ايران در بين اعضاى اوپك از جايگاه ويژه اى برخوردار است، ويژگى جايگاه مذكور به شرايط مختلفى همچون موقعيت استراتژيك، ذخاير نفتى، ميزان توليد، راه هاى دستيابى به بازارهاى بين المللى، همسايگى با كشورهاى توليدكننده در منطقه كه به درياى آزاد دسترسى مستقيم ندارند، از مؤلفه هاى مهم آن است. در چنين شرايطى، ايران بر آن شده است تا بورس نفت را تأسيس نمايد. دستاوردهاى اين بورس عبارتند از:
۱- بورس نفت ايران، در صورت موفقيت، مى تواند نقش مثبتى در شفاف سازى و اصلاح ساختار اقتصادى و تجارى ايران ايفا نمايد، زيرا بخش هاى متعددى از اقتصاد نظير بخش هاى مالى، بانكى، بيمه، گمركى، بازرگانى، حمل و نقل، فناورى اطلاعات، اجرايى، قانون گذارى و صنعتى كشور از آن تأثير خواهند پذيرفت. بورس نفت ايران ضعف اين بخش ها را آشكار ساخته و فرآيند اصلاح آنها را تسريع خواهد نمود.
۲- در زمينه فرآورده هاى نفتى و گاز، بورس نفت مى تواند كشور را از ارزش افزوده بيشترى برخورداركند، موجب افزايش توليد ناخالص ملى گردد و موقعيت ژئواستراتژيك ايران را در منطقه و اقتصاد جهانى تحكيم و تقويت نمايد.
۳- بورس نفت ايران با انجام مبادلات پاياپاى مى تواند مورد توجه كشورهاى درحال توسعه نيز واقع شود. بسيارى از اين كشورها ذخيره ارزى به ويژه دلار كافى ندارند. بورس نفت ايران به آنها اجازه خواهد داد تا با استفاده از تسهيلات كامپيوترى و تسهيلاتى نظير «Swap» و ساير قراردادهاى مشابه، به انجام مبادلات پاياپاى بپردازند. با استفاده از اين امكانات كشورهاى در حال توسعه مى توانند كالاهاى خود را مستقيماً با نفت خام معاوضه كنند و به اين ترتيب هزينه تبديل ارز و ريسك هاى ناشى از نوسانات ارزى را به حداقل برسانند و درآمد ارزى محدود خود را صرف امور ديگر نمايند. ونزوئلا از جمله كشورهايى است كه در اين زمينه فعال بوده و تا كنون چندين قرارداد معامله پاياپاى نفت با كشورهاى درحال رشد مانند كوبا منعقد نموده است.۱
۴- با وارد شدن بورس نفت به فرآيند تجارت بين المللى، با توجه به رقابت شديدى كه در توليد و عرضه فرآورده هاى نفتى، گاز و پتروشيمى وجود دارد، شركت هاى ايرانى مجبور به اصلاح فرآيندهاى توليد، بهبود سيستم مديريت و كاهش هزينه هاى اضافى خود خواهند شد تا بتوانند در رقابت آزادانه با ساير شركت ها، امكان حضور فعالانه در بازار بورس را داشته باشند. اين تحول به ساير بخش ها نيز گسترش خواهد يافت و به آماده سازى كشور براى ورود به فرآيند تجارت جهانى كمك شايان توجهى خواهد كرد.
۵- يكى از اهداف اصلى بورس نفت كاهش ريسك هاى معاملات نفتى است. قيمت نفت تحت تأثير عوامل بسيارى داراى بى ثباتى است. اين امر، با توجه به سهم عمده صادرات نفت در درآمد دولت، مديريت اقتصادى كشور را دشوار مى سازد. براى مقابله با اين مشكل، بازارهاى بورس معاملات آتى نفت، با استفاده از ابزارهاى مشتقه، ريسك قيمت را پوشش مى دهند.
تأسيس بورس نفت در كشور اين امكان را فراهم مى سازد تا با اتخاذ روش ها و مكانيسم هاى صحيح در اين بازار، نوسانات قيمتى در سطح بين المللى تحت تأثير قرار گرفته و با جهت گيرى مناسب به حداقل برسد. قيمت محصولات صنعت نفت را براساس سازوكار بازار منطقى تر سازد، از ظرفيت كشور براى تجارت نفت آسياى مركزى و خزر استفاده نمايد و با تشكيل يك بازار منطقه اى انرژى، ايجاد چارچوب قيمت پايه منطقه خليج فارس و حتى اوپك به رقابت با قيمت هاى پايه برنت درياى شمال و تگزاس غربى بپردازد و بر قيمت هاى جهانى نفت تأثير بگذارد.
6- بورس نفت ايران، در صورت موفقيت، ورود كشور به بازارهاى بين المللى از جمله پيوستن ايران به سازمان تجارت جهانى را تسهيل خواهد كرد، جذب سرمايه گذارى خارجى و دستيابى به تكنولوژى پيشرفته صنعت نفت را آسان تر خواهد ساخت.جمهورى اسلامى ايران يكى از بزرگترين كشورهاى صادر كننده نفت در جهان محسوب مى شود. قيمت نفت تحت تأثير عوامل بسيارى متغير و در نوسان است. نظر به اينكه عمده درآمد كشور از محل فروش نفت مى باشد، نوسان قيمت نفت، اقتصاد كشورمان را ناپايدار مى نمايد.
بورس نفت در واقع يك بازار مالى آتى محسوب مى شود. لزوم ايجاد اين بازار به منظور كاهش ريسك هاى معاملات نفتى براى اقتصاد ايران ضرورى به نظر مى رسد.از طرفى ورود به بورس كالاى نفت، گاز و پتروشيمى براى اقتصاد ايران يقيناً چالش ها و مشكلاتى را به همراه دارد كه قبل از راه اندازى آن بايستى مشكلات را دريابيم و درصدد رفع موانع باشيم تا در نهايت بورسى كارآمد و موفق داشته باشيم. مشكلاتى كه بيشتر آنها ناشى از آماده نبودن ساختارهاى مالى، بانكى، بيمه اى، گمركى و اقتصادى و تجارى كشور براى ورود به عرصه تجارت جهانى است. در واقع اين تنها وزارت نفت نيست كه بايد آمادگى تجارت نفت در عرصه جهانى را پيدا كند بلكه ساير دستگاه هاى مرتبط با تجارت نيز مى بايد در هماهنگى كامل با اين تجارت باشند، در غير اين صورت شاهد موفقيت آميز بودن اين طرح نخواهيم بود. در مجموع، تشكيل بورس نفت ايران پيچيده است و موفقيت آن مستلزم دسترسى به فن آورى و سرمايه خارجى وبيش از هر چيز وجود جو بين المللى مناسب است. همان طور كه آدام سيمنسكى، تأكيد مى كند؛ «بورس هاى لندن و نايمكس موفق هستند زيرا خريداران و فروشندگان متعددى در آن فعال مى باشند»، بورس نفت ايران در صورتى كه نتواند فروشندگان و خريداران متعددى را جذب نمايد احتمالاً شكست خواهد خورد.
بورس نفت ايران بدون شك يك تحول عظيم و تاريخى و نقطه عطفى براى ساختار اقتصادى و تجارى ايران محسوب خواهد شد كه بخش هاى مختلف مالى، بانكى، بيمه اى، گمركى، بازرگانى، حمل و نقل، توريسم، فناورى اطلاعات، اجرايى، قانون گذارى و صنعتى كشور از آن تأثير خواهند پذيرفت. اما در هر صورت، بورس نفت يك پروژه ملى است و لذا ربطى به اين دولت يا آن دولت و اين تفكر و يا آن تفكر هم ندارد. ايران در منطقه نفت خيز خليج فارس و آسياى مركزى و خزر، از جايگاه استراتژيك و بالايى برخوردار است و تثبيت بورس نفت ايران، يعنى تثبيت موقعيت ژئواستراتژيكى ايران در جهان، ضمن آن كه راه اندازى اين بورس يكى از تكاليف قانونى برنامه سوم توسعه كشور محسوب مى شود و همه دست اندر كاران بخش هاى اقتصادى و مالى كشور بايد در اين زمينه حداكثر تلاش خود را معطوف نمايند. متن كامل اين مقاله در روزهاى آينده منتشر مى شود.