] محمود حاجيان مطلق]

چهارشنبه آخر سال كه مى شود دوباره ترس و البته اندكى هيجان وجودمان را سرشار مى كند، صداهاى مهيب و گوش خراش و خطرناك از دور و نزديك به گوش مى رسد و تو هيچ شباهتى بين آنچه بايد باشد و بوده و آنچه هست نمى بينى. سرخى زيبا و نه چندان مهربان آتش جاى خود را به صداى مهيب مواد منفجره اى مى دهد كه در ساخت آن كمترين نكات ايمنى رعايت نشده است. مادران و پدران تا ديروقت نگران جگرگوشه هايشان هستند كه در جست وجوى شادى و نشاط و شادابى به استقبال حادثه رفته اند. بسيارى براى تماشا مى روند، اما معلوم نيست كه خطر در كمين سلامتشان هست يا نه اكثراً هم نمى دانند دليل اولين جشن چهارشنبه سورى چيست اما آنچه جلبشان مى كند هيجان است.
مدت ها قبل از اين شب، آمار زخمى ها، مصدوم ها، آتش سوزى ها و حوادث آن گفته مى شود، غافل از آنكه اين اخبار مانع از ايجاد هيجان در جوانان نمى شود. آيا نمى توان با مطالعه دقيق جامعه شناختى و روانشناختى به تبيين باورهاى باستانى همت گماشت و از انحرافات آن جلوگيرى كرد آيا بهتر نيست با تهيه ترقه هاى استاندارد و فشفشه ها و مواد محترقه بى خطر راه خطر را بر سلامتى جگرگوشه هايمان ببنديم اين سؤالى است كه روزهاى پايانى سال در ذهن هر انسان دلسوز شكل مى گيرد.
يكى از كهن روزهاى جشن نوروز كه از ديرباز در ميان ايرانيان با شور و شوق خاصى انجام مى گرفت آئين چهارشنبه سورى است كه همين نام بيان كننده شادى، سرور و نشاط آن است.
چهارشنبه سورى از دو كلمه «چهارشنبه» و «سورى» تشكيل شده است. منظور از «چهارشنبه» چهارشنبه آخر سال است و «سور» در فارسى به معنى رنگ سرخ و يا گل سرخ و همچنين به معناى جشن است.
امروز در بيشتر كشورها از روزها، آئين ها و جشن هاى ملى براى ايجاد نشاط و شادابى اجتماعى، همچنين ايجاد وحدت، همبستگى و انسجام ملى استفاده و بهره بردارى مى كنند. به ويژه جشن ها، آئين ها و روزهايى كه به دور از تعصبات قومى، نژادى و قبيله اى باشد. اما كشور ما به رغم تنوع اقوام و آرا و انديشه هاى فرهنگى و مذهبى عمدتاً در اجرا و برگزارى مراسم و آداب ملى و مذهبى بعضاً با تنش و آثار منفى و بحران زا همراه بوده است به ويژه در برگزارى چهارشنبه سورى كه از قدمت چند هزارساله برخوردار است و از سوى گروه هاى مختلف مردم به ويژه جوانان در شب آخرين چهارشنبه سال برپا مى شود. متأسفانه به خاطر بى برنامگى ها، مشكلات و معضلاتى را به همراه داشته است. البته عملكرد برخى جوانان در نحوه برگزارى اين جشن و همچنين برخورد نادرست با اين اعمال، به مشكلات دامن مى زند.
مراسم چهارشنبه آخر سال با قدمت چند هزارساله به شكل هاى گوناگون به حيات خود ادامه داده و مردم هر گوشه از سرزمين ما با گرايشات قومى، قبيله اى، نژادى و مذهبى برپايه فرهنگ و باورهاى اصيل و بى آلايش خود با آداب و رسوم خاص خود آن را ارج نهاده و برپا مى كنند. از آنجايى كه اين شب پيش از فرارسيدن عيد نوروز برگزار مى شود در حقيقت با برپايى آن به استقبال نوروز بزرگترين جشن سال مى روند و نسبت به ساير جشن ها كه در طول سال برگزار مى شود از هيجان، شور و نشاط بيشترى برخوردار است و در قوم هاى مختلف با آداب و رسوم ويژه اى همچون افروختن آتش، تهيه آجيل مشكل گشا، آش چهارشنبه سورى، قاشق زنى و ... همراه است. متأسفانه در چند سال اخير تهيه و توليد وسايل آتش زا و ترقه هاى پرسروصدا و خطرناك و غيراستاندارد مزاحمت و آسيب هاى جدى جسمى و روحى و اقتصادى براى مردم فراهم نموده است و تاكنون هيچ مرجعى با برنامه هاى مشخص در اجراى اين جشن همچنين مقابله با اين معضل وارد ميدان نشده است و مشكل بعدى زمانى است كه مسئولين شهرى و متوليان امر در طول سال به فكر چاره براى نحوه و چگونگى اجراى صحيح و سلامت اين گونه برنامه ها ندارند و به محض نزديك شدن به اين روز با اقدامات و برنامه هاى فورى و مقطعى به فكر ساماندهى آن هستند و بعضاً تصميمات و برنامه هاى آنها قبل از اين كه اجرايى شود، چهارشنبه سورى تمام مى شود.
با توجه به اين كه مراسم چهارشنبه سورى ابعاد اجتماعى قابل توجهى يافته است اين مراسم بار مالى بسيارى به مجموعه هاى شهرى، پزشكى، انتظامى و ... تحميل مى كند كه موجب عوارض و تبعات منفى جسمى قابل توجهى مى شود و گاهى از نقص عضو دائمى گرفته تا مرگ حتمى را در پى دارد. عملكرد برخى مسئولان شهرى نيز اساساً انفعالى و حداكثر ملاحظات كوتاه مدت مهاركننده را درباره ادامه آن صورت داده است.
با توجه به اين كه مردم ايران با وجود تفاوت هاى فردى و گروهى اساساً پايبند به اصول اخلاقى، دينى و مذهبى هستند از سوى ديگر جامعه فعلى يك جامعه جوان، پويا و پرتحرك است و اين گروه بنا بر اقتضاى خود بيشتر متوجه جنبه هايى از فرهنگ، آداب و رسوم هستند كه توأم با نشاط، تحرك و شادابى بيشتر باشد و جشن چهارشنبه سورى به دليل ويژگى هاى منحصر به فرد خود بسيار مورد توجه جوانان بوده است و هر ساله نسبت به سال هاى گذشته به صورت گسترده تر و مفصل تر برگزار مى شود، اما تنوع و گوناگونى فرهنگى اگر همراه با دو اصل اخلاق و ادب اجتماعى يعنى «مراعات از يك سو» و «تسامح» از سوى ديگر نباشد منجر به بروز تضادهاى اجتماعى و همچنين خسارت هاى زياد به جان و مال مردم، جوانان، منازل، منابع طبيعى، پارك ها، خيابان ها، اتلاف وقت براى امنيت و سرويس دهى ترافيك، آلودگى و ... است. ساماندهى جشن چهارشنبه سورى همانند بسيارى از برنامه هاى ملى، نيازمند تشكيل يك ستاد (البته ماه هاى قبل) جهت برنامه ريزى، سياستگذارى، ايجاد هماهنگى و ... بين دستگاه ها و سازمان هاى ذيربط است تا با شرح وظايف مشخص و تعريف شده بتوانند اقدامات مؤثرترى را در برگزارى اين جشن اقدام نمايند از جمله: وزارت كشور، ناجا، وزارت آموزش و پرورش، وزارت دفاع و پشتيبانى نيروهاى مسلح، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، اطلاعات، سازمان صداوسيما، گمرك ج.ا.ا، شهردارى ها، وزارت بهداشت، آتش نشانى، اورژانس و... .
با اين تفاسير پيشنهادات ذيل جهت اجراى بهتر، سالم تر، شادتر و كم خطرتر جشن چهارشنبه سورى ارائه مى گردد:
ـ توليد و عرضه اقلام محترقه، نورافشان بى خطر، استاندارد و ايمن به صورت آزاد از طريق توليدكنندگان داراى مجوز.
ـ جلوگيرى از ورود و توزيع مواد محترقه خطرناك و غيرمجاز.
ـ برخورد جدى و قهرى انتظامى - قضايى با توليد و عرضه كنندگان مواد محترقه خطرناك و غيراستاندارد.
ـ برنامه ريزى و طراحى براى اجراى مراسم نورافشانى جذاب در ميادين و نقاط مهم و حساس شهر و برگزارى مراسم شادمانى با همكارى و مشاركت مردم.
ـ اطلاع رسانى، آگاهى و فرهنگ سازى ميان مردم براى استفاده صحيح از مواد محترقه استاندارد و مجاز و تبعات منفى ناشى از استفاده از مواد غيرمجاز.
ـ مراقبت جدى از امنيت اجتماعى و جلوگيرى از تحركات افراد و گروه هايى كه منجر به سوء استفاده از اين مراسم مى شوند.
ـ آگاه سازى دانش آموزان مقاطع مختلف تحصيلى از خطرات و عواقب استفاده از مواد محترقه غيرمجاز.
ـ تهيه و تدوين جزوات، بروشورها و ... در ارتباط با مسائل فرهنگى، اجتماعى و امنيتى كاربرد موادمحترقه غيراستاندارد.
ـ آمادگى جدى دستگاه ها و سازمانهاى انتظامى، امدادى، اورژانس، آتش نشانى و ...
ـ تهيه و پخش فيلم هايى مربوط به حوادث چند سال گذشته در زمينه استفاده از مواد محترقه آتش زاى خطرناك و غيراستاندارد.
ـ واگذارى امكانات و فضاهاى مناسب براى اجراى عمليات نورافشانى از سوى شهردارى ها يا ساير دستگاه ها و سازمان هاى ذيربط.
ـ عدم برخورد فيزيكى و قهرآميز با افراد خاطى.
ـ ارائه نكات ايمنى لازم براى پيشگيرى از بروز حوادث ناشى از اجراى مراسم چهارشنبه سورى .
ـ مصاحبه تلويزيونى با عوامل انتظامى، دانش آموزان و به خصوص مصدومان حادثه ديده سال هاى گذشته.
* كارشناس ارشد روانشناسى