] پيتر هوك‎/ اندى واس ‎/ ترجمه اسماعيل حسينى[

اساس و بنيان مديريت رفتار مؤثردر كلاس، داشتن روابط مثبت با دانش آموزان است. ارتباط مثبت پيوند محكمى بين معلم و دانش آموزانش برقرار مى كند. بدون اين پيوند توان معلم براى تحت تأثير قرار دادن و هدايت كردن دانش آموزان ضعيف خواهدبود.
بر همين اساس معلمان با رعايت برخى نكات مى توانند روابط شان را با دانش آموزان خود تقويت كنند.

معلمان بايد به دانش آموزان مسئوليت بدهند و حتى وقتى كه رفتار نامناسب آنان را تصحيح مى كنند، به شخصيت شان احترام بگذارند.
به طور مثال وقتى دانش آموزان وارد كلاس مى شوند، با آنها احوالپرسى كنند، براى تك تك آنها اهميت قايل باشند، به همه آنها توجه كنند و به نظراتشان با دقت گوش دهند.
اين يك امر طبيعى است كه وقتى مطلبى زياد تكرار مى شود، پس از مدتى درستى آن را باور مى كنيم. در امر آموزش اين مطلب كه «اجراى دقيق و بى كم و كاست برنامه هاى درسى در هر شرايطى امكانپذير است» زياد تكرار مى شود. اما اين عبارت گمراه كننده و خطرناك است. چرا كه يادگيرى چيزى نيست كه بتوان آن را مثل روزنامه يا بطرى شير بى كم و كاست به كسى تحويل داد. بلكه يادگيرى هميشه به طبيعى ترين شكل و از طريق گفت و گو و روابط ميان افراد صورت مى گيرد.
به اين معنى معلمان كارآمد تنها برنامه رسمى درسى را به شاگردان شان آموزش نمى دهند بلكه مهارت هاى اجتماعى و عاطفى را نيز به آنها مى آموزند.
معلمان كارآمد نيز معلمانى هستند كه مى توانند به خوبى بر رفتار دانش آموزان مديريت كنند و از مهارت ها و ابزارهاى گسترده اى استفاده كنند. ضمن آن كه اين معلمان بر احساسات خود مسلطند و افكار واقع گرايانه اى دارند. البته اگرچه معلمان كارآمد از نظر ظاهر و شخصيت فردى با هم متفاوتند اما عقايد واقع گرايانه مشتركى دارند. آنها مى دانند كه نمى شود رفتار دانش آموزان را كنترل كرد. بنابراين به جاى اين كار، با استفاده از چند روش به دنبال تأثيرگذاشتن روى رفتار آنها هستند. ايجاد روابط مثبت، تعيين يك دستور كار مشخص، بالا بردن توقع شان از دانش آموزان و ثبات قدم ازجمله اين روش هاست. آنها همچنين مى دانند زمانى كه نمى توانند روى رفتار دانش آموزان تأثير بگذارند، بايد روى رفتارهايى كه انتخاب مى كنند مديريت كنند و آنها را به سوى انتخاب رفتارهاى بهتر هدايت كنند. معلمان اين كار را با تعيين پيامد و يا نتيجه روشن و منطقى براى هر رفتار دانش آموز انجام مى دهند.
آنها زمانى مى توانند به بهترين وجه مؤثر باشند كه توجه و انرژى خود را صرف قسمت هايى از رفتار دانش آموزان كنند كه مى تواند بيشترين تأثير را در بهبود رفتار بچه ها داشته باشد. يعنى مقدمه و پيامد يك رفتار. به اين معنى كه با دانش آموزان ارتباط برقرار كنند و روش هاى بازدارنده اى را به كار بگيرند كه هميشه به واكنش هاى رفتارى منطقى از سوى آنها منجر مى شود.
* گردآورى شيوه هاى مديريت رفتار
همچنين معلمان موفق روش ها و مهارت هاى رفتارى بسيارى دارند. آنها طى سال ها كار با دانش آموزان مهارت ها و شيوه هاى گوناگون مديريت رفتار را گردآورى و براى روز مبادا ذخيره مى كنند.
تجسم كنيد همه اين روش ها و مهارت ها را داخل يك جعبه ابزار گذاشته ايد. براى اين كه ابزار مناسب را دم دست داشته باشيد بايد هميشه اين جعبه ابزار همراهتان باشد. هنگام نياز تنها كافى است كه آن را باز كرده و وسيله مناسب را بيرون بياوريد. البته جعبه ابزار ذهن شما هم درست مثل يك جعبه ابزار واقعى خاك مى گيرد، گوشه ها و درزهاى آن از هم باز مى شود و ابزارهاى داخل آن بيرون مى ريزد. بنابراين زمانى را به بررسى مهارت هاى رفتارى كه در جعبه ابزار ذهن تان ذخيره كرده ايد اختصاص دهيد و ببينيد در آن چه داريد و كداميك ديگر برايتان مفيد نيست.
فراموش نكنيد كه روش كلاسدارى همكارانتان را هم زيرنظر بگيريد. شايد آنها ابزارى داشته باشند كه بخواهيد به جعبه ابزارتان اضافه كنيد.
*بر احساسات خود مسلط باشيد
در كلاس هاى شلوغ با دانش آموزان ناآرام و بى قرار تسلط داشتن روى احساسات بسيار مهم است، اما وقتى آرامش داريد و منطقى عمل مى كنيد كارآمدتر از مواقع ديگر هستيد.
ضمن آن كه احساسات شما فضاى كلاس را تا حد زيادى تحت تأثير قرار مى دهد.
احساسات مثبت هم امنيت و اعتماد ايجاد مى كند. دانش آموزان نيز در كنترل احساسات شان از شما الگو مى گيرند.
داشتن احساسات متعادل به معنى بى تفاوت بودن نيست. بلكه به معنى شور و شوق داشتن و با انرژى و علاقه كاركردن است.
البته اينها به عنوان ضروريات معلمى محسوب مى شود. اما نبايد در ابراز احساسات زياده روى كنيد.
*۳ روش براى مديريت رفتار دانش آموزان
همواره براى مديريت رفتار دانش آموزان در كلاس درس سه روش وجود دارد. اگرچه بيشتر معلمان مى توانند از هر سه شيوه در كلاسدارى خود استفاده كنند اما آنچه اهميت دارد اين است كه كدام روش مناسب كلاس شماست.
به ياد داشته باشيد كه روش شما بر فضاى روابط موجود در كلاس اثر مى گذارد و الگوى شما همان الگوى رفتارى است كه دانش آموزان از آن تقليد مى كنند. البته اين باورهاى شماست كه شيوه برخوردتان را تعيين مى كند.
به طور مثال خانم معلم جنگجو معتقد است: بايد دانش آموزان را كنترل كرد، به ندرت به آنها لبخند زد. اعتقاد وى بر اين است كه اگر دانش آموزى از كنترل خارج شود، ديگر جلوى بقيه دانش آموزان را هم نمى شود گرفت.
از نظر خانم معلم جنگجو تدريس مانند جنگى است كه هميشه معلم بايد در آن پيروز شود.
روش مديريت وى نيز به اين صورت است: به دانش آموزان بگوييد چه كار كنند، با تنبيه آنها را تهديد كنيد و آنها را به دفتر مدرسه بفرستيد. بنابراين رفتار خانم معلم جنگجو، روابط انسانى ضعيف، استرس زياد در كلاس و كاهش شديد قدرت يادگيرى، ريسك پذيرى و انگيزه دانش آموزان را موجب مى شود.
در اين ميان خانم معلم مهربان معتقد است: دانش آموزان مثل غنچه هاى گل به مراقبت و رسيدگى نياز دارند. اگر با آنها دوستانه رفتار كنيد و با آنها مهربان باشيد، آنها هم شما را دوست خواهند داشت.
ضمن آن كه برنامه ريزى براى تشويق دانش آموزان به انجام كارهاى خير و تبعيض قائل شدن بين آنها جلوى بدرفتارى دانش آموزان را مى گيرد.
كلاس نيز همچون محيطى دموكراتيك است كه بحث و گفت و گو در آن نقش كليدى دارد.
صحبت كردن، خواهش كردن و التماس كردن به دانش آموز و درنتيجه سرخورده و عصبانى شدن از روش هاى مديريتى خانم معلم مهربان محسوب مى شود. به طور مثال وى خطاب به شاگردش مى گويد: «آخه چند بار به تو بگم ساكت بشين » (اين جمله با حالتى ملتمسانه و آهى عميق حاكى از درماندگى گفته مى شود). «من نمى دونم چرا بازم اين كار رو مى كنى » (در حالى كه معلم رنجيده خاطر و پريشان شده). «بيرون كلاس وايسا! ديگه خسته ام كردى.» (احساسات بر معلم غلبه كرده است.)
بنابراين قاطعيت نداشتن باعث از بين رفتن اعتماد به نفس و بروز اضطراب مى شود. در كلاس خانم معلم مهربان همه رئيس هستند و قدرت يادگيرى، خطرپذيرى و انگيزه دانش آموزان به طور قابل توجهى كاهش پيدا مى كند.
اما خانم معلم مراقب و جدى اعتقاد دارد: وظيفه معلم تعيين كردن حد و مرزها است و وظيفه دانش آموز تجربه كردن اين حد و مرزها. اشتباهات رفتارى دانش آموزان امرى طبيعى و عادى است. بايد به دانش آموزان كمك كنيم تا موفقيت را تجربه كنند. مراقب دانش آموزان بودن يعنى در مواقعى كه لازم است به آنها «نه» بگوييم و روى حرف خودمان بايستيم. ويژگى هاى خوب يك دانش آموز هميشه بيشتر از مشكلاتى است كه به وجود مى آورد. روش مديريت خانم معلم مراقب و جدى به اين صورت است كه به رفتار انتخاب شده از سوى دانش آموز به عنوان يك انتخاب از ميان چند رفتار نگاه مى كند.
وى دانش آموزان را مسئول انتخاب رفتارشان مى داند. از ستايش و تمجيد براى تأكيد كردن روى كارهاى خوب دانش آموزان استفاده مى كند و دانش آموزان را به سوى موفقيت هدايت و در صورت لزوم از تنبيه استفاده مى كند. البته به طورى كه باعث ايجاد نفرت در دانش آموز نشود. هدف او آموزش مهارت هاى رفتارى به دانش آموزان است تا بتوانند انتخاب هاى بهترى داشته باشند. نتيجه اين رفتار باعث مى شود در عين حال كه شأن دانش آموزان محفوظ مى ماند، آنها ياد مى گيرند كه حد خودشان را بشناسند. معلم جدى در كلاس نقش رهبر و مربى را همزمان ايفا مى كند. در چنين مواقعى قدرت يادگيرى، خطرپذيرى و انگيزه دانش آموزان به ميزان قابل توجهى افزايش پيدا مى كند.
*معلمان شيوه مديريت خود را ارزيابى كنند
همه معلمان مى توانند از شيوه نمره گذارى از صفر تا ده استفاده كنند. به اين صورت كه نمره ده به عنوان بالاترين نمره و نمره صفر به عنوان پائين ترين انتخاب شود. شما مى توانيد نمره صفر را به خانم جنگجو بدهيد. حالا شيوه مديريت خودتان را با اين شيوه مقايسه كنيد و ببينيد تا چه اندازه نمره عملكرد شما نزديك به شيوه مديريت خانم معلم مراقب و جدى است از خودتان بپرسيد چطور شد كه اين نمره را گرفتيد و نمره شما صفر نشد ببينيد واقعاً تا به حال از چه شيوه موفقى استفاده كرده ايد چه كارهاى كوچكى مى توانيد انجام بدهيد تا فقط يك نمره به نمره تان اضافه شود