۱۷۱ ق.م) رايج و متداول شدند. بر يك طرف درهم هاى اشكانى تصوير نيم رخ و نيم تنه پادشاه وقت با كلاه پارتى و سربند و آرايش ريش و موى مخصوص منقوش است. نگاه غالب پادشاهان به طرف چپ است. بر طرف ديگر سكه نقش معروف كماندار پارتى است كه شخصى را نشسته و كمان در دست نشان مى دهد. در گرداگرد اين نقش به يونانى نام و القاب پادشاه منقوش شده است. بر چهار درهمى ها علاوه بر نيم رخ شاه، تصاوير خدايان يونانى و الهه ها و فرشته هايى است كه در حال اهداى حلقه قدرت (سلطنت) به پادشاه وقت اند.
تأثيرپذيرى فرهنگ ايرانى در اين دوره از فرهنگ و اسطوره هاى يونانى با حمله اسكندر به ايران آغاز شده است.
اسكندر پس از فتح ايران، ارزش پول ايران و يونان را با هم مساوى كرد. چنانچه در برخى از سكه هاى به نمايش درآمده ديواره نيم تنه اسكندر كه كلاهى از پوست شيرنمد به سردارد منقوش شده است. درهم اشكانى تيرداد اول، چهار گرم وزن دارد و درهم اشكانى مهرداد اول ۳‎/۶ گرم، اردوان اول سكه اى ۴ گرمى را ضرب كرده بوده و بالاخره شاه ناشناخته دوره اشكانى هم با سكه اى نقره اى ۱۶ گرمى به دوره معاصر سفر كرده است.
*رايج مملكت ايران
سكه ها نه خيلى بزرگند نه خيلى كوچك. حتى در هزارها سال قبل هم انسان ها سكه هايى را براى داد و ستد برگزيدند كه تقريباً قطع، اندازه و شكلى شبيه سكه هاى رايج امروزى دارند.
مجيد حاجى تبار، كارشناس موزه مى گويد: «شايد به خاطر حمل و نقل راحت تر بوده كه سكه ها را خيلى بزرگ نمى ساختند و شكل همه آنها هم گرد بودند. نه مثل ديگر شكل هاى هندسى كه شايد براى نگهدارى آنها دشوارى هايى هم پيش مى آمد.» از ۱۴۰۰ سكه به نمايش گذاشته شده در موزه، بخش زيادى سكه هاى رايج ايران در دوران پس از اسلام هستند. به نوشته دائرة المعارف اسلامى، حكام مسلمان كه در ايران حكومت مى كردند ضمن حفظ نوع مسكوك سابق، سكه هاى سبك وزن ديگرى ضرب كردند. وزن اغلب مسكوكات آنها ۲‎/۹۰ گرم بود كه به درهم رسمى نزديك است. درهم يا درم يا درسنگ به عنوان واحد وزن و سنجش مقدار همواره در طول تاريخ نيز استفاده شده است. سكه ها در بخش پس از اسلام ايران درون محفظه هاى شيشه اى، دوره هاى مختلف زمامداران را نيز به نمايش گذاشته اند. مانند سكه نقره ۴‎/۱گرمى در دوره عبيدالله بن زياد به سال ۵۱ هجرى قمرى و سكه اى ديگر در دوره زمامدارى عبدالملك بن مروان. نمايش سكه هاى اين دوره ادامه دارد. امويان ، عباسيان، سامانيان، غزنويان، سلجوقيان، خوارزمشاهيان تا به درهم نقره و فلوس رايج پادشاهان ايلخانى مى رسد. سكه هاى عصر صفويه پس از اينها مى آيند. حتى حضورو حمله افغان ها به ايران هم در موزه مشهود است. با سكه هايى كه اشرف افغان درايران ضرب كرد. سپس در عهد افشاريه، نادرشاه سكه موسوم به دو ونيم محمودى را رواج مى دهد تا تاريخ ايران دروازه هايش را بر روى سلسله زنديه مى گشايد و كريم خان و ضرب سكه هاى نقره ۱۲گرمى. تا نوبت به فلوس آغامحمدخان قاجار مى رسد. تا آنجا كه يك قران نقره پنج گرمى ناصرالدين شاه را در غرفه مخصوص موزه پول جاى مى دهد. در يك محفظه پشت شيشه ها يك دوهزار دينارى نقره هم هست كه رويش كلمات صاحبقران، شاه الدين السلطان نقش بسته است. جمله ديگر رايج مملكت ايران . آخرين سكه در بخش نمايش سكه هاى موزه ، كد ،۱۴۵۶ يك سكه يادبود است. ۲۰ ريالى از جنس نيكل كه در دوران محمدرضا پهلوى ضرب شده است.
در بخش اسكناس يا پول هاى كاغذى اسكناس هاى تمام تاريخ ايران گرد آمده اند. نخستين پول كاغذى ايران در دوران مغول (سلطنت گيخاتوخان) به نام «چاو» كه در كاغذ مربع شكل چاپ شد تا نمونه كوچك شده اسكناس ده هزار ريالى سرى دوازدهم به زمينه سبز از آن دوره محمدرضاشاه پهلوى. اينجا ۷۵۰ قطعه اسكناس گوشه هايى از تاريخ چاپ و سير تغيير و تحول پول كاغذى در ايران را نشان مى دهند. مجيدحاجى تبارى معتقد است: «ديدار از موزه نه فقط براى دانشجوها و محققان ، بلكه براى مردم عادى هم جالب است. بالاخره آنها هم دوست دارند بدانند كه شكل سكه و اسكناس در دوران پيش چگونه بوده و در داد و ستد مورد استفاده قرار مى گرفته »
مردم عادى با ۳۰۰تومان ورودى و گروه هاى بزرگ با صد تومان مى توانند وارد موزه پول شوند و نه فقط سكه ها و اسكناس را از دوره هاى قبل تماشا كنند بلكه ساير وسايل مرتبط با پول را نيز در ميان قفسه ها و محفظه هاى شيشه اى بيابند. نظير كيف هاى فلزى قديمى و پارچه اى معاصرتر كه مردم در گذشته براى نگهدارى مسكوكات و اسكناس هاى خود ازآنها استفاده مى كردند. اينجا از نخستين سكه ايرانى ضرب شده هست تا اسكناس هاى جديد چاپ بانك مركزى هرچند كه جاى ۵۰هزار ريالى هنوز در ميان آنها خالى باشد.