Iran Newspaper - فرهنگ وانديشه

]عليرضا سميعى ‎/ بخش نخست]

دوباره در سال ۱۹۹۹ بررسى، نقد و ترجمه شد، گويى اهميت خاصى بر آن قائل بودند. بسيارى اساتيد برجسته فلسفه از فارسى شدن آن خشنود شدند و اين نشانه اهميت كتاب « تسلاى فلسفه» بود. خانم ميثمى پيش از آن اعترافات و تشبه مسيح را نيز ترجمه كرده بود. ايشان با تقرير كتاب «معنا و معرفت در فلسفه كواين» به صورت جدى وارد حوزه انديشه شدند. در ادامه گفت وگويى را مى خوانيد كه درباره فعاليت هاى ايشان و به خصوص «تسلاى فلسفه» انجام شده است.

* قضاوت در مورد پروژه تحقيقى شما دشوار است.كتاب هايى نامتقارن مانند «اعترافات»، «تشبه به مسيح»، «تسلاى فلسفه» و ناگهان «معنا و معرفت در فلسفه كواين».انسان وسوسه مى شود بپرسد بر چه اساسى كتاب هاى نام برده را براى كار انتخاب كرده ايد
پيش از هر توضيحى راجع به دليل گزينش كارهايى كه تاكنون انجام داده ام، لازم است اين نكته را ذكر كنم كه لزومى ندارد آثار يك شخص همواره حول موضوع واحدى باشد و بسيار ديده ايم كه اهل انديشه و قلم در حيطه هاى بسيار متنوعى كاركرده اند. بدون قصد مقايسه خود با بزرگان وادى ادب و انديشه، تنها يك نظر به تنوع آثار برتراند راسل مى تواند گواه قول من باشد و از اين قبيل مى توان از ميان قدما و نيز همعصران مثال هاى بسيار آورد. اما در مورد خودم بايد اذعان كنم كه آن سه اثر ترجمه ذكر شده را از همان ابتدا نيز به اين جهت انجام ندادم كه مى خواستم حوزه تخصصى كار خود را مسيحيت يا فلسفه متعلق به قرون وسطى قرار دهم، هرچند كه هرگز به اين حوزه كاملاً بى علاقه نبوده ام.وانگهى، همين سه كتاب نيز به لحاظ محتوايى و شكلى چندان «يكدست» نيستند: اعترافات آگوستين تلفيقى است از خودنوشتنامه اى پرسوز و گداز و انديشه هاى فلسفى و كلامى نويسنده كه البته در آن صبغه كلامى برجسته تر است تا فلسفه به معناى دقيق كلمه.تشبه به مسيح را راهبى به عشق مسيح و مسيحيت نوشته است كه اورشليم او را هيچ كارى با آتن نيست و عقل را يكسره دست بسته ايمان مى داند. تسلاى فلسفه، از سوى ديگر هيچ كارى با مسيحيت ندارد و اگرچه در دل دوران مسيحى نوشته شده است، حتى در ميان آثار نويسنده اش كه خود دغدغه هاى كلامى بسيار داشته است، از اين حيث موقعيت استثنايى دارد و مسائل را تنها از منظر فلسفه نوافلاطونى مورد بحث قرار مى دهد و پر از اشارات به آثار يونان و روم باستان است.
اما در مورد دلايل انتخاب اين كتاب ها براى ترجمه.اعترافات را سال ها پيش از اقدام به ترجمه در خلال تحصيلم در ادبيات انگليسى به عنوان يكى از كتاب هاى مهم در تاريخ ادبيات جهان خوانده بودم و آن زمان بدون آن كه متوجه اهميت فلسفى اش باشم، مجذوب زيبايى ادبى اش شدم و هميشه دلم مى خواست كه روزى بتوانم آن را به فارسى برگردانم.زمانى خودم را آماده اين كار يافتم كه در رشته فلسفه مشغول به تحصيل بودم و بدون آن كه حتى هيچ ناشرى مرا بشناسد، مدت دو يا شايد سه ماه هر روز حدود ده تا دوازده ساعت روى آن كار مى كردم.بخت با من يار بود كه پس از اتمام كار يكى از دوستانم مرا به جناب استاد ملكيان معرفى كرد و ايشان كار مرا تأييد كردند و به خواهش من ويرايش آن را پذيرفتند و به ناشر معرفى اش كردند.اين اتفاق البته ماه ها بعد از آن بود كه چند ناشرى كه خودم به آنها مراجعه كرده بودم، بدون آن كه حتى زحمت نگاه انداختن به ترجمه را به خود داده باشند، آن را بازگردانده بودند.اين را به عنوان درد دل گفتم چرا كه اساساً براى جوان هايى كه مستعد هستند و مى خواهند كار جدى انجام دهند، اين معمولاً درد بزرگى است. به احتمال زياد افراد زيادى بوده اند و هستند كه به اندازه من بختيار نبودند و هيچ كس حتى كار ايشان را نخوانده است و براى هميشه سرخورده شده اند.در مورد تشبه به مسيح وضع كاملاً فرق مى كرد.اولاً ترجمه كتاب را جناب استاد ملكيان خودشان به من پيشنهاد كردند و من به دليل اعتمادى كه به ايشان دارم، بلافاصله دست به كار شدم و البته زيبايى و صداقتى كه در لحن نويسنده بود، نيز مرا بسيار مجذوب خود ساخت. مى خواستم خودم را از نظر ترجمه ادبى بيازمايم.در مورد تسلاى فلسفه نيز هميشه متعجب بودم كه چگونه كتابى تا اين اندازه مهم در ميان آثار كلاسيك هنوز به فارسى برگردانده نشده است.از سوى ديگر ترجمه آن را بسيار پرچالش مى ديدم و مدت ها مردد بودم كه دست به ترجمه آن بزنم. الآن از كار خودم پشيمان نيستم و بسيار خوشحالم كه علاقه مندان و دانشجويان فلسفه مى توانند به راحتى به اين اثر گرانسنگ دسترسى داشته باشند.اين از ترجمه ها و اما كواين.چند سالى است كه حوزه مورد علاقه خود را در فلسفه پيدا كرده ام، يعنى فلسفه تحليلى، به خصوص شاخه زبان و معنا.سعى كرده ام اصلى ترين آثار را در اين حيطه مطالعه كنم و بيشترين تدريس من هم در همين عرصه است.كتاب معنا و معرفت در فلسفه كواين در اصل رساله دكتراى من در دانشگاه تهران بوده است كه البته از ابتدا قصد انتشارش را داشتم و متناسب با اين فضا نوشته شده است.اين كه چه اندازه تلاشم براى آنكه مطالب بسيار دشوار از يك فيلسوف دشوارنويس را زودياب تر كنم، قضاوت را به خوانندگان مى سپارم. از اين به بعد نيز قصد دارم در همين حيطه تحليلى فعاليت كنم و احتمالاً اگر عمرى و فرصتى باشد، دلم مى خواهد كتاب جامعى در معرفى كارنپ بنويسم كه جاى آن بسيار خالى است و متأسفانه آن اندكى كه راجع به او نوشته شده است، چندان كمكى به فهم فلسفه اش نمى كند.
* كتاب «تشبه به مسيح» از جمله آثارى است كه انسان بعد از خواندن آن به سختى مى تواند آن را فراموش كند. هرچند كه به نظر مجموعه اى ادعيه مى آيد. از آنجايى كه نويسنده آن يك كاتوليك است، كنجكاو شده ام بدانم آيا مى توان يك نمونه پروتستان نظير آن يافت
ابتدا متذكر شوم كه تشبه به مسيح را نمى توان مجموعه ادعيه دانست و چيزى بيش از اين است.اين اثر در واقع بيان جوهره معنوى و روحانى آموزه ها و شعائر مسيحيت كاتوليك است و بيش از هر چيز اخلاق يك مسيحى واقعى از زبانِ حال راهبى ترك دنيا كرده است كه عمر خود را تنها در يك صومعه سپرى كرده است. مى دانيم كه پروتستانتيسم در مواضع مهمى به خصوص برخى از شعائر كليدى با كاتوليسيسم تفاوت دارد و بنابراين يافتن همتايى براى اين كتاب نزد پروتستان ها شايد آسان نباشد. به خصوص آن كه در پروتستانتيسم همواره جنبه عملى و شايد عمل گرايانه دين حرف اول را مى زند و چه بسا مجالى براى ظرافت روحانى و طريقتى تشبه به مسيح در آن نباشد.من اثرى را در آن سراغ ندارم كه تا اين حد از ادبيت باشد و در عين حال موقعيت محورى داشته باشد.اما كتابى را مى شناسم كه البته بيشتر واجد ارزش ادبى محسوب شده و معمولاً در تاريخ ادبيات انگليس مطالعه مى شود: «سلوك زائر» اثر جان بانين كه انگليسى و پروتستان است و آن را در قرن هفدهم نگاشته است و در آن اخلاق مسيحى را به زبان تمثيل بيان كرده است كه در جاى خود بسيار زيبا است.