] مريم پاپى]

رئيس كل موزه ملى ايران معتقد است ، هيچ گاه از قابليت ها و ظرفيت هاى موزه ها بهره نگرفته ايم و رضايتمندى بازديدكنندگان را به شانس و اقبال واگذار كرده ايم.
اين اظهارنظر البته در مورد خود موزه ملى به عنوان مهمترين موزه ايران نيز مصداق پيدا مى كند. آيا واقعاً تاكنون بخشى از هويت تاريخى ما در اين گنجينه با شانس و اقبال نگهدارى شده است
هوشمندسازى موزه ايران و راه اندازى راهنماى الكترونيك مى تواند قدم اول تحول در موزه دارى به شمار آيد و به تبع آن صنعت گردشگرى را متحول سازد چرا كه در موزه دارى علمى شانس و اقبال براى حفاظت آثار ملى و ارائه اطلاعات به محققان و بازديدكنندگان، چندان تكيه گاه هاى قابل اتكايى نيستند. تكيه بر شانس تكيه به نسيم است.

دستت را به سمت چشم الكترونيكى دراز مى كنى، دستگاه سوت بلندى مى كشد و در يك موسيقى زمينه، صدايى شروع به صحبت مى كند. اشيايى كه در اين ويترين مشاهده مى كنيد، ظروف سفالى نخودى رنگ است كه سه هزار سال قدمت دارند. اين ظروف از جنوب ايران كشف شده و تغيير رنگ آنها به نخودى، به دليل نوع گلى است كه در ساخت آنان به كار رفته است. اين سبك ساخت اشياى سفالى، تأثير بسزايى در تاريخ هنر داشته و آغازگر دوره هنرى جديدى بوده است. همزمان با شنيدن اين توضيحات كه با فشار يك دگمه زبان آن از فارسى به انگليسى تغيير مى كند، مى توانى دور ويترين بچرخى، زواياى مختلف آثار را بكاوى، به نقوش و اشكالى كه گوينده به آن اشاره مى كند، دقيق شوى و لذت تماشا را دريابى، بدون اين كه مجبور باشى به نوشته كوچك روى شناسنامه هر يك اشيا چشم بدوزى. اين نوع ديگرى از بازديد موزه است كه در موزه هاى ايران تاكنون تجربه نشده است. راهنماى الكترونيك به عنوان تكنولوژى جديد موزه دارى، براى نخستين بار به موزه مادر ايران وارد شده است؛ با وجود ميزهاى راهنمايان موزه كه هنوز در قسمت هاى مختلف سالن نمايش آن مشاهده مى شود، موزه ملى موزه اى نبود كه بازديدكنندگان آن نتوانند اطلاعات مورد نياز خود را درباره اشياى به نمايش درآمده به دست آورند اما به دليل تعداد زياد بازديدكنندگان ايرانى و خارجى و اين كه موزه ملى به عنوان ويترين موزه دارى ايران شناخته مى شود، اين طرح بايد از موزه ملى آغاز مى شد تا در حضور متخصصان تراز اول كشور كاستى ها و نقاط قوت آن مشخص شود. ولى شايد بهتر باشد كه پس از تجربه نخستين، اين تكنولوژى موزه دارى پيش از ساير موزه ها، به موزه هاى داراى نيروى انسانى و امكانات كمتر منتقل شود.
* از راه اندازى موزه اسلامى تا احياى ميدان مشق
آندره گدار فرانسوى، مهندس فرانسوى كه در سال ۱۳۰۸ براى ساخت بناى موزه ملى به ايران آمد، يكى از نام هايى است كه از موزه ملى ايران جداشدنى نيست. براى ارتباط طرح و نقشه موزه با اشياى داخل آن، نما و سردر ورودى ساختمان به سبك نماى ايوان كسرى ساخته شد. آجرهايى به رنگ سرخ تيره نيز به منظور نماياندن معمارى عصر ساسانى مورد استفاده قرار گرفته است. ۸ سال طول كشيد تا موزه ايران باستان تأسيس شود. از سال هاى اوليه تأسيس موزه ملى تاكنون، تقريباً همه كشفيات باستان شناسى به موزه ملى ايران منتقل مى شود و نمايش آثار در استان هاى محل كشف نيز با نظر موزه ملى صورت مى گيرد. اكنون ۷۰ سال پس از تأسيس موزه ملى ايران، بيش از ۳۵۰ هزار شىء در اين موزه نگهدارى مى شود. جمع آورى آثار از سرزمين پهناور ايران و تجمع آنها در اين فضاى ۱۸ هزار مترى، شرايط خاصى را براى اين موزه به وجود آورده كه بايد برنامه ريزى ها نيز متناسب با آن صورت گيرد.
به گفته محمدرضا مهرانديش، رئيس كل موزه ملى ايران، اين روز ها پژوهش محورى از جمله سياست هاى اصلى مديريت موزه ملى است. بر اين اساس، تغييرات نرم افزارى از جمله تغيير ساختار بخش هاى موزه ملى در حال انجام است كه مهرانديش آنها را اينگونه بيان مى كند: «ايجاد دو بخش جديد تاريخ تمدن ملل و تاريخ هنر ايران در ساختار موزه ملى پيشنهاد شده كه مكمل بخش هاى پيش از تاريخ، تاريخى و لرستان، اسلامى، مهر و سكه، كتيبه ها و حفاظت و مرمت خواهد بود.»
ساختمان موزه دوران اسلامى با انگيزه انجام فعاليت هاى مختلف فرهنگى در محوطه موزه ملى ايران، در سال ۱۳۲۳ آغاز شد و عمليات اجرايى آن، با وقفه هاى متعدد سرانجام در سال ۱۳۲۹ پايان يافت. اما انجام مراحل تكميلى و معمارى داخلى موزه تا سال ۱۳۷۰ به طول انجاميد. ساختمان چهارطبقه اين موزه كه پلان آن نيز از چليپاى دوران ساسانى الهام گرفته شده، در سال ۱۳۷۵ به پايان رسيد و موزه دوران اسلامى به صورت رسمى گشايش يافت. اما موزه ايران باستان، با اين قدمت كم، پيش از موزه قديمى ترى كه در مجاورش قرار دارد، به بازسازى نياز پيدا كرده است.
هنگام ورود به محوطه اين موزه، كه اين روز ها از يادگارهاى بازسازى و تعويض چراغ هاى محوطه پاكسازى شده است، به يك سمت حياط هدايت مى شوى. نگهبانان موزه چنان به ساختمان موزه ايران باستان هدايت ات مى كنند كه انگار چاره اى جز گرفتن راه مستقيم در ورودى تا ساختمان ايران باستان نيست. در حالى كه همين محوطه و تماشاى نماى خارجى معمارى بناهاى آن نيز مى تواند براى بازديدكنندگان از جذابيت برخوردار بوده و با در اختيار قرار دادن فضاى آرامش و تفكر در محوطه اطراف موزه، اين فضاى تاريخى و آثار دوران مختلف تاريخى را كه به صورت كپسولى فشرده به آنها ارائه مى شود، براى آنها قابل لمس تر سازد.
اين فضاى تاريخى واقع در مركز شهر، اگر با ساير بناهاى موجود در آنچه در قديم به ميدان مشق مشهور بوده، تركيب و به صورت فضاى موزه اى درآيد، مى تواند گردشگرى تهران را متحول كند. وعده تحقق اين ايده نيز در كنار آغاز مجدد طرح بازسازى موزه دوران اسلامى و راه اندازى سيستم راهنماى هوشمند موزه ملى، يكى از قول هاى رئيس كل جديد موزه ملى است. محمدرضا مهرانديش، در اين باره مى گويد: «واقعيتى غيرقابل انكار در عرصه موزه دارى است كه ما هيچ گاه از قابليت ها و ظرفيت هاى موزه ها براى توسعه گردشگرى بهره نگرفته ايم و رضايت مندى بازديدكنندگان و گردشگران خارجى را به شانس و اقبال واگذار مى كنيم، چراكه به هيچ وجه زمينه و شرايط لازم و مهياى پذيرايى از آنها را در موزه ها نداريم. موزه هاى كشور با استانداردهاى جهانى فاصله بسيارى دارند و در زمينه هاى سخت افزارى و نرم افزارى با مشكلات فراوانى روبه رو هستند. »
او در گفت وگو با ايسنا، با اشاره به تدوين اولويت هاى كارى در موزه ملى، فراهم كردن شرايط پذيرايى و رضايت مندى بازديدكنندگان موزه را يكى از سرفصل هاى كارى آينده دانسته و ادامه مى دهد: «متأسفانه موزه ملى هنوز شرايط لازم و مناسب را براى پذيرايى از بازديدكنندگان ندارد، چراكه در اين موزه در بخش هاى مختلف از فضاى پذيرايى تا تهويه درست و حتى دسترسى آسان گردشگران به موزه، پاركينگ يا فضاى سبز براى اوقات فراغت گردشگران مشكلاتى وجود دارند كه بايد آنها را برطرف كنيم. »
احياى ميدان مشق، يكى از چشم اندازهاى فعاليت موزه ملى است. در اين طرح، قرار است مجموعه جزيره اى موزه هاى كشور سامان يابد تا فضاى بازديدهاى يك روزه و تخصصى گردشگران ايجاد شود. اما تحقق چنين وعده اى، نيازمند ارائه خدماتى متنوع تر به گردشگران است و در حالى كه شرايط كنونى موزه ملى امكان خدمات رسانى مطلوب به گردشگران نمايشگاه آثار تاريخى موزه را نيز فراهم نمى كند.
مهرانديش در ادامه صحبت هايش، راه اندازى سايت اطلاع رسانى موزه ملى را نيز كه راه اندازى اين سايت دو سال است كه به تأخير افتاده، يكى ديگر از روش هاى اطلاع رسانى به گردشگران مى داند و مى گويد: «گردشگران حرفه اى خارجى علاقه زيادى به كسب اطلاعات جزئى از مقاصد گردشگرى خود دارند. بنابراين معتقدم راه اندازى اين سايت اطلاع رسانى نه تنها به گردشگران حرفه اى و علاقه مندان به مباحث ميراثى اطلاعات ارائه مى كند، بلكه بر گردشگرى علمى و فرهنگى تأثير مستقيم مى گذارد و در اين گردشگران رغبت ايجاد مى كند. »
او به حضور گردشگران مختلف تورهاى ورودى در موزه ملى اشاره كرده و مى افزايد: «آژانس هاى مسافرتى بايد در بسته هاى مسافرتى، جاذبه هاى موزه ها و بازديد از آنها را بگنجانند و حتى براى آنها اطلاع رسانى مناسبى انجام دهند. »
رئيس كل موزه ملى با تأكيد بر اين كه درباره ساماندهى موزه ملى و اجراى طرح هاى گردشگرى آن، سرفصل هاى فراوانى وجود دارند كه بايد متناسب با ظرفيت هاى موجود اجرايى شوند، صحبت هايش را چنين ادامه مى دهد: «اگر هر روز هزار نفر براى بازديد از موزه ملى مراجعه كنند، قطعاً با مشكل مواجه خواهيم شد.»
او معتقد است كه هر اتفاق خوب و مثبت در حوزه ميراث فرهنگى بر حوزه گردشگرى و افزايش گردشگران و رونق صنايع دستى تأثيرگذار خواهد بود، چرا كه تأثيرات اين حوزه ها بر يكديگر متقابل اند.
* يادآورى كاستى هاى موزه
راه اندازى راهنماى الكترونيك در موزه ملى ايران، اهميت اين موزه را براى مسئولان ميراث فرهنگى كشور نشان مى دهد. اما مراسم رسمى آغاز استفاده از اين تكنولوژى، فرصتى فراهم كرد تا فضايى كه مهمترين آثار تاريخ ايران در آن به نمايش درمى آيد بهتر مورد توجه قرار گيرد. فضاى نمايشگاهى، نورپردازى كه اصلاً وجود ندارد و ويترين هاى كهنه اين موزه كه هر از چندگاهى فقط رنگى به آنها زده مى شود تا پوسيدگى هايش را پنهان كند، حتماً از چشم مسئولانى كه راهنماى الكترونيك موزه ملى را افتتاح كرده اند دور نمانده است. پرسش درباره كنترل هواى داخل ويترين ها، پاسخى بديهى دارد كه با يك نگاه به آنها معلوم مى شود. گنجينه چنين موزه اى بايد وضعيتى ناگوارتر داشته باشد كه رئيس كل جديد موزه ملى در نخستين ماه هاى تصدى اين سمت تأكيد كرد اين موزه، انبار كاوش هاى باستان شناسى نيست.
تنها مرد نمكى است كه مقدارى رطوبت گير در ويترين اش دارد. حتى از درجه هايى كه ساير مردان نمكى در موزه رختشويخانه زنجان دارند هم در اين ويترين خبرى نيست و تو به اين فكر مى ايستى كه چوب ارابه اى كه از شوش پيدا شده و هزاران سال سالم مانده، تا چه مدت ديگر در فضاى آزاد سالن موزه ملى كه در منطقه اى در قلب آلودگى هواى تهران واقع شده دوام مى آورد
* تغيير سرنوشت راهنمايان موزه
نبود راهنمايان تخصصى، يكى از مشكلاتى است كه همواره موزه هاى كشور، از جمله موزه ملى ايران با آن مواجه اند. از اين رو عنوان مى شود كه هيچ يك از موزه هاى كشور نتوانسته اند با گردشگرى پيوند درست و منطقى ايجاد كنند. مهرانديش، رئيس كل موزه ملى خود بر اين نقاط ضعف واقف است. او مى گويد: «سالن هاى نمايش موزه هاى ما استاندارد نيست و با دانش فنى روز دنيا فاصله بسيار دارد. براى آغاز تحولات در موزه ملى تلاش كرديم۲۰ دستگاه راهنماى الكترونيكى را با اطلاعات كامل و جامع در سالن موزه ملى نصب كنيم تا گردشگران به راحتى از آنها بتوانند بهره مند شوند. »
اما فعال نبودن دستگاه راهنماى الكترونيك بعضى از ويترين ها يا اشيا، مسئله جديدى است كه با راه اندازى اين سيستم جديد، به مسائل موزه ملى افزوده مى شود، هر چند نكات مثبت اين طرح، بيش از غيرفعال بودن موردى دستگاه ها يا مجهز نشدن برخى از ويترين ها به اين سيستم باشد.