«مركز فرهنگ و معارف قرآن» دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم در سال ۱۳۶۶ با هدف گسترش فرهنگ و معارف شكل گرفت و با نگاهى كاملاً نو به عرصه هاى تفسير، ترجمه و موضوعات قرآنى، به جهت دهى فعاليت هاى قرآنى در حوزه علميه قم، بسيار يارى رساند. پس از پيروزى انقلاب اسلامى در ايران و گرايش وسيع به مسائل اسلامى، نياز به پژوهش هاى جدى و گسترده در همه زمينه ها به وجود آمد و در بخش قرآن به سبب كاستى ها كه در تحقيقات قرآنى احساس مى شد، ضرورت هاى جديدى رخ نمود و تلاش هاى گسترده اى صورت گرفت. با حجت الاسلام محمد صادق يوسفى مقدم مسئول اين مركز درباره فعاليت هاى قرآنى به گفت وگو نشسته ايم.

* جنابعالى وضعيت فعاليت ها و پژوهش هاى قرآنى در كل كشور را چگونه ارزيابى مى نماييد
ضمن تقدير و تشكر از حسن نظر و توجه روزنامه ايران به معارف و فرهنگ قرآنى، در ابتدا گفتنى است كه توجه به قرآن مجيد از ضروريات زندگى هر مسلمان است و ترويج معارف آن نيز وظيفه اى است كه بر دوش همگان به ويژه رسانه هاى ملى و عمومى است. كتاب آسمانى قرآن مجيد براى هدايت همه بشريت از دوران حضرت خاتم(ص) تا انقراض عالم است؛ همانطور كه خداوند به پيامبرش خطاب مى كند: «قل. . . و اوحى الّى هذا القرآن لانذركم به و من بلغ؛ بگو. . . و اين قرآن به من وحى شده تا به وسيله آن شما و هر كس [كه اين پيام به او] برسد، هشدار دهم.» از اين رو، بايد نگاه ما به قرآن نگاهى وسيع و گسترده باشد و قلمرو آن را نبايد محدود كنيم؛ و نزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شىء و هدى و رحمة و بشرى للمسلمين.
در پاسخ به اين سؤال بايد عرض كنم كه فعاليت هاى قرآن پژوهى در كشور از چند ويژگى عمده برخوردار است، توسعه روز افزون وتوجه ويژه به پژوهش هاى قرآنى در مراكز آموزشى، پژوهشى و فرهنگى موجب شده است كه سالانه حدود ۲۰۰۰ عنوان كتاب قرآنى، ۸۰۰ عنوان مقاله و ۷۰۰ عنوان پايان نامه قرآنى در عرصه جامعه ارائه شود. البته عمده فعاليت هاى انجام يافته جنبه اطلاع رسانى دارد و هنوز به صورت جدى وارد عرصه نظريه پردازى نشده است. تخصصى تر شدن و افزايش تعداد آثار قرآنى و پر شدن خلأ پژوهشى در عرصه اطلاع رسانى، هم اكنون گرايش به موضوعات تخصصى در دو حوزه بنيادين و كاربردى پديدار گشته است كه نيازمند دقت و نظارت عالمانه و آگاهانه است تا آنكه پژوهشهاى قرآنى منطبق با معيارهاى پذيرفته دينى به حل مسائل و مشكلات جامعه و نيازهاى قرآنى مردم بپردازد.
* فكر مى كنيد بزرگترين مشكلات پيش روى فعالان قرآنى و مراكز قرآنى چيست
مشكلات پيش روى فعالان و مراكز قرآن پژوهى از زواياى مختلف قابل بررسى است كه بزرگترين مشكل را مى توان از سه منظر بيان نمود، با كمال تأسف ميان فعالان و مراكز قرآن پژوهى تعامل علمى و روابط پژوهشى بسيار اندكى برقرار است و كمتر از فعاليت ها و پروژه هاى در دست اجرا و يا در مرحله طراحى و تصويب خبر دارند كه اين مسئله پيامدهاى منفى بسيارى به همراه دارد؛ افزون بر اينكه نبود همكارى هاى علمى باعث شده است اين مراكز از نعمت هم افزايى علمى محروم شوند.
پس از گذشت بيش از ۳۰ سال از پيروزى انقلاب اسلامى در ايران و با توجه به استقبال گسترده مردم خداجوى و قرآن دوست ايران اسلامى به قرآن و معارف آن، متأسفانه تا كنون ستادى براى رهبرى فعاليتهاى فردى و گروهى و سازماندهى شده قرآنى تأسيس نشده است تا با تدوين سند چشم انداز نظام در حوزه پژوهش هاى قرآنى براى فعاليتها و مراكز قرآن پژوهى، افق روشن و قابل دستيابى را در مدت زمان مشخص، تعيين كنند و همه فعاليتهاى قرآنى سمت و سوى مشخصى پيدا كنند.
با توجه به اهداف بلندى كه در مورد قرآن مد نظر است و اساساً نظام مهندسى فرهنگى و دينى مبتنى بر آموزه هاى قرآن مجيد است، فعاليتهاى قرآن پژوهى نيازمند پشتيبانى هاى خالصانه و گسترده مادى و معنوى است تا به وسيله پژوهش هاى بنيادى و كاربردى، فرهنگ فردى، اجتماعى و خانوادگى تعالى يابد و در نتيجه ناهنجاريها و اضطرابهاى آن درمان شود.
براى اينكه سه محور ياد شده، تحقق يابد، ما راه اندازى مركز ملى فعاليتهاى قرآنى زير نظر شوراى عالى قرآن را مطرح كرده ايم كه در اين صورت فعاليتهاى قرآنى علاوه بر انسجام و پشتيبانى مطابق نيازهاى به دست آمده حركت خواهد كرد.
* پژوهشهاى قرآنى كه در سالهاى اخير انجام مى شود، چقدر با نياز روز و خواسته امروز بشر همخوانى دارد
انسان امروز عليرغم تلاش هاى موفقيت آميز در عرصه علم و تكنولوژى و دستاوردهاى فراوان، حد و مرزها و قلمرو شناخت و قدرت محدود خود را تجربه كرده و فهميده است كه با علم شايد بتوان زيبايى هاى دنيا را شناسايى كرد، اما با صرف شناخت نمى توان زندگى دنيا را به بهشتى آرام بخش تبديل نمود و به واقع هيچ چيز بو و طعم بهشت را نخواهد داد. گويا زمينه بهشت را بايد در درون خود جست وجو كرد و خود را بهشتى ساخت؛ چه اينكه علوم روز هر چند براى مسائل و مشكلات بشر پاسخهاى كاربردى ارائه مى دهند، ولى نه داعى حقيقت گويى دارند و نه مى توانند چنين داعيه اى داشته باشند.
انسان مى خواهد انديشه ها و تجارب خود را با معيار حقيقت محك بزند و به يقين برسد و پرسش اساسى، جدى و مسئله مهم بشر امروز اين است كه چه بايد كرد و چگونه بايد زندگى كنيم اين پرسش بزرگ انسان نه فقط در اين عصر كه در همه اعصار بوده است؛ منتهى آنچه بشر امروز را در پرسش اين مسئله متمايز از گذشتگان مى كند، يكى درك عميقتر به اهميت اين سؤال است و ديگرى نااميدى او از زمين و چشم داشت از آسمان است. انسان امروز در رويكرد جديد و جدى خود به دين، به دنبال دستى از غيب است كه او را دستگيرى كند؛ به دنبال معلمى حقيقت گو است كه او را نه تعليم، بلكه تربيت كند؛ و به دنبال نقاش ازلى است كه خود، نقش هزار رنگ خود را تفسير كند.
و اينك بزرگترين ارمغان و جدى ترين اميد انسان معاصر اين است كه بايد پاسخ همه پرسشهاى ضرورى خود را از قرآن بگيرد؛ قرآنى كه «تبيانا لكل شىء» است و روزگارى از غيب بر جان شريفترين موجود خاكى نازل شد و بدون هيچ تفسير و تحريف و دخل و تصرف در مقابل او قرار گرفت؛ الگويى براى چگونه زيستن و تربيت نفوس بشرى و معيارى براى سنجش حق از باطل و تكيه گاهى مطمئن در همه ابعاد و تنها مرجع سزاوار داورى و ارزش گذارى.
اگر بپذيريم كه دغدغه و رويكرد امروز انسان به دين، كاركردهاى فردى و اجتماعى است، مى توان ملاكى براى بررسى مطابقت دستاوردهاى پژوهشهاى قرآنى و نياز بشر معاصر به دست داد.
انسان معاصر دين را در متن زندگى مى خواهد به تعبيرى دين پاسبان مى خواهد. از اين رو، بايد نيازهاى به حق انسان معاصر را از طريق قرآن پاسخ داد. البته ترسيم روش تفسيرى مطلوب كه منابع عظيم معرفت قرآنى را در مسير توليد دانش كاربردى و مدل هاى تربيتى (در كاركردهاى فردى و اجتماعى) قرار دهد، خود مطلبى ديگر است.
* مركز فرهنگ و معارف قرآن به عنوان يكى از فعالترين مراكز قرآنى، فعاليتهايش را بيشتر به چه كارهايى معطوف كرده است
فعاليتهاى قرآن پژوهى مركز فرهنگ و معارف قرآن كه در سال ۱۳۶۶ش. تأسيس شده است، در راستاى به دست آوردن ديدگاه قرآن به صورت جامع و تخصصى در زمينه هاى گوناگون است و براى رسيدن به اين منظور، دو برنامه زيربنايى را در دستور كار خود قرار داده و تا كنون نتايج بسيار درخشانى نيز به دست آورده است كه اولين آن طراحى نظام معرفتى قرآن به صورت دو گونه، نظام الفبايى مدخلها كه تا كنون ۳۱۹۲ مدخل شناسايى و تعريف شده است كه زير ساخت تدوين منابع مرجع اين مركز است. لازم به ذكر است كه كميته گزينش مدخل همچنان به كار خود ادامه مى دهد و طراحى نظام ساختار درختى و سلسله مراتبى معارف قرآن و ديگرى تدوين منابع مرجع قرآن پژوهى بر اساس نظام معارف قرآن كه تدوين «فرهنگ قرآن» براى به دست آوردن ديدگاه معرفتى قرآن، تدوين «فرهنگ موضوعى تفاسير» براى به دست آوردن آرا و نظرات مفسران و قرآن پژوهان، تدوين «دايرة المعارف قرآن» براى دستيابى به گزارشى جامع از ديدگاه هاى انديشمندان مسلمان در باره موضوع هاى مختلف و تدوين تفاسير ترتيبى به روشهاى معمول، ترتيب معمولى آيات و ترتيب نزولى كه در دستور كار است و تفسير ترتيبى آموزشى و نيز ويژه جوانان.
* محققان و كارشناسانى كه با اين مركز ارتباط دارند، چند نفر و بيشتر از كدام قشرى مى باشند
بيش از ۱۷۰ نفر در اين مركز به فعاليتهاى قرآن پژوهى مشغول هستند كه از مدارج سطوح مختلف حوزه علميه و يا آموزش عالى برخوردار مى باشند.
* وضع ترجمه هاى قرآن را چطور مى بينيد
ترجمه هاى قرآن پس از تحولى كه چند دهه پيش با ورود ترجمه هايى مانند ترجمه مرحوم الهى قمشه اى براى آن رخ داد، همواره حركتى رو به جلو و در راستاى رفع كاستى ها و افزودن بر دقت ها داشته است كه بايد از همه دست اندركاران و ارباب قلم تقدير كرد؛ اما بايد اين واقعيت را پذيرفت كه طى سالهاى اخير، ترجمه ها بيشتر توجه خود را بر دقت هاى ادبى معطوف كرده اند و تحولى چشمگير رخ نداده است. به نظر مى رسد با توجه به تحقيقات زبانى جديد و گسترش توجه علمى به حوزه ترجمه، لازم است تحولى ديگر در اين حوزه رخ دهد. در اين راستا، ساماندهى پژوهش هاى زبان، با استفاده از كارشناسان زبان عربى و زبان فارسى، فرهنگ سازى براى تنوع بخشيدن به ترجمه هاى قرآن و برآوردن نياز قشر جوان و نوجوان (با ترجمه هاى آزاد و اقتباسى)، هر چه روشمندتر كردن ترجمه هاى قرآن و ساماندهى نقد ترجمه، پيوند علمى فرآورده هاى اين حوزه با ديگر متون مقدس و جز اينها كه مى تواند بستر تحول مناسب را فراهم آورد.
* راهكار پيشنهادى شما براى قرآنى شدن زندگى ها چيست
براى قرآنى شدن هر چه بيشتر زندگى مردم در جامعه اسلامى، توسعه پژوهش هاى قرآنى؛ آموزش معارف قرآن از طريق رسانه ها و جرايد؛ توجه بيشتر آموزش عالى و آموزش و پرورش در برنامه هاى درسى خود به مفاهيم و معارف قرآن؛ قرآنى شدن زندگى مسئولان حكومتى؛ و حاكميت و تبليغ ارزشها به روش قرآنى، به عنوان مهم ترين راهكارها پيشنهاد مى گردد و راهكار اساسى تر اين است كه مسئولان محترم نظام در سند چشم انداز، سه موضوع: قرآن پژوهى، آموزش معارف قرآن و فرهنگ سازى قرآنى را مورد نظر و توجه قرار دهند و شوراى عالى قرآن با جديت و همت فراوان در زمينه هاى نظرى و كاربردى گام هاى بلندى بردارد و راه هاى نشاط بخشى به فعاليت هاى قرآنى را با تلاش و كوشش پيگيرى كند.
* دايرة المعارف قرآن در چه مرحله اى قرار دارد و اگر ممكن است در اين باره بيشتر توضيح دهيد.
دايرة المعارف قرآن كريم كتاب مرجعى براى دستيابى به گزارش جامع از ديدگاه هاى انديشمندان مسلمان درباره موضوعهاى مختلف قرآن به صورت تحليلى - گزارشى در حال تدوين است و پيش بينى مى شود كه در نهايت در ۲۵ جلد تأليف آن به سامان برسد؛ اما تاكنون ۵ جلد از آن چاپ شده است كه مجموعاً شامل ۴۳۱ مقاله مى باشد و جلد ششم آن (از مدخل بقيه الله تا مدخل بيد) براى چاپ و نشر فرستاده شده است.
همچنين جلد هفتم كه از حرف «تا» شروع مى شود، آماده چاپ شده و نيز ۹۰ درصد مقالات جلد هشتم تأليف شده و در حال آماده سازى براى چاپ است. جلد نهم نيز كه ۵۰ درصد مقالات آن تأليف شده، در حال آماده سازى و تأليف ساير مقالات مى باشد.