Iran Newspaper - گزارش

] مژگان جعفرى]

غواص آماده رفتن درون آب است، همه چيز مهيا شده و برنامه اى كه مدت ها براى آن برنامه ريزى شده تا به موفقيت برسد آغاز مى شود. ماه ها است كشتى مجهز به تازه ترين ابزار باستان شناسى و غواصى حرفه اى در اقيانوس روزگار مى گذراند و سرنشينانش چنين لحظه اى را انتظار مى كشند. آنچه در پى اش هستند برايشان اهميتى بسيار دارد و سال ها است مى خواهند بدان دست يابند. غواص، ديگر وارد آب شده و هر لحظه پائين تر مى رود. وارد قسمت هاى عميق دريا كه مى شود با ابزارى كه همراه آورده جست و جويش را آغاز مى كند. پس از رسيدن به نقطه مورد نظر كه روى نقشه هاى دقيق مشخص شده اطراف را مى كاود. زيبايى هاى دريا نگاه كنجكاوش را خيره مى كند اما او در پى چيزى ديگر است. ناگهان چشم ها يش به قطعه سفالى مى افتد كه گوشه صخره اى جاخوش كرده، نزديك تر كه مى رود آثار بيشترى مى يابد. با دقت و حساسيت آثار موجود را گردآورى كرده، در ظرفى ويژه مى گذارد. پس از مدتى كه جست و جو پايان مى يابد، حركت به روى آب را مى آغازد و لحظاتى ديگر در كشتى است. خرسندى را مى توان در چهره دانشمندان و باستان شناسان كشتى ديد.... بررسى هاى بعدى نشان داد كه آثار كشف شده متعلق به چندين هزار سال پيش و ابزار استفاده مردمانى بوده اند كه زمانى اينجا مى زيسته اند؛ دورانى كه منطقه هنوز به زير آب نرفته بود و گويا از تمدن پيشرفته اى نيز برخوردار بودند. دانشمندان يك گام ديگر به هدف خود نزديك شده اند؛ كشف شهر افسانه اى كه به روايتى زمانى تمدنى شكوفا داشته و بر اساس يك نظريه بعدها در اثر تحولاتى طبيعى به زير آب رفته است.
* از جست و جوى گنج تا آثار باستانى
باستان شناسى زيرآب و جست و جو براى كشف آثار تاريخى و تمدنى انسان كه در درياها مدفون شده است، امروزه يكى از مهم ترين گرايش ها و شاخه هاى باستان شناسى در دنيا است و كشورهاى گوناگون تلاش كرده اند با بهره گيرى از يافته هاى اين بخش به تاريكى و ابهامات تاريخ خود روشنى ببخشند. كشورهاى استراليا، ايتاليا، يونان، تركيه، انگلستان و آمريكا در اين حوزه بسيار كار كرده و مراكز پژوهشى و علمى فراوانى پديد آورده اند.
از حدود ۱۰۰ سال پيش بشر به آثار تاريخى و شهرهاى باستانى زيرآب توجه نشان داد و البته با انگيزه پيدا كردن گنج و محموله هاى بهادار كشتى هاى غرق شده اقداماتى انجام داد. ابتدا تجهيزات كافى وجود نداشت و از حدود ۵۰ سال پيش كه امكانات غواصى پيشرفته با دستگاه فراهم شد، دانشمندان از اين ابزار براى اكتشافات باستان شناسى زيرآب بهره گرفتند. اكنون كشتى هاى تحقيقاتى بسيار پيشرفته مجهز به زيردريايى هاى مدرن براى اين كار ساخته و در اختيار دانشمندان گذاشته شده است. اين كشتى ها با توجه به امكانات درونشان مى توانند مدت هاى دراز بدون نياز به پهلو گرفتن در بنادر روى آب بمانند و دانشمندان با بهره گيرى از آن ها به اكتشافات و كاوش هاى عميق باستان شناسى در زيرآب بپردازند.
* كشف بقاياى كشتى ساسانى در خليج فارس
اين شاخه علمى چند سالى است كه در ايران فعاليت هايى را آغاز كرده و باستان شناسان ايرانى در پى آنند كه در اين حوزه كاوش و جست و جوهايى كنند و با توجه به گستردگى مرزهاى آبى كشور به نتيجه تلاش هاى خود نيز اميدوارند.
حسين توفيقيان سرپرست گروه باستان شناسى زيرآب در اين باره مى گويد: نخستين گام ها براى راه اندازى گروه باستان شناسى زيرآب حدود يك دهه پيش برداشته شد اما اين گروه از ۵ سال پيش فعاليت هاى عملى خود را آغاز كرد و اعضاى آن آموزش هاى لازم غواصى را فراگرفتند. پس از آن هم تجهيزات ويژه فعاليت هاى باستان شناسى زيرآب خريده شد.
وى مى افزايد: باستان شناسى زيرآب در ايران بسترهاى ويژه اى دارد. درياى خزر در شمال، خليج فارس و درياى عمان در جنوب به عنوان مرزهاى دريايى كشور و رودخانه ها و درياچه هاى داخلى مهم ترين حوزه هاى كارى و بسترهاى مطالعاتى اين شاخه باستان شناسى اند كه درون و در كنار خود آثار و شواهدى از تاريخ بشرى را جاى داده اند.
به گفته وى، دو فصل كارى در خليج فارس در نزديكى آب هاى بندر ريگ و بندر تاريخى سيراف صورت گرفت. همچنين پيرامون قلعه هاى پرتغالى قشم، هرمز و ديگرجزاير هرمزگان مانند لارك و هنگام، مطالعاتى انجام شد. بررسى مقدماتى روى كشتى قاجارى غرق شده در آب هاى بندر اميرآباد لاهيجان مهم ترين فعاليت حوزه درياى خزر بود.
اين باستان شناس مى گويد: كاوش درياچه محوطه باستانى تخت سليمان در آذربايجان غربى يكى از مهم ترين مطالعات ميدانى در اين حوزه بود. در اين كاوش تا عمق ۳۷ مترى كناره غربى درياچه پائين رفتيم و تلاش كرديم بستر درياچه را بررسى كوتاهى داشته باشيم. اين درياچه بر اساس اطلاعات موجود حدود ۷۶ متر عمق و آب بسيار سنگينى دارد. ذرات معلق در آب به اندازه اى زياد است كه از عمق ۲۰ مترى تاريكى مطلق است و چيزى ديده نمى شود و به دليل نداشتن تجهيزات پيشرفته نورپردازى نتوانستيم آن را ببينيم. ديدن بستر درياچه و بررسى كامل آن يكى از آرزوهاى گروه باستان شناسى زيرآب است.
آسيب شناسى بند ميزان شوشتر چهارمين تجربه متفاوت گروه ما بود كه در حوزه رود كارون صورت گرفت.
توفيقيان به مهم ترين كشف اين گروه اشاره كرده، مى افزايد: در محوطه بندر ريگ با پراكندگى اشيا و سفال هايى روبه رو شديم كه به احتمال زياد به يك كشتى غرق شده دوران امپراتورى ساسانى مربوط مى شوند. اين اشيا پس از غرق كشتى در بستر دريا پراكنده شده و تورهاى ماهيگيرى موجب شده اند اشياى باستانى از جاى اصلى خود دور و پراكنده شوند. مطالعات ما پس از كشف اشيا در سال ۱۳۸۳ نشان مى داد كه كشتى به دوره ساسانى تعلق دارد. اثرى از خود كشتى به دست نيامد اما محموله آن كشف شد. يك لنگر سنگى ابتدايى، جنگ افزارهايى مانند كلاه خود، زره، آرنج بند و زانوبند و تعداد زيادى قطعه سفالى و خمره هاى كوچك و بزرگ اژدرى شكل بخشى از مهم ترين آثار مكشوفه بودند. خمره هاى اژدرى كل شبيه آمفورهاى مديترانه اى اند كه براى حمل مايعات باارزش به كار مى رفته اند. داخل نمونه هاى كشف شده قيراندود شده كه اين كار براى جلوگيرى از نشت مايع به بيرون و نفوذ آب به آن بوده است. بررسى نمونه هاى كشف ثابت كرد كه اشيا به يك كشتى دوره ساسانى متعلق بوده اند كه به دلايلى در خليج فارس غرق شده است.
عضو هيأت علمى پژوهشگاه سازمان ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى ادامه مى دهد: در بررسى قلعه هاى پرتغالى بويژه قلعه هرمز تعداد زيادى گلوله فلاخن به دست آمد كه به دوره صفويه مربوط مى شدند و به دليل همزمانى آن دوره با اختراع سلاح گرم احتمالاً آخرين نسل فلاخن ها در ايرانند كه بقاياى جنگ معروف ايرانيان و پرتغالى ها در دوران صفويه به شمار مى آيند.
* اثبات سيادت ايرانيان بر خليج فارس
ايران در ميان همسايگان خود و هم ترازان تاريخى خود مرزهاى آبى طولانى دارد و بخشى از گذشته و تاريخ خود را در پيوند با آب و دريا مى بينند. همان گونه كه كاوش ها و حفارى هاى باستان شناسى روى خشكى توانسته تاريخ اين كشور را حتى تا ده هزار سال تاريخ مكتوب برساند قطعاً جست و جوى علمى در آب هاى بيكران پيرامون ايران مى تواند يافته هاى ارزشمندى در اختيار دانشمندان و باستان شناسان ايرانى بگذارد و تحولى در تاريخ كشور بويژه در بخش دريانوردى و كشتيرانى ايجاد كند.
در منابع تاريخى همواره از نيروى دريايى امپراتورى هاى ايران در دوران باستان و بعدها در دوره اسلامى سخن رفته و بر ويژگى هاى منحصر به فرد آن تأكيد شده است. در هر دوره تاريخى نيروى دريايى مجهز و مدرن متشكل از كشتى هاى ايرانى و ديگر مليت ها بخشى مهم از قواى نظامى ايران را تشكيل مى داد كه در لشكركشى هاى بزرگ به مناطق مختلف دنيا بويژه در دوران باستان پيشتاز بودند. با توجه به فناورى هاى به كار رفته در كشتى هاى آن روزگار كه احتمال غرق شدن برخى را در دريا افزايش مى داد قطعاً بقايايى از آن ها در درياهاى پيرامون فلات ايران مانند خليج فارس و درياى عمان وجود دارد كه كشف آن ها مى تواند آثار مهمى در اختيار باستان شناسان گذارده، مسئله بسيار مهم سيادت ايرانيان بر آب هاى منطقه جنوب غرب آسيا را ثابت كند.
باستان شناسى در ايران پيشينه اى طولانى دارد و كاوش هاى علمى بسيار مهم و تاريخى ايران در دهه هاى گذشته توسط باستان شناسان ايرانى و خارجى در محوطه هاى باستانى كشور صورت گرفته است. باستان شناسى زيرآب اما پيشينه اى چندان در ايران ندارد و شاخه علمى نوپا به شمار مى آيد. با اين حال به نظر مى رسد با وجود اهميت فراوان در اولويت برنامه هاى گسترده باستان شناسى كشور قرار ندارد و به دلايل گوناگون كه شايد مهم ترين آن مشكلات مالى و نبود دانش جهانى اين رشته از باستان شناسى است موجب شده به صورت غير گسترده و حتى تفننى بدان نگريسته شود؛ تا جايى كه گهگاه فعاليت هاى باستان شناسان زيرآب متوقف و پس از مدتى با تأمين برخى اعتبارات از سر گرفته مى شود.
كشورهاى ديگر بويژه چند كشور اروپايى مطالعات فراوانى در اين حوزه داشته اند كه در نتيجه آن ها يافته هاى بسيار ارزشمندى درباره تاريخ دريانوردى و كشتى هايشان به دست آورده اند. گويا نمونه هايى از كشتى هاى ايرانى را در درياى مديترانه پيدا و در ساختار آن ها مطالعه كرده اند. در نتيجه اين كشف ها به عنوان نمونه به اين نكته رسيده اند كه كشتى هاى ايرانى در دوران باستان سرعت بيشترى نسبت به نمونه هاى اروپايى داشته اند اما احتمال زود غرق شدن آن ها بيش تر بوده است. همچنين بررسى هاى كاملى درباره تاريخ درياى مديترانه انجام داده و يافته هاى ارزشمندى به دست آورده اند. در برابر، خليج فارس با وجود آن كه در مسير و بطن تحولات بزرگ تاريخى در دوره هاى گوناگون قرار داشته اما همچنان از اين نظر بكر مانده است.
سرپرست گروه باستان شناسى زيرآب در اين باره مى گويد: توجه به باستان شناسى زيرآب و آثارى كه از تمدن بشرى در زير آب ها وجود دارد مى تواند تحولى در حوزه باستان شناسى ايران پديد آورد. تا زمانى كه به صورت حرفه اى به اين شاخه علمى نپردازيم به چگونگى تعامل انسان ايرانى با درياى بيكران پيرامونش بويژه خليج فارس پى نخواهيم برد. بخشى از تاريخ ما زير درياهاى پيرامونمان و برايمان ناشناخته است. با كاوش در آن ها تاريخ ايران كامل تر مى شود. يكى از مسيرهاى راه باستانى ابريشم از دريا و خليج فارس مى گذشته و بررسى آب هاى اين مسير يافته هاى بسيار مفيدى در اختيار باستان شناسى و تاريخ ايران مى گذارد.
توفيقيان مى افزايد: مطالعات باستان شناسى زيرآب در خليج فارس بهترين راه براى اثبات تعلق اين خليج استوار به تمدن ايران و سيادت ايرانيان بر آن در طول تاريخ تمدن بشرى در اين منطقه است.
به گفته وى، امكانات كنونى گروه باستان شناسى زيرآب در اندازه تجهيزات غواصى تفريحى است و كم ترين وسايل غواصى علمى را ندارد. اين گروه هم به تجهيزات پيشرفته هم به دانش جهانى باستان شناسى زيرآب نياز دارد. همين كه اعضاى گروه باستان شناسند كافى نيست و بايد با اصول و دانش جهانى اين شاخه علمى آشنايى كافى داشته باشند. اين آگاهى و دانش در دانشگاه هاى ايران وجود ندارد و بايد از دانشگاه ها و مراكز و محافل بين المللى باستان شناسى فراگرفته شود.
اين باستان شناس تصريح مى كند: تجارب جهانى ثابت كرده است كه اگر به باستان شناسى زيرآب نپردازيم شناخت ما از گذشته و تمدنمان ناقص است و زير آب ها پنهان مى ماند.