رضا داورى
يكى از رازهايى كه پس از شهادت «حاج رضوان» گشوده شد آن بود كه وى برادر زاده عالم شهير دنياى اسلام «محمد جواد مغنيه» است. عالمى كه نقش مهمى در تقريب مذاهب اسلام و دعوت مسلمانان به وحدت و بيدارى اسلامى ايفا كرد.
جد اعلاى خاندان مغنيه در قرن ششم هجرى از شهرى در الجزاير كه به همين نام است (مغنيه) به جبل عامل كه منطقه اى شيعى نشين بود، آمد و از آن پس بزرگان زيادى همچون شيخ عبدالكريم، شيخ محمود و شيخ مهدى كه به عظمت علمى و شرافت مشهور بودند، به عنوان ملجأ و مأواى مردم لبنان پاى به عرصه ظهور گذاشتند.
پدر بزرگ عماد مغنيه (حاج رضوان)، شيخ محمود از بزرگان لبنان بود كه پس از بهره بردن از عالمان بزرگى همچون آيات عظام نائينى، شيخ ابوالحسن اصفهانى و آقا ضيا عراقى در حوزه علميه نجف، به لبنان بازگشت و به تأليف و ارشاد مردم پرداخت.
عموى عماد نيز كه معروف به شيخ محمد جواد مغنيه است نه تنها از بزرگان لبنان كه عظمت علمى وى در تقريب مذاهب اسلامى، شهره جهان اسلام است. محمود جواد در حوزه نجف اشرف از محضر بزرگانى چون سيد محمد سعيد فضل الله، محمد حسين كربلايى، سيد حسين حمامى و آيت الله خويى بهره هاى فراوان برد و سپس به دعوت مردم، «طير حرفا» كه زادگاه وى بود، به لبنان بازگشت تا به تبليغ و تأليف بپردازد. در ۴۳ سالگى به عنوان قاضى دادگسترى شيعيان بيروت مشغول به كار شد و سپس به عنوان مشاور عالى دادگاه هاى لبنان و رياست كل دادگسترى شيعيان لبنان خدمت كرد. از جمله خدمات وى در اين دوران مى توان به تعيين شرايط براى جذب قضات شيعه و تغيير ماده ۲۴۰ قانون دادگسترى هاى لبنان اشاره كرد.
مغنيه و دغدغه تقريب مذاهب
وى در اين سال ها به عنوان دانشمندى برجسته، به كشورهاى مختلف اسلامى همچون مصر، سوريه، بحرين، عربستان و ايران سفر كرد. محمد جواد در سال ۱۳۳۲ شمسى براى زيارت مرقد مطهر امام هشتم (ع) به ايران آمد و دو سال را در قم به تدريس، تفسير و كلام در دارالتبليغ پرداخت. وى در اين سال ها نامه نگارى ها و ديدارهاى مفصلى با علماى اهل سنت همچون شيخ محمد ابوزهره و دكتر مصطفى محمود از سوريه و شيخ نمام و شيخ شرباصى امام مسجدالازهر داشت.
ديدار شيخ محمد جواد مغنيه و شيخ محمد شلتوت از بانيان دارالتقريب بين المذاهب و از مناديان وحدت اسلامى، انعكاس گسترده اى در ميان علماى اسلامى داشت. اين ديدار پس از ۱۴ سال نامه نگارى ميان اين عالم شيعى و اهل سنت حاصل گرديد. محمد جواد در سال ۱۳۲۶ شمسى به خانه شيخ شلتوت رفت. شلتوت در اين ديدار بود كه به صراحت اعلام كرد اين شيعيان بودند كه الازهر را تأسيس كردند و مدتى هم فقه و كلام شيعى در الازهر تدريس مى شد تا آنكه حاكمان مصر، الازهر را از نور خيره كننده و فوايد شيعه محروم كردند.
افشاگرى هاى مغنيه
محمد جواد مغنيه مواضع صريح و قاطعى در برابر ماهيت پليد رژيم صهيونيستى داشت و از آن رژيم به عنوان رژيمى نژاد پرست و سلطه گر نام مى برد. وى با اشاره به جمعيت و ثروت مسلمانان و انتقاد از رهبران كشورهاى عربى، سازش آنان با اسرائيل را مايه ننگ امت اسلامى معرفى مى كرد. (رجوع شود به كتاب انديشه هاى سياسى مغنيه) نوشته ها و سخنرانى هاى شيخ محمد جواد، آن چنان وحشتى در دل آمريكايى ها به وجود آورده بود كه سفارت آمريكا را وادار كرده بود به هر شكل ممكن او را از مبارزه وافشاگرى برحذر دارند. در اين راستا وقتى آمريكايى ها از او خواستند با رئيس جمهور وقت «روزولت» ديدار و مذاكره كند، در جواب گفت: «آمريكا سخت ترين دشمن اسلام و امت عربى است. آمريكا اسرائيل را به وجود آورد و دستش به خون فلسطينيان آلوده است. برادران ما با اسلحه هايى كه آمريكا به اسرائيل داده كشته مى شوند. پس با همه اين جنايات، مرا به ديدار ناوگان ششم دعوت مى كنند. » اين حركت شجاعانه و غيرتمندانه شيخ محمد جواد مغنيه بازتاب وسيعى در ميان مردم داشت به گونه اى كه رسانه هاى عربى از جمله «محرر» از حركت او به «هذا عربى عزيز» ياد كردند.
وى همچنين با انتقاد از برخى تفكرات حوزه نجف مى گفت: «حوزه در برابر قضاياى مسلمين و مردم عالم از حركت ايستاده و در برابر مثلاً نهضت الجزاير يا جنگ هاى استعمارى و سلاح هاى مرگبار آنان هيچ صدايى از آنان شنيده نمى شود. حوزه نجف نياز به اصلاح دارد و اين مسئله را شيوخ و طلاب آن حوزه فهميده اند. »
مغنيه در اين دوران بود كه علما را براى مبارزه با استعمار به كمك طلبيد و از آنها خواست تا حكم واقعى اسلامى را براى مبارزه با استعمارگران صادر كنند.
مغنيه در اين باره نوشت: «بعد از جنگ چهارم اعراب و اسرائيل، عرب ها به آمريكا نفت نفروختند و نفت بسيار گران شد. ما هم خدا را شكر كرديم، ولى مدتى بعد، دوباره معامله نفت شروع شد. اين حقيقت را همه مى دانيم كه آمريكا و اسرائيل، سلاطين ستمگرى هستند كه بر اين مطلب، ظلم آمريكا در ويتنام و / . . گواه هستند. با همه اينها، اموال كشورهاى اسلامى همچون نفت، بدون اين كه خود بخواهند سلاحى مى شود عليه تمام ملت هاى مستضعف. آن گونه كه من احساس مى كنم، بعضى از فقيهان گوش خود را مى بندند تا صداى مرا نشنوند، به گمان آنان، من حرف اشتباهى مى زنم، ولى مگر آنان در فقه تدريس نمى كنند كه فروش سلاح به دشمن حرام است تقويت دشمن به هر نحو كه بتواند انواع سلاح و هر آن چه كه احتياج دارد را بخرد، صد درصد حرام است و اگر اموال عرب (نفت) نباشد و آن را به آمريكا ندهند هيچ وقت آمريكا نمى تواند به اسرائيل مساعدت مالى و نظامى بكند.» وى بار ها فرياد زد: «چه ننگى بالاتر از اين كه مسلمانان و اعراب، در مسئله اسرائيل اين چنين بى خاصيت و بى تفاوت شده اند »
انقلاب اسلامى در آئينه كلام مغنيه
از ديدگاه مغنيه، انقلاب اسلامى ايران، نظامى است اسلامى كه پا جاى پاى نظام اسلامى حضرت پيامبر (ص) گذاشته است (رجوع شود به كتاب «الشيعه و التشيع» محمد جواد مغنيه كه توسط سيد شمس الدين مرعضى ترجمه و منتشر شده است.) او بعد از ذكر حديث «رجل من اهل قم، يدعواالناس الى الحق يجتمع معه قوم //.» مى نويسد: اين توصيف صادق ترين وصف نسبت به حضرت امام خمينى(ره) و يارانش مى باشد. امام كه بيشتر زندگى و درس و تدريس خود را در شهر قم گذرانيده است و در آن شهر دعوت خود را بر ضد شاه اعلام نمود و سرانجام از آن شهر تبعيد گرديد، دعوت وى، دعوتى بر مبناى حق و عدالت است و هر حقيقتگر مخلص به آن دعوت لبيك مى گويد. فرد باطل از آن دعوت مى هراسد و خداوند سرپرست و دوست پرهيزكاران و متقيان است. مغنيه همچنين درباره شهيد مطهرى مى گفت: استاد مطهرى، خطيبى از خطباى منبر حسينى بود كه كارش، افشاندن روح فداكارى و عزت در قلوب مردم و عاملى در انفجار انقلاب بر ضد ظلم و تجاوز بود. (مراجعه شود به كتاب الشيعه و الحاكمون محمد جواد مغنيه كه توسط استاد مصطفى زمانى با نام «شيعه و زمانداران خود سر» ترجمه و منتشر شد.)
مغنيه همچنين با توجه به اين كه از افكار آراى امام خمينى قدس سره تأثيرات زيادى گرفته بود كتاب «الخمينى و الدوله الاسلاميه» را نيز تأليف نمود.
استاد مغنيه ضمن اين كه حكومت اسلامى را برترين نوع حكومت مى داند، از دموكراسى غربى انتقاد مى كند و معتقد است دموكراسى غربى شيوه اش به نحوى است كه حيات و سرنوشت يك كشور به دست عده اى از سرمايه داران مى افتد و عده اى ديگر در فقر و بى خبرى به سر مى برند.
ميراث علمى مغنيه
مغنيه افزون بر پنجاه اثر ارزشمند تأليف كرده است كه در آن ويژگى هايى چون ساده نويسى، ژرف انديشى، آينده نگرى، مبارزه فرهنگى و سياسى، تلاش براى تقريب بين مذاهب و پاسخ به شبهات به چشم مى خورد. بسيارى از كتاب هاى مغنيه به زبان فارسى ترجمه شده و هم اكنون جزو كتاب هاى درسى دانشگاه ها هستند.
برخى از مهمترين آثار مغنيه عبارتند از:
- فقه الام جعفر الصادق (ع) در ۶ جلد
- الفقه على المذاهب الخمسه در يك جلد كه به زبان فارسى ترجمه شده است
- التفسير الكاشف در ۷ جلد كه به زبان فارسى ترجمه شده است
- تفسير الصحيفه السجاديه (فى ضلال الصحيفه السجاديه)
- فى ضلال نهج البلاغه در ۴ جلد
سرانجام علامه استاد شيخ محمد جواد مغنيه پس از عمرى تلاش صادقانه در راه اعتلاى اسلام عزيز و تلاش بى وقفه براى نزديكى ميان مذاهب پنجگانه، در ۱۹ محرم الحرام سال ۱۴۰۰ قمرى در سن ۷۶ سالگى به رحمت ايزدى پيوست. پيكر پاك او از بيروت به نجف اشرف منتقل شد. بازار نجف به مناسبت رحلت اين عالم ربانى تعطيل گرديد و آيت الله خويى بر پيكر او نمازگزارد تا در يكى از حجره هاى حرم مطهر علوى به خاك سپرده شود. روح شهيد عماد مغنيه و عموى بزرگوارش شيخ محمد جواد مغنيه شاد و راهشان پر رهرو باد.