] مژگان جعفرى]

* كرمان، جاده شهداد، يك صبح دل انگيز بهارى
مينى بوس سفيد در حال حركت است. پهنه جاده خلوت و تنها صداى موتور خودرو را در خود بازمى تاباند. مسافران مينى بوس كه به هواى ديدار نوروزى به كرمان آمده اند صبح زود بار و بنه خود را بسته و راهى منطقه اى شده اند كه توصيف آن را بار ها شنيده و خوانده اند. دل در دلشان نيست، هيچ كدامشان تاكنون به آن منطقه نرفته اند. به سفارش محلى ها توشه راه را به اندازه اى كه كفايتشان كند، برداشته اند. مقصدشان اما برخلاف ديگر مناطق مرسوم گردشگرى نيست. مقصد، شهر خيالى يا شهر ارواح است؛ نامى كه محلى ها و بومى ها بر منطقه شهداد و كلوت هايش گذاشته اند. آخر نه اين كه آنجا هيچ انسانى ياراى زيستن ندارد، پس حتماً منزلگاه ارواح و موجودات ناشناخته است. افق جاده سفر درازى را نشان مى دهد با سختى هايى كه شايد ديگر مناطق تفريحى و گردشگرى نداشته باشند. مقصد كوير است و آنچه مى خواهد، عشق است و ماجراجويى. بايد دل را به طبيعت زد و خود را بدان سپرد؛ قايقى است كه نبايد در آن پارو زد، خودش مى داند مسافرش را كجا ببرد. اين همه آن چيزى است كه دل ماجراجوى مسافران مينى بوس را به اين منطقه خشك و بى آب و علف كشانده. كوير و دنياى اسرارآميزش آنچنان مسافران را سرزنده كرده كه براى ديدن آنچه در آن هست، لحظه مى شمارند و دل در دلشان نيست.
«آثار شهركلوت ها از غرايب طبيعت است. هنگام عبور از اين نقاط مخروبه، شخص تصور مى كند كه از وسط قلاع وقصرهاى جن و پرى مى گذرد. اين ابنيه اى كه طبقه طبقه روى هم بنا شده و گويا اشخاصى وراى بنى نوع انسان در ساختمان آن دخيل بوده اند. اشكال عبادتگاه ها، اهرام، برج ها و قلعه هاى بزرگى را درنظر انسان مجسم مى كنند وبدون اغراق از مشاهده آنها شخص به خود مى لرزد». اين جمله اى است كه يكى از مسافران در كتاب يكى از شرق شناسان عهد قاجار خوانده و وى را از پايتخت بدانجا كشانده تا با يكى از عجايب طبيعت رو در رو شود. كوير زيباى لوت با شهداد و كلوت هايش منتظر است.
از اينجا به بعد را از زبان يكى از مسافران مينى بوس بخوانيد: آرام آرام به منطقه شهداد نزديك مى شديم. شنيده بوديم كه در كوير كمپى را برپا ساخته اند و مى توان آنجا اتراق كرد و از كويرنوردى لذت برد. زمانى كه به منطقه كلوت ها رسيديم با چنان منظره زيبايى روبه رو شديم كه در باور نمى گنجيد. باران و باد چنان مهندسى كرده بودند كه چشم بشر را خيره مى كرد. از زيبايى آنجا بسيار شنيده بوديم اما آنچه مى ديديم گنجايشى بالاتر از خيال آدمى مى خواست. كلوت ها همچون برج هايى بزرگ كه در شهرهاى سربرآورده اند، در كويرى كه هيچگاه منزلگاه آدمى نبوده و از دست اندازى وى بركنار بوده، به مهندسى باد هر يك متفاوت تر از ديگرى چشم اندازى را شكل داده بودند كه تصور مى كرديم براى ساخت هر يك از آنها طرحى جدا درانداخته اند. پس از گشت و گذارى طولانى به سمت كمپ راهى شديم تا بتوانيم خستگى در كرده، آب و غذايى بخوريم. سفر به اندازه اى جالب و رؤيايى بود كه فكر تمام شدن توشه راهمان نبوديم. به كمپ كه رسيديم فقط توانستيم آب بخوريم، يعنى تمام موجودى آنجا. قرار بود شب آنجا بمانيم اما گفته بودند شب هاى كوير لوت بسيار سرد است و چون تصور مى كرديم در كمپ امكان اقامت شبانه است با خود چيزى نياورده بوديم، اما كمپ و آلاچيق هايش وسيله اى براى اقامت شبانه نداشتند. افراد گروه گرسنه بودند، تصميم گرفتيم به شهر شهداد برويم و غذايى بخوريم. آنجا كه رسيديم تنها رستوران شهر كه متعلق به شهردارى بود غذا نداشت و در هيچ جاى شهر نتوانستيم غذاى مناسبى پيدا كنيم. ناچار گرسنه و خسته از سفر به كرمان بازگشتيم و نزديكى هاى غروب بود كه توانستيم ناهارى بخوريم! حتى در تمام مسير يك مجموعه سرويس بهداشتى نبود. تصور كنيد چه سفرى داشتيم.
اين بخشى از خاطرات سفر يكى از بى شمار كسانى است كه با ولع بسيار به مناطق كويرى كشور مسافرت مى كنند و آنچه پس از آن نقل مى كنند، زيبايى هاى طبيعت است و البته در كنار آن كمبود آزاردهنده امكانات؛ امكاناتى در حد يك وعده غذايى و سرويس بهداشتى در مسير يا چادرى و كمپى مناسب براى چند ساعتى اقامت مناسب و در كويرهاى زيبا و كم نظير ايران.
* كويرهاى ايران، نمايشگاهى از زيبايى ها
بيش از يك سوم سرزمين ايران را مناطق بيابانى و كويرى پوشانده و اين پديده طبيعى شرايط ويژه اى براى اين كشور ايجاد كرده است. كويرهاى ايران ويژگى هايى دارند كه در هيچ جاى دنيا نمى توان همسانى براى آنها يافت. يكى از مهمترين بهره هايى كه مى توان از اين نعمت خدايى برد، توسعه صنعت گردشگرى در اين عرصه است؛ تجربه اى كه ديگر كشورهاى بيابانى و نيمه بيابانى دنيا داشته و بهره ها برده اند. جشنواره هاى كوير، تورهاى سكوت در كوير، تماشاى ستارگان، زنده كردن داستان هاى هزار و يك شب در كوير، ديدار از شن هاى روان، شترسوارى و تورهاى بهارى بيابان و كوير برنامه هايى هستند كه مى توان با برگزارى آنها گردشگران و مسافران فراوانى را به بيابان و كوير كشاند.
يكى از كارشناسان برجسته گردشگرى در اين باره مى گويد: يكى از مهمترين منابع موجود كه با كمترين سرمايه گذارى و هزينه قابليت بهره بردارى را براى بخش هاى تورگردانى كشور در بخش هاى داخلى و خارجى دارد، بيابان ها و كويرهاى ايران است. تنوع منحصر به فرد بيابان هاى ايران و ساختار پوشش گياهى، چشم اندازها، رخ نمون ها و همچنين اثرات بى نظير عامل فرسايش بادى و آبى در بيابان هاى كشور يكى از بهترين مناطق طبيعى و توريستى را پديد آورده است. در كنار پوشش گياهى جذاب، حيات جانورى ويژه اى با توجه به تنوع آب و هوايى ايجاد شده كه پستانداران، پرندگان و خزندگان خاص اين سرزمين را همچون يوزپلنگ و گورخر ايرانى و پرندگان شكارى مانند گونه هاى عقاب ها و بازهاى شكارى در خود جاى داده است. وى مى افزايد: در كنار اين مناطق بيابانى، سرزمين هاى كويرى شكل گرفته است كه كاملاً از پوشش گياهى عارى بوده، سرزمين هايى لم يزرع با تبخير بيش از ميزان بارش در سال و اختلاف درجه حرارت تا يكصد درجه ميان روز و شب است. از ديگرچشم انداز ها و جاذبه هاى كوير ها و بيابان هاى ايران ويژگى هاى ژئوتوريسم جاذبه ها و چين خوردگى هاى زمين است كه مى توان به كلوت ها، تپه هاى مارنى و پديده هاى بيابانى جزيره قشم اشاره كرد. اين چشم اندازهاى زمين، بسيار مورد توجه گردشگران حرفه اى جهان، علاقه مندان به علوم زمين، استادان و دانشجويان اين حوزه است و مى تواند منبع درآمدى مناسب باشد.
به گفته وى بيشتر گردشگرانى كه براى ديدار از محيط هاى طبيعى بويژه مناطق طبيعى و كوير ها سفر مى كنند حافظ طبيعت بوده و كمترين استهلاك و هزينه را براى كشور دارند و به دنبال هتل هاى لوكس و سرويس هاى خدماتى ويژه نخواهند بود، از اين رو براى جذب اينان به سرمايه گذارى ويژه نيازى نيست و فقط بايد اطلاع رسانى و تبليغات فراوانى كرد.
آيا تاكنون توانسته ايم از اين منبع بيكران بهره اى ببريم به اعتقاد بسيارى از كارشناسان، خير. چرا نتوانسته ايم
وى مى گويد: ضعف عمده ما در توسعه تورهاى اكوتوريستى و بيابان گردى عدم شناسايى اين منابع و تعريف تور براى گردشگران خارجى است. اساساً در اين حوزه به درد انجام كارهاى كليشه اى دچار شده ايم و تصور مى كنيم فقط بايد براى جذب گردشگر براى مناطقى چون شيراز و اصفهان برنامه ريزى كرد، در حالى كه گردشگران مناطق كويرى كمترين هزينه و چالش فرهنگى را براى كشورمان دارند. اين بخش متولى مشخصى ندارد و موضوع بين چند دستگاه و سازمان ر ها شده، دست به دست مى شود. به همين دليل تور ها با مشكلات فراوانى روبه رو مى شوند. همچنين آژانس هاى تورگردانى متخصص براى چنين كارهايى آموزش نداده ايم كه اختصاصاً در اين حوزه كار كنند و بيشتر آنها در همان زمينه هاى پيشين مانند تورهاى زيارتى، تهران، اصفهان و شيراز فعالند.
*گرمترين نقطه كره زمين، اسرارآميز اما بدون گردشگر
هسته كوير لوت گرمترين نقطه كره زمين است. بزرگ ترين ناحيه جمعيتى دشت لوت، شهداد است كه در گذشته هاى دور به آن خبيص مى گفتند. دره سيرچ و ناحيه مسكونى آن به همين نام يكى از زيباترين چشم اندازهاى سر سبز حاشيه اين دشت اسرار آميز است.
دايرة المعارف ويكيپديا دشت لوت را نمايشگاهى طبيعى از شگفت انگيزترين عوارض بيابانى دنيا مى داند كه بزرگ ترين شهر كلوخى جهان (منطقه كلوت ها)، مرتفع ترين هرم هاى ماسه اى دنيا (مرتفع ترين هرم هاى شناخته شده دنيا در صحراى ليبى حداكثر ۳۰۰ متر ارتفاع دارند اما در لوت ارتفاع برخى هرم ها گاه به ۴۸۰ متر هم مى رسد)، ۴۰ مخروط آتش فشان كواترنر، پهنه هاى وسيع ماسه و ريگ با طيف رنگى قهوه اى روشن تا خاكسترى و سياه و پهنه هاى شنى مواج برخى از پديده هاى اين نمايشگاه بى نظير هستند.
كلوت ها به خندق هاى بسيار عظيمى گفته مى شود كه محصول فرسايش آبى و بادى است و به عنوان پديده اى بى نظير در دنيا شناخته شده است.
اين شهر كلوخى درفاصله ۴۰ كيلومترى شرق و شمال شرق شهداد قرار گرفته و طول متوسط آن ۱۴۵ كيلومتر، عرض متوسط آن ۸۰ كيلومتر و مساحت آن بيش از ۱۱هزاركيلومترمربع است كه از بزرگ ترين شهرهاى دنيا، بزرگ تر است و از آن مى توان به عنوان بزرگ ترين شهر بى جمعيت جهان نام برد. اين شهر پرجاذبه از گذشته مورد توجه بوده است و تعدادى از جهانگردان به توصيف آن پرداخته اند.
كلوت ها، شهرى كه به دست باد و باران ساخته شده است از دور به خرابه هاى شهرى بزرگ مى ماند كه توصيف هاى گوناگونى از آن شده است. قديم تر ها بوميان بر آن بودند كه منطقه كلوت ها شهر ارواح يا است. يكى دو سال پيش شايعه شد كه در يكى از جنگل هاى جنوب شرق آسيا موجود غول نمايى ديده شده است. پس از چند روز از گسترش شايعه، سيل گردشگران بود كه به آن منطقه سرازير شد و درآمدى كه از اين راه نصيب آن منطقه شد، باور نكردنى بود. در پايان هم مشخص شد كه شايعه اى بيش نبوده است. در ايران پديده كوير لوت، بويژه منطقه شهداد و كلوت هايش چنان آدمى را مسحور مى كند كه واقعيت موجود را خيال و هم تصور مى كند، اما نتوانسته ايم زمينه اى براى جذب گردشگران در آنجا فراهم كنيم.
*تقريباً هيچ امكاناتى براى كويرنوردان نداريم
محمد على فياضى معاون كميته ملى طبيعت گردى مى گويد: گروهى از گردشگران ماجراجو كه تجربه كردن سختى ها را دوست دارند همواره كوير را به عنوان مقصد بر مى گزينند. بسيارى از كشور ها از اين نعمت درآمدهاى بسيارى به دست مى آورند. به عنوان نمونه كشور تونس سالانه ۳ ميليارد دلار از گردشگرى بيابان درآمد دارد. امروزه بيابان گردان و كوير نوردان بسيارى از شيوه هاى سنتى گذشته را باز زنده كرده اند كه مى توان به شترسوارى اشاره كرد.
وى مى افزايد: كويرهاى ايران ويژگى هايى دارند كه در هيچ جاى دنيا نمى توان همسانى براى آنها يافت. دماى كوير شهداد كه در كوير بزرگ لوت قرار گرفته است بسيار بالاتر از صحراهاى ليبى و آفريقا است. شهداد تنها منطقه اى در كره زمين است كه حيات در آن وجود ندارد و هيچ اثرى از حيات گياهى و جانورى در آن نمى بينيم. كويرشناسان بزرگ برآنند كه حتى باكترى هم در كوير شهداد نمى زيد.
به گفته اين كارشناس كوير اكنون در دنيا فعاليت هاى تفرجى فراوانى در بيابان ها و كوير ها تعريف شده است كه گردشگران فراوانى را جذب مى كند. پياده روى، دوچرخه سوارى، موتور سوارى، اسكى روى تپه هاى ماسه اى، رالى هاى خودرو روى تله ماسه ها، پرواز با گلايدر و پاراگلايدر، بالن سوارى، ديدار از قنات ها، رصد ستارگان و ديدن جانوران در شب تنها بخشى از اين فعاليت ها است.
وى مهمترين عامل گسترش نيافتن گردشگرى كوير در ايران را نبود امكانات زيربنايى براى آسايش گردشگران مى داند و تصريح مى كند: آژانس هاى توريستى در حوزه طبيعت گردى محدودند، كار در حوزه طبيعت مشكل و تخصصى است و همه آژانس ها نمى توانند وارد آن شوند. افراد آموزش ديده كمى هم در اين زمينه وجود دارند. تجهيزات و امكانات زيرساختى مناسبى از گذشته در اين عرصه تدارك ديده نشده است و مى توان گفت كه تقريباً هيچ چيز قابل توجهى در اين زمينه نداريم.
وى عوامل موفقيت كشورهايى چون ليبى، الجزاير، مراكش، مصر، استراليا، چين، شيلى و امارات در گردشگرى كوير و بيابان گردى را وجود امكانات ياد شده مى داند و مى افزايد: كميته ملى طبيعت گردى در يكى، دو سال گذشته مطالعات كوير را شروع كرده و قراردادهايى براى اين كار تنظيم شده است. ۱۷ استان كويرى كشور در اين مطالعات مورد توجه قرار مى گيرند. كويرهاى شهداد و مرنجاب به عنوان دو سايت و منطقه پيشتاز در نظر گرفته شده اند. همچنين محورى كويرى در برگيرنده چهار استان قم، تهران، اصفهان و سمنان تعريف شده كه از قصر بهرام و كاروانسراى قصر گچين آغاز شده و با گذر از حوض سلطان به كوير مرنجاب مى رسد. قرار است پس از انجام مطالعات، امكانات مناسب براى گسترش كويرگردى در اين محور مستقر شود.