] مژگان جعفرى]

مادر جان! اين ترنجبين را با نبات به بچه بده هم گريه اش را مى اندازد، هم چاقش مى كند...دخترم! هر وقت بچه گريه كرد يك قاشق قنداق بده ساكت مى شود...چرا بچه را همه اش دكتر مى بريد، مگر ما چطورى بزرگ شديم بچه دكترى مى شود ها!..مگر من شماها را چطورى بزرگ كردم، با همين چيزها ديگر، چند قاشق نبات داغ به بچه بدهيد آرامش مى كند...اينقدر اين بچه را دكتر مى بريد تا مريض شود.
اين ها نمونه هاى گفت و گوهايى است كه در برخى از خانواده ها براى آرام كردن كودكان و درمان بى قرارى هاى آن ها درمى گيرد و نشان دهنده انديشه اى است كه از گذشته وجود داشته و تاكنون تداوم يافته است. قديم ترها كه از پزشك به معناى مدرن و مراكز درمانى خبرى نبود، مردم به دانسته ها و آنچه از گذشتگانشان رسيده بود تكيه مى كردند و البته تا اندازه اى حق داشتند.بزرگ كردن كودك، دردسرهايى داشت و بيمارى هايى كه بايد براى رويارويى با آنها، تدبير مى كردند؛ بدينگونه، دانسته ها و يافته هاى سنتى، سينه به سينه نقل مى شد و از مادر به فرزند مى رسيد.از ديد آنان بى قرارى يا گريه بچه يا از روى گرسنگى بود يا دل درد و گوش درد و براى هريك نيز با بهره گيرى از توصيه هاى بزرگترها، چاره اى مى كردند. بويژه براى رويارويى با دل درد، اگر آن را عامل گريه مى پنداشتند، انواع داروهاى گياهى و درمان هاى خانگى را به كار مى بستند و شايد هم نتيجه مى گرفتند، اما بعدها از نظر علمى، هيچگاه ثابت نشد كه آن روش ها، آيا واقعاً در آرام كردن كودك مؤثر بوده اند يا خير.
* خوددرمانى با چاشنى هاى بومى
بسيارى از خانواده ها براى درمان كودكان و شيرخوارانى كه بى قرارى مى كنند، به باورهايى سنتى پايبندند كه شايد پايه و اساس علمى چندانى ندارند و امروزه تقريباً همه پزشكان كودكان، آنها را رد مى كنند.
دادن داروهاى گياهى متنوع بدون تجويز پزشك به شيرخوارى كه شير مادر مصرف مى كند و گاهى از خود بى قرارى نشان مى دهد، متداول ترين روشى است كه خانواده ها به كار مى بندند و برآنند كه اين روش دهه ها است كه پاسخ داده، خود آن ها هم با بهره گيرى از همين داروها بزرگ شده اند.
خوددرمانى براى تسكين دل درد شيرخواران، تقريباً مهم ترين روشى است كه برخى خانواده ها با استفاده از شيوه هاى عجيب بدان روى مى آورند، در حالى كه نمى دانند عدم درمان بموقع و صحيح دل درد كودكان، مى تواند باعث عواقب جبران ناپذيرى در سلامت كودكان شود.
* بى قرارى، سرشت برخى كودكان است
دكتر رضا رضايى طاهرى، متخصص كودكان در اين باره مى گويد: بى قرارى كودكان و شيرخواران علت هاى فراوانى دارد.برخى از آن ها اساساً بى قرارند و سرشتشان با سرسختى عجين است، به گونه اى كه در برابر هر چيز كوچكى واكنش نشان مى دهند.اين موضوع طبيعى است.برخى ديگر نيز يا آرامند يا وضعيت ميانه اى دارند.شيرخواران دسته نخست، در زمان رشد هم چنين حالتى دارند، براحتى آرام نمى گيرند و جنب و جوش بيشترى از خود نشان مى دهند.
وى مى افزايد: در مواردى كه شيرخوار گريه مى كند، چون زبان بيان علت را ندارد، مى گويند دل درد دارد، در حالى كه بى قرارى و گريه وى بايد بدقت بررسى شود.پيش از نسبت دادن دل دردهاى كوليكى به شيرخوار بايد از بسيارى از موارد ديگر مطمئن شد.
به گفته وى، كوليك، شايع ترين دل درد شيرخواران و كودكان است كه معمولاً از هفته دوم تولد آغاز شده، تا حداكثر ۶ ماهگى ادامه مى يابد.درد كوليكى مانند درد ناگهانى ناشى از گزيدن زنبور است و در شيرخوار حالت هاى ويژه اى پديد مى آورد.شيرخوار، قرمز شده، پاهايش را به سمت شكم و بالا جمع مى كند.در بسيارى از موارد، علت گريه شيرخوار و كودك، مى تواند ريشه هاى عصبى، متابوليكى، كم خونى و عفونت ادرارى داشته باشد.
* خوددرمانى نكنيد، اثرات سوء دارد
پزشكان متخصص كودكان در مراجعات خانواده ها به آنان توصيه مى كنند كه از خوددرمانى بپرهيزند، اما در مواردى كه گريه و بى قرارى شيرخوار، آنان را كلافه مى كند، به استفاده از داروهاى گياهى روى مى آورند كه به اعتقاد پزشكان، مى تواند اثرات سوءيى براى كودك داشته باشد.
گفته مى شود، دردهاى كوليكى تقريباً در يك پنجم كودكان شايع است و هنوز دانشمندان نتوانسته اند راه درمانى مشخصى براى آن بيابند.براى رويارويى با اين دردها كه بى قرارى زيادى در كودك پديد مى آورد، در آغوش كشيدن شيرخوار، قرار دادن حوله گرم روى شكم و حرف زدن با وى، در كنار برخى داروهاى شيميايى يا گياهى صنعتى، مهم ترين توصيه اى است كه پزشكان كودكان براى خانواده ها دارند.
دكتر رضايى تأكيد مى كند: هنگامى كه مطمئن شديم علت بى قرارى و ناآرامى شيرخوار، عوامل ديگرى جز دل درد كوليكى نيست، بايد پس از مشورت با پزشك متخصص كودكان، روش هايى را به كار برد كه اندكى به آرام شدن آن مى انجامد.در كنار داروهايى كه ممكن است پزشك تجويز كند، مى توان حوله گرم روى شكم شيرخوار گذاشت.زمان شير خوردن، بايد بينى وى كاملاً باز باشد تا از دهان تنفس نكند.هواى وارد شده از طريق دهان، مى تواند از طريق معده به روده رفته، موجب كوليك شود.
اين متخصص كودكان يادآور مى شود: كوليك كودكان را درد «بنشين و نگاه كن» نام نهاده اند، چون هنوز راه درمان يا داروى مشخصى براى آن پيدا نشده است، به همين دليل بايد بيشتر از روش هاى نگهدارنده استفاده كرد.
از آنجايى كه شيرخوار زير ۶ ماه نبايد از غذاهاى كمكى استفاده كند، نبايد از خوراكى براى درمان دل درد، استفاده كرد.مادر بايد يكسرى مراقبت ها را به كار برد.به عنوان نمونه، در خانواده هايى كه زمينه آلرژى هاى گوناگون وجود دارد، خوردن برخى خوراكى ها مى تواند موجب دل درد در شيرخوار شود.عموماً، مصرف خوراكى هايى همچون نارنگى يا پروتئين هاى گاوى ممكن است در شيرخوار مشكل ايجاد كند.به همين دليل، در دوران شيردهى بايد از مصرف اين مواد خوددارى كرد.
حتى اين موضوع كه پزشكان مى گويند نبايد به شيرخوار زير ۶ ماه غذاى كمكى داد، همين حساسيتى است كه ممكن است مستقيماً در كودك ايجاد شود و دل وى را به درد بيندازد.
* هر چيزى را به خورد شيرخوار ندهيد
در كنار خوددرمانى هايى كه براى آرام كردن بى قرارى هاى كودكان صورت مى گيرد، اين پرسش به ميان مى آيد كه آيا اساساً مى توان به هر بهانه اى، هر چيزى را به كودك خوراند
يك كارشناس ارشد تغذيه در اين باره مى گويد: شير مادر، بهترين غذا براى نوزاد است و اين واقعيتى علمى است كه تمام تحقيقات علمى در دنيا بدان رسيده اند. شير مادر از نظر مواد مغذى (درشت مغذى ها و ريزمغذى ها) همه آنچه را كه كودك به آن نياز دارد به وى مى دهد.شير مادر دربرگيرنده آنتى بادى هاى بسيار مؤثرى است كه مى تواند كودك را در برابر انواع عفونت ها و اختلالات مانند اسهال حفاظت كند.
فريد نوبخت حقيقى مى افزايد: برخى داروهاى گياهى هستند كه استفاده از آن ها، به طور سنتى و سينه به سينه در خانواده ها نقل شده است.برخى از اين داروها بى خطر و حتى مفيدند، مانند عرق نعناع كه در تسكين دردهاى كوليكى يا انباشته شدن گاز در معده كودك مؤثر است.البته مقدار و تعداد دفعات مصرف حتماً بايد تحت نظر پزشك اطفال يا متخصص تغذيه صورت بگيرد.
به اعتقاد اين مشاور تغذيه، خانواده ها نبايد به هيچ وجه، سر خود داروهاى گياهى، شيميايى يا غذاهاى گوناگون به نوزادان يا كودكان دهند و تغذيه بايد زير نظر پزشك متخصص اطفال و تغذيه صورت گيرد، زيرا برخى زمان ها، داروهاى گياهى يا غذاها مى توانند عوارض و اختلالات جبران ناپذيرى براى نوزاد و كودك به همراه داشته باشند.بروز آلرژى هاى غذايى و اسهال هاى مقاوم نتيجه اين اقدامات است كه بسيارى از آنها در كوتاه مدت و براحتى درمان نمى شوند و طولانى مدت باقى مى مانند.برخى از اين ها، باعث اختلال در رشد جسمى و ذهنى كودك و حتى عقب ماندگى ذهنى مى شوند كه جبران ناپذيرند.
دكتر رضايى هم درباره عوارض چنين اقداماتى مى گويد: برخى از خانواده ها براى ساكت كردن شيرخوار به خوددرمانى ها روى مى آورند كه مى تواند در برخى موارد، سلامت آينده شيرخوار و كودك را به خطر بيندازد.خوراكى هايى چون قنداق، آب نبات و داروهاى گياهى نبايد به شيرخوار داده شود، زيرا مى تواند، خود، عامل چنين دردهايى و تشديد كننده آنها باشد.البته عرق نعناع در برخى موارد مفيد است.داروهايى استاندارد هم با استفاده از آن توليد شده است كه مى توان با دستور پزشك، از آنها بهره جست.
وى مى افزايد: در اين زمينه باورهايى غلط وجود دارد.هر چند ممكن است به صورت سنتى نتايجى هم داده باشند، اما به دليل اين كه داروهاى گياهى به صورت باز، غير استريل و بى اندازه استفاده مى شوند، هم مى تواند درد شيرخوار را بيشتر كند و در حالت بدتر، عواقبى داشته، سلامت كودك را به خطر بيندازد.
به اعتقاد اين متخصص، كودكان تا زمانى كه شير مادر مى خورند، مشكل چندانى ندارند و حرف هايى كه گاهى برخى افراد در خانواده ها مى زنند و نگرانى ايجاد مى كنند، چندان پايه علمى ندارد.اين مشكلات، متأسفانه در ميان مردم زياد است و برداشت هاى غلطى درباره رشد كودك صورت مى گيرد.
نوبخت حقيقى كارشناس ارشد تغذيه نيز چنين اعتقادى دارد: بهترين نشانه براى رشد صحيح كودك و سلامت وى، افزايش قد و وزن متناسب با منحنى معروف جاده سلامت يا همان منحنى رشد است.خانواده ها نبايد در اندازه گيرى قد و وزن كودك در مراكز بهداشتى اهمال كنند.همين مراقبت هاى ابتدايى مثل توزين ماهيانه مى تواند ما را نسبت به سالم بودن كودك و رشد مناسب وى مطمئن كند.
به نظر مى رسد براى حل چنين مشكلاتى درباره سلامت كودكان جامعه بويژه مادران جوان به آگاهى بيشترى نيازمندند.آموزش و افزايش سطح آگاهى خانواده ها و پزشكان براى تشخيص و درمان بيمارى هاى كودكان براى پيشگيرى از بحرانى شدن بيمارى و احتمال مرگ و مير آنها حايز اهميت است.ديگر نمى توان براى آرام كردن كودكان بى قرار به روش هاى سنتى پايبند و متكى بود.سلامت كودك بى زبان، موضوعى نيست كه بى اهميت و سرسرى گرفته شود و بازيچه پايبندى بى دليل به آموزه هايى باشد كه هيچگاه كارآمدى آنها از نظر علمى ثابت نشده است.