] مژگان جعفرى]

زمين رو به گرم شدن مى رود و جهانيان خود خواسته به انتظار دگرگونى هايى نشسته اند كه شايد زندگى آينده بشر در كره مسكون را به خطر بيندازد. خطر آرام آرام نزديك مى شود و بوى آن را مى شود حس كرد. اكنون ديگر زمان زيادى براى عمل به آنچه وظيفه انسان براى نجات زمين است نمانده. خطر گرم شدن كره زمين، ديگر از حس كردن گذشته و به چشم مى آيد؛ پديده هايى چون سيل و توفان هاى كم سابقه در حال افزايش اند، هر سال انسان هاى بيشترى بر اثر تغييرات آب و هوايى جان خود را از دست مى دهند، آب شدن يخ هاى قطبى سرعت گرفته و آب درياها بالاتر مى آيد، بيمارى هاى ناشى از گرما رو به افزايش است، رفتار طبيعى پرندگان و حيوانات مهاجر تغيير مى كند، بادهاى گرم بيش تر مى وزند و خشكسالى گسترش مى يابد و ... سرانجام بهت بشر براى آنچه بر سر زيستگاهش آورده است... هشدار! خطر نزديك مى شود، ديگر مى توان آن را ديد.
كشورهاى فقير شركت كننده در نشست تغييرات اقليمى سازمان ملل در بانكوك كه چند روز پيش برگزار شد از كشورهاى ثروتمند خواستند كه بودجه اى را براى كمك به آن ها در زمينه مقابله با تبعات گرمايش زمين و كنار گذاشتن صنايع آلاينده اختصاص دهند. اين درخواست از اين رو مطرح شده كه كشورهاى صنعتى و ثروتمند با فعاليت هاى صنعتى خود بيشترين نقش را در توليد و انتشار گازهاى گلخانه اى دارند و بايد تعهد بيشترى در زمينه كنترل آثار اين گازها از خود نشان دهند. گويا كشورهاى فعال در طرح اين خواسته تهديد كرده اند كه در صورت رد اين درخواست از امضاى پروتكل تازه خوددارى خواهند كرد. گويا هدف از اين پيمان، تثبيت ميزان انتشار گازهاى گلخانه اى در طول يك دهه بعد و به نصف رساندن آن تا سال ۲۰۵۰ است.
ايران نيز از كشورهايى است كه در اين زمينه فعاليت گسترده اى را آغاز كرده و به نظر مى رسد در پى يافتن جايگاهى براى مبارزه درگيرانه تر با انتشار گازهاى گلخانه اى است. ايران به عنوان يكى از اعضاى كنوانسيون تغيير آب و هوا و پروتكل كيوتو در سال هاى گذشته حضور فعالى در نشست هاى جهانى زيست محيطى در زمينه كاهش اثرات گازهاى گلخانه اى بر جو زمين داشته و در سطح ملى نيز گام هاى مؤثرى براى كاهش انتشار اين گازها با بهره گيرى از انرژى هاى جايگزين برداشته است. بنا بر آمار ارائه شده توسط سازمان حفاظت محيط زيست ايران در سال ۲۰۰۶ حدود ۱۰ درصد بودجه دولتى براى اصلاح سيستم حمل و نقل، توسعه انرژى هاى برقى ـ آبى، خورشيدى و بادى و بهره گيرى از گاز طبيعى به عنوان سوخت منازل و صنايع هزينه شده است؛ موضوعى كه در دومين نشست متعاهدين پروتكل كيوتو در ۱۵ نوامبر سال ۲۰۰۶ در نايروبى كنيا مورد اشاره رئيس سازمان حفاظت محيط زيست ايران نيز قرار گرفت.
* پتوى گازى بر زمين
جنگ ميان انسان ها يكى از مهم ترين دگرگونى هايى است كه مى تواند حيات بشرى را در كره زمين با خطر رو به رو سازد اما آنچه امروزه از جنگ انسانى خطرناك تر مى نمايد اقداماتى صنعتى است كه در قرن هاى گذشته مهم ترين ابزار آدمى براى جنگ با طبيعت بوده و تغييرات نگران كننده آب و هوايى را موجب شده است؛ به گونه اى كه بر اساس آمار سازمان هاى جهانى سالانه بسيارى از انسان ها بر اساس اين تغييرات كه مهم ترين گونه آن گرم شدن كره زمين است، جان خود را از دست مى دهند. گسترش چشمگير پديده هايى چون سيل و توفان نيز از نتايج اين دگرگونى ها به شمار مى آيند. اكنون گرم شدن غير طبيعى كره زمين يكى از مهم ترين تهديدهاى پيش روى زندگى بشرى است.
در يك سده گذشته كره زمين به طور غيرطبيعى حدود ۰‎/۷۴ درجه سانتى گراد گرم تر شده است. برخى دانشمندان معتقدند دهه هاى پايانى قرن بيستم، گرم ترين سال هاى ۴۰۰ سال اخير بوده است.
البته دانشمندان برآنند كه اثر گلخانه اى باعث مى شود زمين گرم مانده، حيات روى آن ادامه يابد اما افزايش اين اثر در سال هاى گذشته زمين را بسيار گرم تر كرده است. پژوهشگران جهانى به اين نتيجه رسيده اند كه با افزايش سطح آگاهى هاى عمومى، مصرف بهينه سوخت و انرژى، گسترش سطح فضاى سبز و كنترل تخريب جنگل ها، بازيافت مواد و بهره گيرى از انرژى هاى جايگزين سوخت هاى فسيلى مانند باد و خورشيد مى توان اين پديده و اثرات منفى آن بر زندگى بشر را كاهش داد.
با وجود فرضيه تقريباً پذيرفته شده تأثير اين گازها بر گرم شدن كره زمين، در اين باره اعتقادات فراوانى وجود دارد. برخى دانشمندان برآنند كه يافته هاى موجود بيشتر بر اساس مدل سازى هاى كامپيوترى است و آب و هواى زمين فرآيندى بسيار پيچيده تر از آن دارد كه بتوان رفتار آن را پيش بينى كرد.
اما مطالعاتى كه در سال ۲۰۰۱ توسط گروهى از محققان انگليسى انجام شد، نشان داد كه طبق اطلاعات ماهواره اى ۳۰ سال گذشته، تشعشعى كه از زمين به فضا فرستاده مى شود، كاهش يافته است. اين يعنى اثر گلخانه اى همگام با توليد بيشتر گازهاى گلخانه اى، افزايش پيدا كرده است.
بر اين اساس خورشيد مى تابد و زمين را گرم مى كند و بخشى از نور هنگام ورود به جو منعكس مى شود و باقى آن وارد اتمسفر شده و به زمين مى رسد و آن را گرم مى كند. زمين كه گرم شده، شروع به تابش مى كند. زمين مقدارى از اين انرژى را جذب و باقى آن را منعكس مى كند. در طى اين فرآيند طول موج نور تغيير پيدا مى كند. بعضى از گازهاى موجود در جو زمين، اين تابش خروجى را جذب مى كنند. اين تابش عمدتاً در محدوده فروسرخ است. مولكول گازهاى گلخانه اى، بسيار بيشتر از ديگر گازها نور فروسرخ را جذب مى كند. جذب انرژى توسط مولكول هاى گاز سبب جنبش مولكول و افزايش انرژى آن مى شود. وقتى اين اتفاق در مقياس بزرگ رخ دهد، مانند اين است كه زمين را با يك پتو پوشانده باشيم.
* در پى يك راه حل جهانى
گازهاى گلخانه اى به تركيبات گازى گفته مى شود كه اثر گلخانه اى دارند. اين گازها مى توانند تا مدت زيادى حرارت را در خود نگه دارند. افزايش بيش از حد اين گازها به جو زمين، افزايش دماى كره زمين را موجب شده است.
بخار آب، دى اكسيدكربن، متان، اكسيد نيتروژن، سولفيد هگزافلورايد و هالوكربن ها مثل فرئون جزو مهم ترين گازهاى گلخانه اى اند. فعاليت هاى صنعتى و كشاورزى آدمى موجب شده اين گازها در جو زمين افزايش چشمگيرى يابند و اثرات خطرناكى بر آن بگذارند. به نظر مى رسد رشد حوادث طبيعى همچون سيل ها و توفان ها در سال هاى گذشته از نتايج گرمتر شدن كره زمين باشد هرچند برخى دانشمندان با اين موضوع مخالفند و فعاليت هاى طبيعى كره زمين را در اين زمينه مؤثرتر مى دانند.
با افزايش دماى كره زمين بر اثر توليد افزون تر گازهاى گلخانه اى، روزهاى گرم سال بيش تر و بدين ترتيب بيمارى هاى ناشى از اين تغيير عملكرد مثل گرمازدگى و مالاريا زياد مى شود. كاهش منابع غذايى انسان ، تغييرات منفى روى حيوانات و گياهان، آب شدن بيشتر يخ هاى قطبى و بالا آمدن سطح آب درياها ديگر نتايجى است كه افزايش اين گونه گازها به بار مى آورد.
سازمان بهداشت جهانى بر آن است كه سالانه نزديك به ۱۰۰ هزار تن از مردمان كشورهاى آسيايى بر اثر تغييرات غيرطبيعى آب و هوا جان خود را از دست مى دهند.
تغييرات آب و هوايى مشكلى جهانى است از اين رو جهانيان برآنند راه هاى حل جهانى براى كنترل آن بيابند. در سال ۱۹۹۷ سازمان ملل متحد در شهر كيوتو ژاپن پروتكلى الحاقى درباره كاهش گازهاى گلخانه اى به منظور جلوگيرى از گرمايش زمين تصويب كرد كه از نظر حقوقى الزام آور است. اين پروتكل مكمل پيمان بين المللى تصويب شده در سازمان ملل در سال ۱۹۹۲ است. دولت ها با پذيرش كنوانسيون تغيير آب و هواى سازمان ملل در سال ،۱۹۹۲ اين كنوانسيون را به عنوان سكوى پرتابى براى اقدامات اساسى تر در آينده مورد توجه قرار دادند. در پاسخ به تغييرات ناشى از شناخت علمى و خواست سياسى، كنوانسيون امكان پذيرش تعهدات اضافى ديگرى را از طريق بازنگرى، بحث و تبادل نظر فراهم مى سازد. يكى از مهم ترين بندهاى پيمان كيوتو اين بود كه كشورها تضمين خواهند كرد كه كل ميزان انتشار معادل گاز دى اكسيد كربن آن ها در اثر دخالت انسان در طبيعت كه ناشى از گازهاى گلخانه اى است، از مقدار تعيين شده براى آن ها تجاوز نكند. بدين ترتيب اعضا به تعهد خود نسبت به كاهش انتشار اين گازها در سطح جهان به ميزان حداقل ۵ درصد زير ميزان انتشار در سال ۱۹۹۰ ميلادى در دوره تعهد ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲ ميلادى عمل خواهند كرد.
اين پيمان كشورهاى صنعتى جهان را به كاهش گازهاى گلخانه اى ملزم مى كند. معيار مقايسه در اين زمينه ميزان گازهاى گلخانه اى در سال ۱۹۹۰ ميلادى است. اتحاديه اروپا قصد دارد تا سال ۲۰۱۲ هشت درصد از ميزان توليد گازهاى گلخانه اى نسبت به سال ۱۹۹۰ بكاهد. در همين راستا قرار بر اين است كه كانادا و ژاپن شش درصد و ايالات متحده نيز هفت درصد از ميزان توليد گازهاى گلخانه اى خود بكاهند.
چند روز پيش نمايندگان ۱۶۳ كشور جهان گفت و گوها و رايزنى هاى خود را درباره تغييرات آب و هوايى در تايلند آغاز كردند. به گزارش خبرگزارى هاى دنيا هدف از اين اجلاس دستيابى به راهكارهايى براى رويارويى با پديده گرم تر شدن كره زمين بدون آسيب رساندن به اقتصاد جهانى، ملى و منطقه اى است. گفته مى شود كشورهاى شركت كننده در اين مذاكرات بدين نتيجه رسيده اند كه بايد تا سال ۲۰۰۹ پروتكل بين المللى تازه اى براى رويارويى با تهديدات آب و هوايى و جلوگيرى از گرمتر شدن زمين تصويب كنند. از آنجا كه پروتكل در سال ۲۰۱۲ پايان مى يابد، اين پروتكل تازه جايگزين آن خواهد شد. يكى از كشورهاى دردسرساز كه عضو پيمان كيوتو نيست و تاكنون تعهدات بين المللى در اين زمينه را نپذيرفته است يعنى آمريكا نيز در اين اجلاس شركت كرده بود. اين كشور سال ها است از پذيرفتن تعهدات جهانى در زمينه كاهش آثار گازهاى گلخانه اى بر جو زمين شانه خالى مى كند و نظريات دانشمندان درباره نقش اين گازها در افزايش خطرناك دماى كره زمين را با ترديد مى نگرد و حاضر نيست فعاليت هاى صنعتى خود را كنترل كرده، در اين حوزه هزينه هايى را متحمل شود؛ تا جايى كه سازمان ملل نيز به اين موضوع معترض شده و خواستار آن است كه آمريكا به معاهدات جهانيان در يافتن تدابيرى براى كاهش گازهاى گلخانه اى احترام بگذارد. رئيس جمهور پيشين اين كشور خواستار پيوستن به پيمان كيوتو بود كه وظيفه اصلى آن كنترل اثرات گازهاى گلخانه اى است اما كنگره و مجلس سناى آمريكا از پذيرفتن اين موضوع خوددارى كردند. در دولت كنونى آمريكا نيز اين رفتار ادامه يافته، اكنون آمريكا يكى از بزرگ ترين توليد گنندگان گازهاى گلخانه اى و دولت آن يكى از موانع به نتيجه رسيدن مذاكرات بين المللى در اين حوزه است. اين موضوع تا آنجا از اهميت برخوردار است كه در دو سال گذشته هشدارهاى بين المللى به كشورهاى صنعتى بزرگ افزايش يافته است. حتى در برهه اى سازمان ملل، كشور آمريكا را عامل بزرگ چنين تغييراتى در آب و هواى كره زمين معرفى و روند افزايشى اين نقش را نگران كننده اعلام كرد. همچنين هشدار داد كه كشورهاى صنعتى بويژه آمريكا بايد توليد گازهاى گلخانه اى را كاهش دهند.
سازمان ملل معتقد است كه عملكرد اتحاديه اروپا در كنترل فعاليت هايى كه منجر به توليد گازهاى گلخانه اى مى شود بهتر است اما اين بهتر بودن در مقايسه با عملكرد نامناسب ديگر كشورهاى بزرگ همچون آمريكا و كانادا است كه نمود پيدا مى كند.
كشورهاى فقير و در حال توسعه نسبت به كشورهاى صنعتى سهم كمترى در توليد و انتشار گازهاى گلخانه اى دارند اما به اندازه آنان حتى بيشتر دچار صدمات مى شوند، از اين رو است كه به اين موضوع معترض و خواستار آنند كه دگرگونى هايى در پروتكل هاى بين المللى صورت گيرد. ايران به عنوان يكى از اعضاى پروتكل كيوتو مى تواند در شكل گيرى پروتكل بعدى و تأثير بر محتواى آن كه همچون پيمان كيوتو الزام آور است، همپاى كشورهاى معترض، پيشگام باشد.