] محمدرضا مهرانديش]

نقاشان ايران اين روزها هم خانه صبا را رنگ زده اند و هم به اين يادگار هنر معمارى ايران فرصت داده اند تا خود را به بهترين نحو نشان دهد.انتقال نمايشگاه از موزه هنرهاى معاصر به اين فضا، فرصتى فراهم كرد تا تابلوها حتى از تكرار ديوارهاى فضايى كه در آن به نمايش درمى آيند، خلاص شوند و تفاوت خود را با آثار چهار سال پيش نقاشان به خوبى به رخ بكشند.
استادان بزرگ كه آثارشان را به ديوارهاى گالرى صبا امانت داده اند، ارزش اين بناى زيبا را نيز دوچندان كرده اند.هنرمندانى كه مشاهده آثارشان در سالن هاى ابتدايى گالرى، توقع مخاطب را از هفتمين دوسالانه نقاشى بالا مى برد.بخش ديگرى نيز با موضوع هنر مقاومت براى حمايت از ملت فلسطين گنجانده شده است.
دوسالانه نقاشى هفتم به بخش هاى موضوعى و آزاد، «ايران خانه ما» و «انديشه روشنايى و تاريكى در فرهنگ ايرانى» تقسيم شده و آثار هنرمندان كمتر و بيشتر از ۴۰ ساله ايران به تفكيك در بخش هاى جداگانه اى به نمايش درآمده است.آثار هنرمندان درگذشته هنرهاى تجسمى ايران كه اين روزها بر شمارشان افزوده هم شده است، در بخش ديگرى از اين دوسالانه ارائه مى شوند.
با اين نوع تفكيك بخش هاى مختلف دوسالانه نقاشى، مى توان سير تحول نقاشى ايران را در چند دهه گذشته بهتر مشاهده كرد.از درختان سهراب سپهرى و تاش هاى قلم موى بزرگ و سياه مام بيگى كه حركتى نوگرايانه در نقاشى معاصر بودند، تا نقاشى هاى نقاشان پيشكسوت كه يك نسل بعد به شمار مى آيند و از رنگ هاى زنده بيشترى استفاده كرده اند و فرم ها و حتى قالب هاى بوم نقاشى را به هم ريخته اند.
آثار بزرگان، گستره خود را از كلاژ تا نقاشى هايى كه در قالب هنر مفهومى نيز جاى مى گيرد، افزايش داده اند.از جمله ويژگى هاى دوسالانه امسال، تعدد آثار چندلتى است كه اكثراً نمونه هاى مختلفى از يك تابلو با رنگ هاى متفاوت هستند.نكته اى كه نمى توان در بخش آثار پيشكسوتان از آن چشم پوشى كرد، برداشت از مينياتور ايرانى است، كه از ظرافت نقش ها گرفته تا توناژهاى نزديك رنگى و رنگ هاى طلايى به كاررفته در تابلوها مى توان به آن رسيد.در اين ميان، بعضى آثار نيز سبك هاى قديمى نقاشى را يادآور مى شود، بوم سه لتى را كه هر يك از آنها به اندازه ديوار يك اتاق بزرگى دارد، نمى توان به گوشه اى از زندگى انداخت و از هارمونى موجود در نقش هاى آن كه برگرفته از نقش هاى باستانى ايرانى است، هر روز تأثير تازه اى نپذيرفت يا آن دو آيينه كه يكى از آنها به دست پير و ديگرى به دست جوانى داده شده تا مخاطب، دقايق طولانى در قاب آنها ببيند و تفاوت آيينه شفاف تصويرش را در قابى به شكل يك پيرمرد نشان مى دهد و آيينه كدرى كه جوان در دست دارد به اكتشاف خود بپردازد.
* مخاطبان، بخشى از دوسالانه نقاشى امسال
تماشاگران بى ينال، مخاطبانى هستند كه امسال، پوياتر از سال هاى گذشته به ديدار نمايشگاه آمده اند.تكنولوژى جديد تلفن هاى همراه به دست هر تماشاگر دوربينى داده است و به اين ترتيب تماشاگرانى كه از چند ساعت گردش در نمايشگاه خسته شده اند، مى توانند آثار مورد علاقه شان را بارها و بارها به تماشا بنشينند.نورپردازى و تفكيك فضاى نمايشگاه امسال نيز كه با كوچك تر شدن سالن هاى نمايش همراه بوده است، از ديگر ويژگى هايى است كه به مخاطب كمك مى كند تا ارتباط بهترى با كل نمايشگاه برقرار كند.
در مجموعه سالن هاى نمايش گالرى صبا، مخاطب هيچ گاه از ياد نمى برد كه در يك بناى تاريخى ايستاده، گاه به معمارى قديمى نگاه مى كند و گاه فرصت مى يابد تا به فضاى حياط و خيابان نگاهى بيندازد. وقتى مقابل آثار ايستاده، از فضاى خارج نبريده است تا بعد از چند ساعت به فضايى وارد شود كه هيچ آگاهى نسبت به آن نداشت، شايد وقتى يك مخاطب از موزه خارج مى شود، هوا تاريك شده باشد، شايد باران ببارد، يا شايد ناگهان صداى بوق ممتد اتومبيل هاى گير افتاده در ترافيك سنگين، بر سرش بكوبد.اما در نمايشگاهى چهره هاى تلخ و شيرين و زندگى تنگ قاب گرفته آن، به بيان مشكلات اجتماعى مى پردازد، بد نيست كه مخاطب در فضايى كه از اين مشكلات جدا نشده، به تماشاى آثار بايستد.

] مهرى حقانى]

اين ستون ها را مى بينيد از ۲۵ روز پيش كشاورزان مرودشتى هفت نوع دانه بر آنها كاشته اند. حالا آنها سبز شده اند و كم كم دارند قد مى كشند. معاون طرح و برنامه «دوباره نوروز» در حالى كه به يكى از اين ستون ها تكيه داده نگاهى به دورادور دشت تخت جمشيد مى دوزد و مى گويد: «نوروز سبزى و ستون فرهنگ ماست. خانم ما ايرانى هستيم و با بيابان انس نداريم، بايد سبزه هايمان را سبز كنيم.»
بدين ترتيب از دو هفته پيش سردر ورودى تخت جمشيد، بليت براى بازديد نفروخته است. در عوض، كارگران و امور پشتيبانى و حمل ونقل بشدت مشغول كارند. كشاورزان مرودشتى از سه هفته پيش نظارت و بازرسى بر كاشت هفت نوع دانه كه بر هفت ستون كوتاه نمادين در تخت جمشيد انجام شده است را برعهده گرفته اند. تقريباً سبزه ها سر زده اند و از دور به خوبى رنگ سبز آنها مى درخشد. با اين حال سعى شده تنها به رسوم كهن بسنده نشود. برخى تأسيسات آتش افروزى در اطراف مستقر شده اند تا نخستين شب سال نو، آسمان مرودشت و شيراز چراغانى شود. مدير برنامه مى گويد: «مراسم سال نو در اين مكان بيشتر آئينى بوده است براى همين در تالار مركزى، سفره اى بزرگ و نمادين گسترده مى شود كه در آن تمام عناصر سفره هفت سين و همچنين ديگر باورهاى هم ميهنان گنجانده مى شود. كوشش شده تا اين برنامه از سادگى و غناى لازم برخوردار باشد تا امكان هميشگى بودن آن وجود داشته باشد. آشپزخانه هايى براى پخت سمنو در نظر گرفته شده است كه امكان فروش هم در آن وجود داشته باشد. همچنين نمايشگاه كتاب، عكس، پوستر و نوار با موضوع نوروز، فلسفه آن، آئين ها و مراسم برگزار مى شود. هماهنگى هايى هم با مراكز ديگر مانند ميدان نقش جهان در اصفهان، مقبرة الشعرا در تبريز و... انجام شده. همچنين در زيارتگاه ها و مكان هاى مقدس هم مراسم خاصى براى علاقه مندان در جريان است. در شيراز زيارتگاه شاهچراغ و در تهران ميدان تجريش زيارتگاه امامزاده صالح برنامه هاى ويژه اى دارند. به شرط اعتدال هوا سعى شده از جاذبه دو كناره آبى كشور يعنى درياى مازندران و درياى خليج فارس هم براى مكان يابى مراسم سال نو استفاده شود. اما در سطح شهر، پس از پخش چند برنامه در تلويزيون بويژه براى كودكان كه به معرفى شخصيت اسطوره اى بابانوروز يا همان عمونوروز مى پردازد، از دو هفته پيش به چند گونه پيك هاى نوروزى در سطح شهر مشغول به كار شده اند. در ورودى اكثر مهدكودك ها و مدرسه ها پيرمردى سپيدپوش به نام بابانوروز ظاهر مى شود كه با هماهنگى شوراى كتاب كودك و شاعران كودك ترانه هايى كوتاه و به يادماندنى از رفتن زمستان و رساندن اين پيام به ننه زمستان به طور سمبليك اجرا مى شود. بيشتر اين پيك هاى نوروزى، هديه هاى مختصرى در بسته بندى هاى كوچك و جذاب سر راه خود به كودكان مى دهند كه توجه به نقش به يادسپارى سينه به سينه نمادهاى فرهنگى در آن بسيار مهم تلقى شده است. در فضاهاى باز فرهنگسراها، نمايش هاى كوتاهى ترتيب داده شده كه مردى چنين مى خواند: «گرم است، گرم است» و گلوله هايى شبيه به برف وجود دارد كه بچه ها به سوى او پرتاب مى كنند و گاه نيز از بلندگوهاى فرهنگسراها، ترانه هايى به همين مضمون كه يادآور يك رسم قديمى است پخش مى شود (مراسم كوسه خوانى) اين، گذشته از حاجى فيروزهايى است كه با پيراهن هاى سرخ و كلاه هاى شيپورى در لابه لاى ترافيك شب عيد، با اشعار و حركات شاد مى كوشند تا ازدحام شب عيد خيابان هاى شهرها را براى شهروندان قابل تحمل كنند. ساماندهى جديد كار اين آتش افروزها موجب شده تا پس از يك وقفه كوتاه مدت كاسه گردانى و تكدى گرى كاملاً رنگ ببازد. حتى برخى از آنها جدا از جنبه شادمانى، به بچه هايى كه همراه بزرگترها گرد آنها حلقه مى زنند، كتابچه هاى رنگى حاوى تاريخچه حاجى فيروزها، رنگ هاى مورد استفاده و ترانه هاى مرسوم هديه مى دهند.
با تبليغاتى كه از يك ماه پيش از سال نو همراه با انتشار بروشورها و برخى آگهى ها و داير شدن مراكز فروش مواد نورافشانى شروع شده، به نظر مى رسد بازار شيادان فروش مواد منفجره و ساخت نارنجك هاى دست ساز از رونق سال هاى گذشته افتاده است. با هماهنگى آموزش و پرورش، صدا و سيما، معاونت فرهنگى شهردارى و سازمان محيط زيست در قالب برگزارى مسابقه، طرح هايى براى جمع آورى بوته و گياه از اطراف شهر و يا استفاده از تخته ها و جعبه هاى غيرقابل استفاده با شعار «بوته جمع كن ها چه كسانى بودند» پيش بينى شده است.
در يك برنامه نمايشى و عروسكى كه چند شب پيش از تلويزيون پخش شد كودكان در نقش فرشته هاى فروهر ظاهر شدند و حتى پيك نوروزى به نحوى در آن گنجانده شده بود تا فلسفه روشن كردن آتش بام ها در ايران كهن به زبانى ساده بازگويى شود.
بدين راه، چهارشنبه سورى امسال دريچه فراموش شده اى را مى گشايد كه به آئين زيارت درگذشتگان كه يك آئين دينى هم هست، متصل شود. به نظر مى رسد امسال از هياهوى انفجارها در خيابان ها و پس كوچه هاى تهران خبرى نباشد و مسابقه پرتاب قلوه سنگهاى محترقه و نارنجك هاى دست ساز جاى خود را به پخش آجيل چهارشنبه سورى در جمع هاى دوستانه و خنده و شادى در كنار بزرگترها بر گرد كپه هاى كوچك آتش بدهد. حتى برخى جوانان يكى از محلات تهران در پى برگزارى برخى كلاس هاى نوروزخوانى در يكى از فرهنگسراها و با هماهنگى با يكى از آموزگاران خود پخش قاشق و اجراى مراسم قاشق زنى را تدارك ديده اند.
از سوى ديگر شهردارى با همكارى پليس براى ايمنى هرچه بيشتر مكانهاى خاصى را در برخى فضاهاى باز شهرى براى چهارشنبه سورى درنظر گرفته است. قرار است در ميدان تجريش در صحن امامزاده صالح، مراسم خاص تحويل سال نو انجام شود. در يك حركت نمادين پس از تحويل سال و خواندن دعاى ويژه اين لحظه، هفت سوره يا هفت آيه از قرآن كه با كلمه سلام آغاز مى شود در ميان مردم حاضر در اين مكان تلاوت مى شود. پس از آن به رسم تبرك، بسته هاى كوچك سكه هاى عيد مباركى و شكلات در بين مردم پخش مى شود.
همچنين معاونت امور جهانگردى در لحظه تحويل سال، نمايش تحويل سال ايرانى بر گرد سفره هفت سين با تمام آداب مربوط به آن در يك خانواده ايرانى را براى لحظاتى برگزار مى كند.
با هماهنگى هاى انجام شده با وزارت امور خارجه در اين برنامه از كليه سفراى خارجى مقيم تهران به همراه خانواده آنها دعوت شده. در جنب اين برنامه، نمايشگاهى از مراسم و آئين هاى ملى سال نو ديگر ملت ها با تأكيد بر جنبه هاى مشترك شادى، نيكى و اسطوره هاى فرهنگساز برگزار مى شود. حضور كشورهاى چين، سوئد، ژاپن و چند كشور ديگر اروپايى در اين بخش جنبى قابل توجه است. از سويى با هماهنگى هاى لازم بين سازمان تأمين اجتماعى وسازمان مديريت و برنامه كشور طرحى در قالب «عيدى، حفظ دست به دست نوروز» در نظر گرفته شده كه در رديف عيدى و مزاياى آخر سال بازنشستگان اين سازمان تحت عنوان «ويژه هديه نوروزى» در نظر گرفته شده.
نوروز به فرودگاه مهرآباد و فرودگاه بين المللى امام خمينى رنگ و بوى ديگرى بخشيده.
با امكانات به وجود آمده به ويژه برنامه نمادين نوروز در تخت جمشيد و چند مكان تاريخى ديگر در سطح كشور، سازمان جهانگردى در پى ساماندهى برنامه ورود جهانگردان خارجى تورهاى نوروزى است. شارها براون ۳۸ ساله كه به همراه همسرش براى نخستين بار به ايران آمده مى گويد: در خيابان هاى لندن هر ساله فستيوال هاى مختلفى در مورد آئين هاى محلى و اسطوره اى برگزار مى شود. مانند فستيوال كاراييبى ها يا سال نو چينى ها. اسطوره ها هميشه براى من جالب بوده اند وقتى از طريق اينترنت از برگزارى چنين فستيوالى در ايران آگاه شدم، نمى توانستم از ديدن نوروز در پرسپوليس يا نقش جهان بگذرم و با خنده مى گويد البته از خوردن سمنو و ديدن رقص حاج «پيروز» هم...
در تهران بنا به يك رسم ديرين از كليه پادگانها و به طور سمبليك از ميدان توپخانه تهران توپ تحويل سال شليك مى شود، نقاره زن هاى حرم امام رضا(ع) در نقاره هاى خود مى دمند و آسمان شهرها نورافشانى مى شود. در شيراز بر طبل ها مى كوبند. گروههاى فولكلور از سراسر ايران آوازها و دست افشانى هاى محلى و خوراكى هاى خود را به نمايش مى گذارند و سرانجام در يك برنامه نمادين، پيرمردى نيكو رو در برابر زنى با وجاهت و نيكو به نشانه مام ايران بر سر خوان نوروزى مى ايستد. يك سينى سيمين از نان گردو، انواع دانه ها، هفت شاخه زيتون، انار، بيدمشك و... به دست مى گيرد.
در گوشه سينى نوشته اند ابزدو، ابزايد، ابزون، پرواز و اين صدا در تمام محوطه تخت جمشيد پخش مى شود. «نام من خجسته است، با سال نو آمده ام و براى همه شهروندان سلامت وپيام آورده ام. به جشن فروردين و به سال نو همت بلند، نيكوكارى و آزادى گزينيد. سرايتان آباد، زندگانى سبز، نوروز به كام و شادمانى بسيار.
***
ناگهان چيزى تركيد، يك ترقه دستى بود اما شايد هم خواب بعد از ظهر شيرين من بود كه تركيده بود، آن هم يك هفته مانده به سال نو.