] راحله دانشور]
اين روزها كه خبر موفقيت ايرانى ها در ميدان هاى رقابت علمى، زينت بخش رسانه ها است. سخنى كه كمتر شنيده مى شود اين است كه روزگارى ايرانيان پايه گذار بسيارى از علومى بوده اند كه امروز در انحصار مراكز اروپايى و آمريكايى است. از اين لحاظ، با انتشار خبر هر اتفاق و اختراع علمى شايد نخستين پرسشى كه در ذهن طايفه انديشمندان مى نشيند اين است كه آيا به راستى نسل جوان امروز پا جاى پاى آن قلندران علمى گذاشته است و آيا اين جنب و جوش علمى كه در نسل جوان ايرانى هويدا شده نشانى از بيدارى آن حس خفته تاريخى است حس پنهانى كه سال ها در گوش مرد و زن ايرانى اين «مثنوى حسرت» را مى خواند كه چه شد كه مسلمانان پايه گذار تمدن علمى در عصر قرون وسطى، در هزاره دوم از جاده رقابت علمى دورماندند.
بنابراين همه آنها كه دل در گرو فتح قله هاى دانش دارند به نيكى مى دانند كه بيدار كردن اين حس خفته چاشنى يك نهضت علمى است . كافى است كه محققان و دانش آموختگان يك جامعه خود را ميراث دار و نماينده يك تمدن علمى بدانند.
اين مقدمه را آوردم تا نگاه ها متوجه حركتى نوشكفته از نسل جوان ايرانى در يكى از حوزه هاى علمى شود كه روزگارى ايران وايرانيان طلايه دار آن بودند . اين اتفاق اميد بخش اكنون در عرصه علم نجوم رخ نموده است. يعنى همان شاخه از علوم كه خاستگاه و شناسنامه ايرانى و اسلامى دارد اما در غفلت طولانى ما پوشش يك فرآورده تكنولوژى غرب را به تن كرده است.
نجوم، كه امروز يكى از جوانه هاى جنبش علمى ايران زمين، آرام آرام در آن به بار مى نشيند، قله اصلى تمدن علمى غرب به شمار مى آيد و غرب امروز در تمدن علمى خويش بيش از هر چيز به پيشرفت هايش در عرصه فضا و نجوم مباهات مى ورزد. شايد به همين سبب بود كه پيشرفت اخير دانشمندان ايرانى در عرصه هوا- فضا با بى مهرى و بايكوت خبرى آنها روبه روشد.
* نشانه هاى يك خيز علمى
اين اتفاق تازه در زمينه علم نجوم، نشانه ها و قرائن بسيار دارد.
شايد بارزترين نشانه، شمار حيرت انگيز افراد علاقه مندى باشد كه به جمع منجمين و فعالان حرفه اى و آماتور نجوم در ايران مى پيوندند و هر سال نيز بر تعدادشان افزوده مى شود. اين خبر اميد بخش را قبل از همه، منابع بين المللى اعلام كردند.
اتحاديه نجوم به علت استقبال بى سابقه جوانان ايرانى از روز نجوم در ايران، ايران را شايسته دريافت «جايزه اول» برگزارى روز نجوم در جهان اعلام كرد. اين اتفاق زمانى افتاد كه با تلاش هاى انجمن نجوم ايران و گروه هاى نجومى سراسر كشور، تعداد مناطق برگزاركننده روز نجوم در ايران به ۵۳ شهر و ۱۱۰ منطقه رسيد.
صحنه هاى استقبالى كه در اكثر شهرهاى ايران از روز نجوم، كه دست برقضا مصادف با آخرين روز فروردين است، اتفاق افتاد، علاوه بر آن كه محافل خارجى را متحير كرد، جرقه يك حركت جديد را در داخل شعله ور ساخت. نجوم كه شايد پس از اين دانشى مهجور يا حاشيه نشين در ميان علوم بى شمار بود، اكنون به علمى محبوب و پر طرفدار تبديل شده است.
اما دومين نشانه اين خيز علمى در فضاى مجازى و بر صفحه اينترنت نمايان شده است. شمار سايت ها و پايگاه هاى خبرى - علمى كه اكنون به بحث نجوم مى پردازند هر روز رو به افزايش است و طبق برآورد محققان اينترنتى، مطالب مربوط به نجوم و ستاره شناسى از جذاب ترين و پربيننده ترين بخش هاى اينترنت درايران محسوب مى شود.
به گفته كارشناسان انجمن نجوم هرگز اقبال عمومى نسبت به نجوم تا اين حد گسترده نبوده است. اكثرخبرهاى دنياى ستارگان و كشفيات علم نجوم در سايت ها و پايگاه هاى خبرى ايرانى بازتاب مى يابد. در اين زمينه كافى است به كامنت ها و مطالبى كه به قلم كاربران ايرانى در زمينه روز جهانى نجوم كه اتحاديه بين المللى با شعار «جهان، براى كشف از آن تو» نوشتند، توجه شود.
اما اتفاق دوم كه اميد ما براى بازگشت به روزگار باشكوه تمدن علمى را افزونتر مى كند، كثرت اساتيد و منجمان ايرانى است كه در داخل كشور و نيز مراكز پرآوازه علمى غرب آثارى گرانسنگ خلق كرده اند.
نگاهى به فهرست بلند استادان ايرانى حاضر در مهم ترين كانون هاى علمى غرب اين نويد را مى دهد كه ايرانى ها براى شروع يك جنبش علمى در اين عرصه از سرمايه و پشتوانه كافى برخوردارند. تا حدى كه يك نشريه علمى گزارش كرده است پس از رشته پزشكى محققان ايرانى بيشترين ركورد ابداعات علمى را در زمينه هاى فضايى و نجوم به ثبت رسانده اند. غالباً مى توان در نشريات و ژورنال هاى تخصصى دانشگاه هاى اروپا و آمريكا نام يكى از نخبگان ايرانى در فهرست صاحبنظران دنياى نجوم و ستاره شناسى را مشاهده كرد.
از اين قبيل است كه پايگاه خبرى سازمان فضايى ايالات متحده(ناسا)، بخشى از پروژه هاى حساس خويش در كرات ديگر را مديون دكتر فيروز نادرى كه رياست بخش ماموريت هاى مريخ اين سازمان را برعهده دارد، خوانده است. نام دكتر بهرام مبشر در جريان تحولات مربوط به تلسكوپ فضايى هابل بر سر زبان ها افتاد كه به عنوان كارشناس برجسته اين مؤسسه فعاليت دارد. از ديگر چهره هاى شاخص دراين زمينه دكتر فرهاد يوسف زاده استاد دانشگاه نوردوسترن آمريكا و دكتر محمد حيدرى ملايرى اخترشناس رصدخانه پاريس است كه همه نامى آشنا براى دانش آموختگان اين عرصه اند. در داخل ايران نيز استادان و محققان بزرگى در زمينه نجوم مشغول فعاليت اند.
در داخل ايران، آثار و فعاليت شمارى از نخبگان و اختر فيزيكدان هاى حرفه اى مورد توجه جهان غرب واقع شده است . از ميان كسانى كه فعاليت شان بازتابى چشمگيردر نشريات معتبر نجوم اروپا پيدا كرده مى توان به دكتر يوسف ثبوتى رئيس اسبق انجمن نجوم ايران، دكتر رضا منصورى كه رياست انجمن فيزيك ايران را عهده دار بود و دكتر عبدالله رياضى كيهان شناس و استاد دانشگاه شيراز اشاره كرد.
در اين فهرست برخى از محافل غرب از دكتر يوسف ثبوتى به عنوان قطب علمى در نجوم ياد كرده اند كه گام هاى بزرگى در طول ۴۰ سال فعاليت علمى خود در راه پيشرفت و اشاعه فيزيك و نجوم حرفه اى در ايران برداشته است. همزمان با نكوداشتى كه در هفتادمين بهار زندگى اين استاد و در هفتادمين سال تأسيس انجمن فيزيك ايران در تهران براى دكتر ثبوتى برپا شد در بسيارى از پايگاه هاى اينترنتى مطالب فراوانى در خصوص سرگذشت علمى اين فرهيخته ايرانى منتشر شد.
او كه دكتراى اختر فيزيك خود را از دانشگاه شيكاگو اخذ كرد پس از چند سالى كه در دهه ۳۰ و ۴۰ با رصدخانه «يركيز» آمريكا همكارى مى كرد، به ايران بازگشت و بيش از سه دهه در دانشگاه هاى شيراز به تدريس پرداخت و در اين مدت دهها منجم و محقق كه برخى امروز از سرآمدان اين رشته هستند را تربيت كرده است.
اما سومين جرقه حركت علمى در دو محفل منجمان ايرانى و رصد خانه هاى كشور نمايان شده است.
در رأس نهادهايى كه گام هاى شايسته براى رشد و رونق اين علم در ايران زمين برداشته بايد به انجمن نجوم اشاره كرد. نهادى كه قبلاً به عنوان شاخه اى از انجمن فيزيك ايران فعاليت مى كرد اما اكنون بيش از دو دهه است كه به صورت مستقل به تحقيق و ترويج اين دانش در كشور مى پردازد.
از گام هاى ارزشمند اين نهاد در سال هاى اخير كه خيل جوانان مستعد را جذب نجوم كرده است، توسعه شاخه آماتورى نجوم ايران است به نحوى كه درسايه همين تلاش ها اكنون بيش از ۴۰ گروه نجومى به فعاليت هاى رصدى مشغول هستند و منابع مسئول از حضور صدها منجم در اين گروه ها خبر مى دهند.
مجموعه اين تحركات علمى دست به دست هم داده تا رصدخانه ها به عنوان نماد هاى درخشان تمدن علمى ايران كهن از غربتى طولانى بيرون آيند. با رونق فعاليت اين رصد خانه ها بود كه ايران مقام ارزشمند فعال ترين كشور را در روز جهانى نجوم به دست آورد.
* تابلو حركت نخبگان نجوم
وقتى در نيمه دوم قرن هفتم هجرى دانشمند پرآوازه طوس، خواجه نصيرالدين، با ساختن بزرگترين رصد خانه منطقه، نبوغ علمى ايرانى ها را به رخ جهانيان كشيد، كمتر كسى باور مى كرد ميراث آن همه پيشرفت انديشمندان مشرق زمين به راحتى در انحصار مغرب زمينيان در آيد.
امروز شعار و رمز حركت محققان و منجمان ايرانى چيزى جز اين نيست كه «نجوم، علمى ايرانى و اسلامى است كه يك دوره فترت و غفلت ما موجب شد كه به انحصار مغرب زمينيان در آيد.»
بر اين اساس انديشمندان ايرانى اكنون در اين حيطه دو هدف بزرگ را نصب العين قرار داده اند: اول احياى جايگاه تاريخى ايرانيان در علم نجوم و دوم بومى كردن اين دانش مدرن به گونه اى كه كشورما به جايگاه يك قطب مولد در توليد دانش نجوم تبديل شود.
براى دميدن روح يك حركت تاريخى در اين زمينه لازم است كه پرده بى خبرى از ديدگان نسل امروز نسبت به ميراث حيرت انگيزش در زمينه نجوم كناررود.
در اين زمينه كافى است كه در كهكشان تمدن ايرانى - اسلامى به فهرست بلند انديشمندان اين مرز وبوم نگاه شود
محمد خوارزمى چهره اى كه به واسطه نبوغش درنجوم و هندسه مورد احترام همه محافل علمى جهان است.
ابوريحان بيرونى - از آثاردرخشان او مى توان التفهيم و آثار الباقيه را ذكر كرد و كشف مهم او محاسبه شعاع كره زمين است.
ابوالوفا بوزجانى - فعاليت هاى او در نجوم و هندسه، رصدهاى او بويژه رصد ماه و بررسى حركت ماه زبانزد دانشمندان است.
عبدالرحمان صوفى - آثار او مانند ثورالكواكب و رصدهايش بويژه رصد اجرام غير ستاره اى و معرفى اجرام صوفى بسيار شهرت دارد.
حكيم عمرخيام نيشابورى - شاهكارهاى او در نجوم و هندسه و تقويم نگارى و شرح انواع و تاريخچه تقويم هاى ايرانى بوده است.
غياث الدين جمشيد كاشانى - نوآورى هاى كاشانى در نجوم و مثلثات، ساخت ساعت هاى آفتابى ومحاسبه عدد پى مورد تحسين انديشمندان قرار گرفت.
و سرآمد اينان خواجه نصيرالدين طوسى كه آثار گرانقدرى از جمله احداث رصدخانه مراغه، برج رادكان و ساخت ابزار نجومى قديم مانند ربع و اسطرلاب و... برجاى گذاشته است.
با اين همه مفاخر و ميراث گرانمايه، ديگر كسى دراين واقعيت ترديد نمى كند كه دانش ستاره شناسى ريشه ايرانى دارد تاحدى كه برخى نقوش تخت جمشيد را نشانه اى از آشنايى سازندگان آن با اخترشناسى مى دانند.
زيج هاى بسيارى در دوران اسلامى نوشته شده است كه واپسين آن ها در سده ۱۸ ميلادى و در هند تهيه شده است. زيج جدولى است براى محاسبات نجومى و تعيين حركت ستارگان. بر اساس تحقيقات دانشمند آمريكايى دكتر «كيند » در ممالك اسلامى در مجموع ۲۲ زيج تأسيس شده بود كه از مجموع آنها ۱۶ زيج بهتر و كامل تر را ايرانيان نوشتند. يكى ازعوامل توجه ايرانيان به اخترشناسى در دوران اسلامى تعيين سالنامه و اوقات شرعى بود كه نيازمند مشاهدات و محاسبات دقيق ستاره شناسى است. «هندسه كروى» كه به دست «ابوالوفاى بوزجانى» شناسايى شد اين محاسبات را به نحو شگفت انگيزى تسهيل كرد. به طور سنتى در دربار شاهان و امراى ايرانى، هميشه منجمانى حضور داشتند كه اين خود به رونق پيشه منجمى مى افزود.
فصل ديگرى از ميراث علمى ايرانيان در زمينه نجوم ابداع روش ها و ابزارهاى تحقيق در اين رشته است . اين نكته بارها در نشريات تخصصى اروپا درج شده كه هم اكنون در موزه هاى جهان غرب ۱۰۰ عدد اسطرلاب قرار دارد كه ۶۸ عدد آنها را ايرانيان ساخته اند. ايرانيان در ساخت رصد خانه ها پيش قدم بود ه اند. تا حدى كه تأسيس نخستين رصد خانه در سيستان به زمان قبل از استيلاى يونانيان نسبت داده مى شود، ولى بهترين و كامل ترين رصد خانه در مراغه بود كه توسط خواجه نصيرالدين طوسى ساخته شد و الگوى تأسيس تمام رصد خانه هاى اروپايى و غربى قرار گرفت.
اما اين افتخارات بزرگ ايران كه در سده هاى گذشته در ايران زمين به دست آمده است هم اكنون تنها تكيه گاه فرهنگى و علمى ما ايرانيان است. شايد در ميان آن ستارگان، بيش از همه، فردى كه سزاوار است به عنوان سرمشق خيل شيفتگان اين عرصه علمى قرار گيرد، خواجه نصيرالدين طوسى باشد، كسى كه اغلب سرامدان جهان اورا يكى از مؤسسين علم نجوم مى شناسند. نابغه ايرانى كه انديشه هايش در كشاكش تاخت وتاز تاتارها و مغول چشم انداز تازه اى از شناخت جهان آفرينش را به روى بشر گشود و در هر شهرى پا گذارد جمع زيادى از دانشوران را با نور حكمت خويش تربيت كرد. خواجه نصيرالدين طوسى را دسته اى از دانشوران خاتم فلاسفه نام نهاده اند. يكى از شاگردان خواجه نصيرالدين طوسى، علامه حلى است. علامه خطاب به يكى از شاگردانش به نام ابن زهره درباره استادش مى نويسد:
خواجه نصيرالدين طوسى افضل عصر ما بود و از علوم عقليه و نقليه مصنفات بسيار داشت. او اشرف كسانى است كه ما آنها را درك كرده ايم، خدا نورانى كند ضريح او را. قرائت كردم در خدمت او الهيات، شفاى ابن سينا و تذكره اى در هيئت را كه از تأليفات خود آن بزرگوار است. پس او را اجل محتوم دريافت و خداى روح او را مقدس كند.
اما فقط علامه حلى نيست كه چنين شيداى شخصيت فرزانه طوس است .يكى از دانشمندان مشهور آمريكا به نام فانديك پس از توصيف كمالات علمى و اخلاقى خواجه مى نويسد: دانشمندان نجومى اروپا براى هر يك از كوههاى كره ماه نام هايى از فضلاى جهان را كه خدمات شايسته اى به جهان علم كرده اند، انتخاب كرده اند. از جمله يكى از كوههاى كره ماه به نام خواجه نصيرالدين طوسى نامگذارى شده است.
* جذبه هاى سحرگونه يك دانش
از نظر جذابيت شايد كمتر علمى به پايه نجوم برسد.علمى كه به مطالعه همه آنچه در آن سوى جو زمين است، مى پردازد و دامنه از اتم هاى كوچك تا دنياى پهناور را شامل مى شود . حرفه منجمان از اين رو همواره رشك برانگيز بوده است كه اجرام آسمانى از سيارات و ستاره ها تا زواياى زيست و حيات دركرات ديگر را زير نگاه قرار داده اند.
اما راز دامن گسترى نجوم در اين سامان در جايى ديگر نهفته است. نجوم همواره در نگاه ايرانيان علمى مهم قلمداد شده و ميان گسترش اين دانش و علايق دينى مسلمانان به كشف رازهاى آفرينش، ارتباطى عميق برقراربوده است. براى انديشمندان اسلامى اين علم يكى از سكوهاى خداشناسى و پى بردن به زوايا وظرايف قدرت آفريدگار هستى بوده است.
بنابراين، اين كه چگونه مسلمانان پيشگام تحول در علم نجوم بودند و چرا فصلى بلند از تمدن باشكوه ايرانيان مسلمان در قرون وسطى به حوزه نجوم اختصاص داشت، پاسخى روشن دارد. شيفتگى عميق مسلمانان به علم نجوم ريشه دراين واقعيت دارد كه كتاب آسمانى آنها پر از آيات اعجاز آميز در زمينه نجوم است. آنچه قرآن كريم در باب زيبايى ها و شگفتى هاى خلقت آسمان بيان كرده يكى از مهم ترين مشوق هاى مسلمانان براى فراگيرى اين علم بوده است.
جالب اينجاست كه قرآن كريم بسيارى از پيش بينى هاى اعجاز گونه اش را درآياتى درباره نجوم به نمايش گذاشته است «انّا زَيَّنا السَّماء الدُّنياء بِزينه الكَواكِب» ما آسمان پائين را با ستارگان تزئين كرديم.
اين يكى از چندين آياتى است كه تفسير يكى از معماهاى دنياى دانش نجوم است.
در حالى كه تا آن زمان در محفل دانشمندان فرض بر اين بود كه فقط آسمان بالا آسمان ستارگان ثابت است (آسمان هشتم طبق فرضيه بطلميوس) ولى به مرورزمان كه بطلان اين فرضيه اثبات شد واقعيت اعجاز قرآن در بيان اين مسئله بيشتر هويدا شد.
* موقعيت طلايى ايران در توسعه علم نجوم
به باور اغلب كارشناسان، ايران صرفنظر از اعتبار تاريخى كه در رديف مؤسسان علم نجوم دارد از حيث جغرافيايى و اقليمى داراى ويژگى هاى منحصر به فردى براى فعاليت منجمان است.
ارزش هاى موقعيت ايران پس ازاتفاق مهم سال ۱۳۷۸ يعنى پديده كسوف كامل بيشتر نمايان شد . پس از اين است كه ما شاهد رونق موج فعاليت نجومى در ايران هستيم . اكنون اغلب محققان خارجى معتقدند كه ايران بهترين منطقه را براى رصد دارد. دراين مدت ايران محل آمد و رفت شمار زيادى از ستارگان دنياى نجوم بوده است. «آلن هيل» يكى از دو كاشف پرنورترين دنباله دار قرن و «بروس مكندرلس» فضانوردى كه براى نخستين بار بر روى جت پك (صندلى فضايى) نشست و از فضاپيما خارج شد و در فضا حركت كرد.
با اين حال برداشتن گام هاى بلندتر در اين زمينه نيازمند سرمايه گذارى و توجه جدى مسئولان امر است . واقعيت اين است كه نجوم از آن رشته علوم بشرى است كه امروز برشانه هاى صنعت و تكنولوژى پيش مى تازد. نياز به تزريق امكانات تازه دراين عرصه مسئله اى است كه اغلب محققان و منجمان آماتور و حرفه اى ايران برآن تأكيد مى ورزند.
اين نكته شايان توجه است كه پيشرفت نسبى كه تاكنون در علم نجوم عايد اين سرزمين شده صرفاً با اتكا بر اراده انسان هاى بلند نظر و شيفته دانش بوده است. گويى همه اعضاى خانواده منجمان اين سخن «داگ برگر» دانشمند محبوب نجوم را به خاطر سپرده اند كه حتى در يك روز سال با بردن تلسكوپ ها به ميان مردم مى توان حلاوت دانش اخترشناسى را در كام انسان ها جارى كرد.
و چه زيبا بود كه در روز نجوم جوانان فعال و كاربران پرشور اينترنت اين پيام را دائم مخابره مى كردند كه حتى اگر يك دوربين دوچشمى يا تك چشمى كوچك داشته باشيد، مى توانيد اجرام آسمانى، خورشيد، ماه و سيارات را به نظاره بنشينيد بخصوص كه در شامگاه ۳۱ فروردين هنگام غروب زهره به زيبايى در كنار هلال ماه و در جمع ستاره هاى صورت فلكى ثور و خوشه پروين مى درخشد.
اكنون همه دست اندركاران انجمن نجوم و صاحبان اين فن هر كدام به گونه اى براى توسعه اين دانش همت گماشته اند. هر ايده اى نو در اين راستا مى توان جرقه يك اتفاق تازه را در راستاى دستيابى ايران و ايرانيان به جايگاه رفيع شان در علم نجوم روشن سازد.
از برگزارى همايش منجمان آماتور توسط انجمن نجوم ايران كه در آن گروه هاى فعال و فعال ترين مركز در فعاليت هاى نجومى معرفى شود تا ترويج و تجليل آثار كسانى كه در كرسى دانشگاه ها يا رصدخانه ها منشأ حركت تازه دراين زمينه شده اند.