[امير محبوب]

توسعه شهرى همواره داراى دو جهت و جنبه عمرانى و فرهنگى است كه هريك به موازات ديگرى كيفيت زندگى در محيط شهر را ارتقا مى دهند، چه فعاليت هاى عمرانى به تنهايى نمى تواند از بسيارى معضلات شهرنشينى چون ناهنجارى هاى ناشى از تردد بى هدف، آلودگى هاى زيست محيطى، عدم رعايت قواعد استفاده ازامكانات شهرى و توسل به خشونت در تعاملات اجتماعى بكاهد.
مديريت شهرى در طول سال هاى گذشته با طرح يك شعار محورى در حوزه توسعه فرهنگى كلانشهر تهران مسئوليت اداره و توسعه بزرگ ترين كلانشهر ايران را كه الگويى براى تغيير و توسعه ساير شهرهاى كشور نيز به شمار مى رود، برعهده گرفت. اما آيا با گذشت چندسال توفيقى به دست آمده است شعار فرهنگى شهردارى تهران را مى توان داراى چنين ابعادى دانست:
الف - اخلاق شهروندى - ب - شهروند اخلاق مدار
در بحث اخلاق شهروندى دو شق فرهنگ سلامت و فرهنگ تعامل مهم ترين شقوق به شمار مى روند. فرهنگ سلامت ناظر بر فرهنگ سازى جهت مشاركت شهروندان در حفظ نظافت و بهداشت محيط است. زباله هاى شهرى (بسته بندى نامناسب و جاگذارى نامطلوب زباله و عدم تفكيك آن ، زباله هاى خطرناكى چون زباله هاى بيمارستانى) ، آلودگى هوا(تردد بى هدف خودروها در شهر، خودرو تك سرنشين و خودروهاى معيوب و دودزا)، آلودگى صوتى(استفاده از بوق در معابر و ايجاد مزاحمت صوتى به وسيله بلندگو و...) و آلودگى آب (آلودگى ناشى از پساب هاى شيميايى چون كود، دارو و انواع شوينده ها) موضوعاتى است كه بايد با فرهنگ سازى با آنها مبارزه كرد.
در موضوع فرهنگ تعامل ، فرهنگ سازى جهت مشاركت شهروندان در حفظ آرامش و جلوگيرى از خشونت در تعاملات از مهم ترين وظايف دستگاه هاى فرهنگى كشور به شمار مى رود.
برپايه آمار ثبت شده از سوى مراكز قانونى، نزاع و خشونت هاى اجتماعى طى سال هاى اخير در كشور روبه افزايش است. اين درگيرى ها در فصل هاى گرم سال در مردان به اوج خود رسيده و در زمستان كاهش محسوسى مى يابد. مجموع نزاع هاى سه ماهه اول سال۸۵ در كشور ۱۵۰۸۹۳ مورد و از اين تعداد ۳۵۷۴۲ مورد نزاع منجر به معاينه در زنان و ۱۱۵۱۶۹ مورد نزاع منجر به معاينه در مردان بوده است.
سازمان پزشكى قانونى كشور، تهرانى ها را در صدر آمار نزاع و خشونت در كشور قرار داده است: تهرانى ها در سه ماهه اول سال ۸۵ تعداد ۱۱۴۰۰۸ مورد نزاع منجر به معاينه داشته اند. برخى، مشكلات معيشتى را از علل عمده اعمال خشونت هاى شهرى در جامعه شهرنشين امروز ايرانى مى شمرند ولى آنچه به طور عموم در كنش اقتصادى اقشار مختلف مشهود است فقر پايدار و عميق نيست بلكه احساس فقر است.
درموضوع خشونت درمحيط شهرى و تعامل ، ترافيك (حفظ خونسردى در رانندگى، رعايت حق تقدم و حقوق عابرين) و روابط فردى (رعايت ادب و احترام در مناسبات اجتماعى، توجه به سالمندان و كودكان و تلاش جهت جلوگيرى از بروز ناهنجارى هاى تقبيح شده مانند برخوردهاى فيزيكى) از جمله موضوعاتى هستند كه بايد در راستاى شعار فرهنگى شهر مورد توجه قرار گيرند.
در بحث شهروند اخلاق مدار، تقويت فرهنگ دينى و مقاومت فرهنگى شهروندان وظايفى تعريف شده است كه تلاش جهت تبديل ارزش هاى اسلامى به هنجارهاى اجتماعى ارتقاى فرهنگ دينى شهروند را در پى دارد.
براين اساس، دستورات الهى اسلام شريف در بازتعريف محورهاى توسعه فرهنگ دينى و نهادينه كردن آن در محيط شهرى راهگشاى مسئولان امر است: صحت و نظافت معابر (ضمان ايجاد مزاحمت و سد معبر)، تعاون، رسيدگى به همسايه، سفارش به حفظ وحدت و توجه واقعى به گروه ها و خرده فرهنگ هاى متنوع يك جامعه، حسن خلق و مهربانى با مردم، صبر و تدبير در انجام امور، رعايت حال بيماران، سالمندان و كودكان، سفارش به دستگيرى از فقرا و ابن السبيل ، نفى تجاوز به حقوق ديگران و نفى خشونت از جمله اين دستورات متعالى و مترقى است كه
مى توانند با برنامه سازى مناسب به هنجارهاى اجتماعى تبديل شوند .
تقويت روحيه مقاومت فرهنگى دومين ويژگى شهروند اخلاق مدار است كه با فرهنگ سازى جهت مقابله با تهاجم فرهنگى دشمن ايجاد مى شود و تهران بزرگ به عنوان ام القراى جهان اسلام پرچمدار ايجاد اين مقاومت عمومى است.
ارتباط مناسب مسئولان با مردم (اعلام عمومى برنامه هاى پيش رو در شهر و اجراى طرح هاى متعدد نظرسنجى، ارائه خدمات ويژه به مناطق محل سكونت اقشار كم درآمد وارائه گزارش عملكرد در بازه هاى زمانى مختلف به شهروندان)، كمك به ارتقاى آگاهى هاى عمومى نسبت به شرايط و ظرفيت هاى كشور جهت توسعه و تبيين موقعيت ايران در جهان و همچنين معرفى آثار پديده هاى ناهنجار معاصر (پيام هاى تبليغاتى غيرمستقيم دشمن و خشونت موجود در بازى هاى رايانه اى و فيلم ها ، قرص هاى روانگردان) از جمله فعاليت هايى است كه پيگيرى آنها همراه با تصويرسازى مناسب به تقويت مقاومت فرهنگى كمك مى كند.
به نظر مى رسد اگر كار گروه هاى مطالعاتى جهت احصاى روش هاى مؤثرتر در بحث اخلاق شهروندى جايگزين كلان نگرى متمايل به سطحى نگرى معمول همايش ها، توليد كتب و برگزارى جشنها و نشست ها شوند بسيار مفيدتر خواهدبود.
عدم توجه به نقش نهادهاى مدنى (NGO) متشكل از اقشار مختلف شهروندان، پوشش محدود برنامه هاى مفرح، عدم برگزارى اردوهاى آموزشى و تفريحى به تعداد لازم به خصوص در مناطق محل سكونت اقشار كم درآمد از جمله اين نقايص است، نحوه اجراى جشنواره ها و مراسم تقدير نيز با روشمند و مبتنى بر واقعيت هاى موجود جامعه شهرى و با استفاده از الگوهاى غيرفرمايشى و مؤثر بر مخاطب امروز طراحى شوند. توزيع كتاب به جهت حوزه محدود توزيع و تأثير بسيار مضيق آن، تنها با حجم كم و به صورت بولتن آموزشى در جامعه امروز شهرى قابل ارائه است. با لحاظ محدوديت هاى رسانه ملى، تيزرها بايد داراى مصاديقى كاملاً واقعى و حاوى اشاراتى غيرمستقيم به محور اخلاق شهروندى باشد. در اين بحث اقبال عمومى به كاراكترپردازى در انيميشن هاى نيروى انتظامى جالب توجه است. بيلبردهاى سازمان مى تواند باتابلو نوشته هايى هماهنگ با تيزرها و با بهره گيرى از خلاقيت ها ارتقا يابند. توجه به اين نكته ضرورى است كه انجام ناقص برنامه هاى فرهنگى، به اصطلاح عوام سمبل كردن اين فعاليت ها نه تنها آثار آن را از بين مى برد بلكه گاه نتيجه عكس نيز درپى دارد.
اين كه چقدر سازمان هاى فرهنگى و هنرى در راستاى شعار شهر اخلاق تلاش مؤثر نموده موضوعى است كه با مطالعه موارد پيش گفته و بررسى توليدات سال جارى اين مجموعه مى تواند مورد واكاوى كارشناسان، دلسوزان و دست اندركاران حوزه فرهنگ و انديشه قرار گيرد.
در پايان ذكر اين نكته ضرورى است كه ساده انگارى خواهدبود اگر سرنخ همه مشكلات تهران و راه حل هاى آنها را در تهران جست و جو كنيم. مشكلات فرهنگى جامعه شهرنشين ايرانى در گذار تاريخى خود از همزيستى طايفه اى و كلونى هاى قومى تا زندگى در شهرهاى امروزى، حاشيه بسيار بزرگ شهر تهران
(از غرب تا شهر جديد هشتگرد، از جنوب تا رى، از شرق تا بومهن و از شمال تا فشم و شمشك).
سيل جمعيت داراى فرهنگ هاى متنوع كه روزانه از اقصى نقاط ايران به تهران در رفت و آمدند، توسعه نامتوازن كشور، عدم اجراى صحيح و واقعى طرح هاى آمايش سرزمين و توزيع ناعادلانه امكانات، تهران را به يك معضل بزرگ تبديل كرده است كه گاه به گاه مسئولان ارشد نظام را به جلسات چاره جويى مى كشاند و سرآخر به توصيه صحيح كارشناسان برنامه هاى عملياتى مقطعى در تهران و تهيه طرح هاى جامع توزيع ثروت (در بخش هاى نيرو، راه، صنعت، كشاورزى...) در شهرستان ها در دستور كار قرار مى گيرد.
لكن بديهى است تا آن زمان كه تمركز عمده
دستگاه هاى دولتى و زيرساخت هاى توسعه ادارى و تجارى (مراكز اصلى ادارى: گمركات، بانك ها،... امكانات ارتباطى: فيبر نورى و...، مراكز تفريحى و آموزشى مادر: سينماها، تفريحگاه هاى عمومى، كتابخانه ها...) و ظرفيت هاى اشتغال به دليل گسترش وسيع بخش خصوصى در حاشيه بسترهاى دولتى ايجاد شده در تهران وجوددارد. حل كامل مشكلات فرهنگى شهر تهران امرى محال است و تنها مى توان مسكن هايى براى معضلات آن درنظر گرفت.