] داوود پنهانى ]

برايتان پيش آمده كه يك روز بيدار شويد و توانى براى رفتن به سر كار در خود نبينيد. در چنين مواقعى يا خود را به خواب مى زنيد و يا به دنبال بهانه اى براى سرباز زدن از رفتن به محل كارتان هستيد. تصوير خيابان هاى شلوغ در كنار ترافيك اوليه صبحگاهى چيزى نيست كه بتوان به آسانى از كنار آن گذشت. اگر شرايط كار و اجبار براى حضور در ساعات اوليه صبح نبود، بسيارى از ما قيد خروج از خانه براى رسيدن به موقع به محل كار را مى زديم.حلزون وار براى رسيدن به محل كار از همان ساعات اوليه صبح حركت خود را آغاز مى كنيم. اگر كمى دير از خانه بيرون بزنيد ممكن است با چند اتفاق پيش بينى نشده دير برسيد و مشمول كسر كار و باقى ماجراها شويد. هر بار كه منزل را ترك مى كنيد اميدواريد كه با يك ترافيك ناگهانى برخورد نكنيد و زودتر به محل كار خود برسيد.براى بسيارى از كسانى كه در شهر بزرگى چون تهران زندگى مى كنند اين يك دغدغه جدى است.الزامات كار در اين شهر بزرگ باعث مى شود تا شما براى رسيدن به موقع به محل كار برنامه خود را به گونه اى تنظيم كنيد كه با احتساب همه وقت هايى كه در ترافيك سپرى مى كنيد، به موقع برسيد. گاهى حتى براى اتفاقات پيش بينى نشده نيز جاى باز كرده تا هيچ موضوعى باعث نشود شما دير برسيد. با همه اينها گاهى پيش آمده كه عليرغم برنامه ريز هاى قبلى باز هم دير به محل كارتان برسيد.
رشد صعودى طول و عرض شهر اين روزها امكان جابه جايى آسانتر را از بسيارى از شهروندان آن گرفته است، همه تعجيل ها و تلاشى كه بسيارى از ما به خرج مى دهيم تا از انجام كارهاى خود در اين شهر بزرگ باز نما نيم در واقع معلول اين گستردگى غير معمول و به تبع مشكلات ناشى از آن است. اينجاست كه رسيدن به محل كار براى انجام كارهاى روزمره در همه مشاغل همواره با سختى هاى خاصى توأم مى شود.سختى هايى كه نه در ارتباط با محل كار كه بيشتر در نتيجه فاصله ما با محل كارمان به وجود مى آيد. انسان امروز وقتى در معرض چنين مشكلاتى قرار مى گيرد همواره به دنبال ابداع روشى است تا بتواند خود را از بن بست چنين مشكلاتى نجات دهد. به عنوان مثال برخى براى رهايى از مشكلات به خريد خودرو شخصى روى مى آورند. همين خريد بى وقفه براى رهايى از مشكلات حمل و نقل نيز خود در بعدى كلان تر منجر به عميق تر شدن گره ترافيك در شهرهاى بزرگ مى شود.اما از سوى ديگر هستند كسانى كه همپاى تغييراتى كه در زندگى ما رخ مى دهد به روش هاى جايگزين ديگرى روى مى آورند.
* كار و خانه و سبك زندگى
اقتصاددانان يكى از ويژگى هاى جوامع روستايى را پيوستگى محيط كار با محيط خانه مى دانند.بارها در كتاب هاى درسى خود خوانده ايم كه در چنين جوامعى خانه همچنان كه محيطى است براى فراهم آوردن آسايش براى اعضاى آن، محلى براى كار كردن بخشى از اعضاى آن نيزبه شمار مى رود. يعنى در واقع افراد در چنين محيطى علاوه بر اين كه استراحت مى كنند، مشاغل محدودى را به منظور كسب درآمدى ناچيز بر عهده مى گيرند. مى توان به نقش زنان قاليباف در محيط هاى روستايى اشاره كرد. بخشى از فعاليت هاى كشاورزى نيز به خانه منتقل شده تا در آنجا به پايان برسد. يكى از ويژگى هاى جوامع كنونى و مدرن تر در كنار تقسيم كار و گسترده تر شدن فعاليت هاى خدماتى به جاى فعاليت هاى توليدى، همين جدايى خانه و محل كار از همديگر بود. امروزه و در عصرى كه دايره وسايل ارتباط جمعى گسترده شده و تكنولوژى هاى نوين جايگزين ابزار هاى سنتى تر شده اند، انسان ها در تعامل با اين تكنولوژى هاى پيشرفته به سمت نوعى تطبيق پذيرى در جهت ارتباط بهتر با آن حركت مى كنند.اينجاست كه ناگهان چشم باز مى كنيم و مى بينيم بخشى از مناسبات ما تغيير كرده و در نگاه ما به زندگى نيز تغييراتى رخ داده است. تغييراتى كه دكتر«بهروز بهارى» تحليلگر موضوعات اجتماعى و مطالعات فرهنگى از آنها به عنوان تغيير در سبك زندگى ياد كرده و مى افزايد : «سبك زندگى ما متأثر از اتفاقاتى كه در حوزه وسايل ارتباط جمعى رخ داده عوض شده است.اين عوض شدن يك امر دو سويه است همانگونه كه زيگموند باومن فيلسوف غربى به درستى براى بيان اين دو سويه مثبت و منفى مثالى در رابطه با تلفن همراه مطرح مى كند ، مى توان به اين دو سويگى اشاره كرد. باومن مى گويد: تلفن هاى همراه امكان مى دهند آنهايى كه دور از يكديگر هستند با هم در ارتباط باشند. تلفن هاى همراه امكان مى دهند آنهايى كه با هم در ارتباط هستند دور از يكديگر بمانند.در اين جمله هر دو سر طيف را مشاهده مى كنيم. انگار انسان در وضعيت كنونى چاره اى جز كنار آمدن با اين تناقض را ندارد.» اين تحليلگر وقتى به موضوع كار در وضعيت كنونى مى رسد از همين زاويه به آن مى نگرد و مى گويد: «شغل در عين حال كه براى ما منبع كسب درآمد و در نتيجه فراهم ساختن شرايط آسايش بخش در زندگى است، مى تواند منبعى هويت بخش هم براى ما باشد. افراد به درست يا غلط بر اساس نوع كار و شغل و در آمدى كه دارند تقسيم بندى شده و از ديگران جدا مى شوند.» وى به تحول ايجاد شده در مفهوم شغل در شهرهاى بزرگ اشاره كرده و مى افزايد: « ما در كنار شغل هاى خدماتى و توليدى شاهد ظهور انواع و اقسام مشاغل كاذب ديگرى هستيم كه هر يك بسته به شرايط فرهنگى و محيطى مناطقى از شهر گسترش پيدا مى كنند. در كنار اين مشاغل شاهد ظهور دسته اى ديگر از مشاغليم كه براى انجام آنها نيازى به خروج از خانه نيست. يعنى شاهد رجعت دوباره آدم ها به الگوى جوامع روستايى در پيوند خانه و محل كار هستيم»
* كار درون خانه
وقتى از كار درون خانه صحبت مى شود، عده اى ممكن است بلافاصله به فكر موضوعاتى مانند خانه دارى بيفتند. حال آن كه مفهوم كار در خانه خيلى متفاوت تر از آن بوده و اساساً در قالبى ديگر معنا پيدا مى كند. همين برداشت تازه است كه«اشكان» ۲۸ساله را به سمت انتخاب اين مشاغل كشانده است. او كه مدت دو سال است در خانه به كارهايش رسيدگى مى كند مهندس كامپيوتر است و همراه با همسرش خدماتى در زمينه فناورى كامپيوتر و برنامه نويسى ارائه مى دهد. «اشكان» به گفته خود از وضعيت پيش آمده راضى است و مى گويد: « راستش اينجورى راحتم، هر وقت كه اراده كنم كارم را شروع مى كنم ، هر وقت هم كه خواستم از كارم دست مى كشم. در طول شبانه روز وقتم را به گونه اى تنظيم مى كنم كه به ساير برنامه هايم آسيبى وارد نشود.» «ليلا» همسر وى نيز از اين شغل راضى است و مى گويد:«درآمدش بد نيست. ما از بيرون سفارش كار مى گيريم و در خانه آنها را انجام مى دهيم. البته براى اين كه كارتان جا بيفتد به دقت زيادى نياز داريد. ما براى رسيدن به اين دقت برنامه هاى خاص خودمان را داريم. مثلاً هر بار يك نفر موظف است غذا تهيه كند و آن ديگرى به ادامه كار بپردازد.»
اين زوج هنگام برشمردن محاسن و معايب اين نحوه كار كردن چنين مى گويند: « ديگر مجبور نيستيم هر روز در خيابان باشيم و ترافيك و آلودگى هوا يا آلودگى صوتى را تحمل كنيم.اما از سوى ديگر چون در خانه خودمان به سر مى بريم اين امكان وجود دارد كه هر از گاه سر و كله يكى از آشنايان پيدا شود. در چنين مواقعى شرايط ادامه كار براى ما دشوار مى شود . آنها نمى دانند كه در اين ساعت ما مشغول انجام كار هستيم و ممكن است به همين دليل وقت ما گرفته شود.»
دسته بندى مشاغلى كه اينگونه انجام مى شود دشوار است.دامنه كارها از مشاغل خدماتى تا توليدى در نوسان است. شهروندانى هستند كه با راه اندازى كارگاه هاى كوچك در خانه خود به ساخت وسايل تزيينى پرداخته و با فروش آنها به مغازه ها از اين طريق امرار معاش مى كنند. يكى از شهروندان تهرانى مى گويد: «براى انجام يك سرى معاملات تجارى وكيلى به ما معرفى شد كه دفتر كارش تو خونه اش بود. يه بار هم سراغ يه مهندس معمار رفتم كه يكى از اتاق هاى خونه اش رو تبديل به دفتر كارش كرده بود. خب به نظر من اين تجربه جالبيه، اما من نمى تونم از پس همچين كارى بر بيام. راستش شايد يه جور عادت باشه...»
شغل، چه بيرون از خانه و در محيط ديگر صورت بگيرد، چه در درون محيط خانه، بخشى از هويت انسان را مى سازد. از طريق در آمد آن آسايش زندگى برايمان فراهم مى شود. دسته بندى مشاغل و ظهور شغل هاى جديد در يك زندگى شهرى وابسته به نيازهايى است كه ما در زندگى خود داريم.اينكه در يك مقطع به عنوان مثال پيك هاى موتورى به كمك ما مى آيند، از نيازى بر مى خيزد كه شرايط ترافيكى اين شهر به ما تحميل كرده است. فرار از اين شرايط است كه ظهور و شكل گيرى چنين مشاغلى را توجيه مى كنند. مشاغلى كه بدون آنها زندگى ما با اختلال جدى مواجه مى شود. آن كه در خانه كار خود را انجام مى دهد، فردى است كه حضور در خانه را به گرفتار شدن در بن بست ترافيك و آلودگى شهر ترجيح مى دهد.
شهر بزرگ مى شود و ما در آن به فراموشى سپرده مى شويم. جست وجو براى يافتن راهى به منظور گريز از اين فراموشى، براى ما به امرى ضرورى تبديل شده است. در كنار اين جست وجو ما به استفاده از شيوه ها و ابزارهايى روى مى آوريم كه با برنامه ريزى بر روى آنها مى توانيم زندگى خود را با ضرباهنگ شهر هماهنگ كنيم.روى آوردن به مشاغلى كه در خانه انجام مى شود يكى از اين شيوه هاست. شيوه هايى كه ناخودآگاه سبك زندگى ما در شهر را تغيير مى دهند.