] مژگان جعفرى]

فوتبال امروزه در بسيارى از كشورهاى كوچك و بزرگ و ثروتمند و فقير دنيا تعيين كننده بسيارى از معادلات اجتماعى، اقتصادى و سياسى است. اسپانيا و جدايى طلب هاى باسك و كاتالان كه براى بيان حرف هايشان راهى جز فوتبال ندارند، برزيل و فقرى كه با توپ بر سر آن مى كوبد و صورتش را نه سرخ، كه رنگ زرد پيراهنش درمى آورد، فرانسه و مهاجران آفريقايى الاصلى كه با حضور پررنگشان در تيم ملى اين كشور توانايى شان را به رخ مى كشند، ايتاليا و سياست و مافيايى كه بخشى از حياتش را در فوتبال مى جويد و آرژانتين و بحران هاى اجتماعى و فقرش كه با مارادونا و خيالاتى كه براى يافتن جانشينان بعدى اش دارد آنها را درمان مى كند، در همه و همه فوتبال حرف نخست را مى زند.
فوتبال در ايران امروز همپاى بسيارى از كشورهاى بزرگ دنيا كاركردى اجتماعى، اقتصادى و سياسى يافته و توانسته جايگاه ويژه اى در جامعه به دست آورد؛ ورزشى كه از حدود يك قرن پيش وارد ايران شد و اكنون جذاب ترين و پرطرفدارترين ورزش كشور به شمار مى آيد. زمانى كه بسيارى از كارشناسان نتيجه مسابقه ميان دو تيم پرطرفدار تهرانى را در روحيه جوانان مؤثر مى دانند، مى توان كاركرد ورزش توپ و پا را پذيرفت. برگزارى كارناوال هاى خيابانى پس از پيروزى هاى مهم تيم ملى فوتبال ايران مى تواند بيانگر اين كاركرد ويژه در جامعه باشد. هنگامى كه ايران در سال ۱۹۹۸ ميلادى پس از دهه ها توانست در بزرگ ترين فستيوال فوتبالى شركت كند شور و هيجانى معنادار در ميان ايرانيان پديد آمد و غرورى ملى را در اين زمينه براى آنان ايجاد كرد كه اكنون پايدار مانده، معيار تحولات فوتبالى ايران به شمار مى آيد.

* اين ورزش ساده و جهانى
پله مى گويد: فوتبال در برابر چشمان همچون جرقه مى ماند، در هر جاى دنيا اين واژه انگليسى در زبان هاى بين المللى به سادگى رسوخ كرده است و اين شايد ساده ترين تعريفى باشد كه اسطوره فوتبال دنيا درباره تأثير اين پديده جهانى به دست داده است.
اطلاعاتى كامل درباره پيشينه واقعى فوتبال تاكنون به دست نيامده است. گويا گونه اى از بازى فوتبال در سال هاى پيش از ميلاد مسيح بازى مى شده است. البته مى گويند در چين نيز چيزى شبيه به بازى فوتبال ۳ هزاره پيش از ميلاد مسيح وجود داشته است. در تاريخ مصريان و يونانيان نيز مدارك و شواهدى درباره انجام گونه اى بازى و سرگرمى شبيه فوتبال ديده مى شود. حتى در اين زمينه به نوشته هاى هومر شاعر و نويسنده يونانى استناد مى شود كه گويا اشاره كرده است كه در قاره گمشده آتلانتيس، ورزشگاه عظيمى بوده كه تماشاگران فراوانى براى تماشاى توپ گرد بدانجا مى رفتند.
پيشينه و شواهد تاريخى درباره بازى هاى شبيه فوتبال را كه كنار بگذاريم، رد پاى فوتبال مدرن را مى توان در كشور انگليس جست كه همچنان به اين موضوع مى بالد. دانشنامه رشد به موضوعى جالب درباره پيشينه ورزش فوتبال اشاره مى كند. در قرن ۱۴ ميلادى اين بازى به قدرى محبوب شد كه پادشاه انگليس آن را غير قانونى خواند اما مردم هيچ توجهى به آن نكردند. جذابيت اين بازى به حدى بود كه با توجه به غير قانونى بودنش بويژه ميان روستائيان بازى مى شد و مقامات مسئول در سال ۱۵۷۲ در برابر خواسته مردم تسليم شدند و فوتبال را قانونى اعلام كردند.
جام انگليس (FA CUP)، قديمى ترين فستيوال فوتبال جهان است كه از سال۱۸۷۱ آغاز شده و همچنان شور و هيجان خود را حفظ كرده است. انگليسى ها هنوز هم احترام ويژه اى به اين جام مى گذارند. اتحاديه فوتبال اين كشور در سال ۱۸۶۳ بنيان نهاده شد و اكنون قديمى ترين تشكيلات فوتبال جهان است.
مدارك نشان مى دهد نخستين مسابقه بين المللى فوتبال دنيا در سال۱۸۷۲ ميان تيم هاى انگلستان و اسكاتلند در شهر گلاسكو برگزار شد و صفر - صفر نتيجه پايانى آن بود. پس از آن در سال۱۹۲۰ بازيكنان فوتبال در مسابقات المپيك بلژيك شركت كردند و سرانجام بزرگ ترين فستيوال فوتبالى جهان يعنى جام جهانى فوتبال از سال ۱۹۳۰ با برگزارى آن در كشور اروگوئه شكل گرفت و جادوى جهانى فوتبال بدينگونه آغاز شد و جادوگرى آغاز كرد. اين رويداد، پربيننده ترين رويداد جهانى است كه حتى سياستمداران را به تماشاى خود مى نشاند و بزرگ ترين تحولات جهانى را معطوف خود مى كند.
فوتبال در برزيل كه به لحاظ استعدادهاى آن امروزه به عنوان مهد فوتبال شناخته مى شود، از سال۱۸۹۴ شروع و بزودى فراگير شد. گويا اين ورزش به وسيله چارلز ميلر برزيلى كه اجداد او بريتانيايى بودند به مردم سرزمين قهوه معرفى شد.

* مينياتورى از دنياى رقابت هاى بيرونى
فوتبال از نمادهاى قرن بيستم است و با گذر بيش تر زمان، جذابيت و ظواهر تازه اى مى يابد. امروزه بسيارى در عجبند كه رمز و راز اين جذابيت از چه و كجا سرچشمه مى گيرد.
برخى برآنند كه فوتبال از دستاوردهاى بعد از رنسانس است كه به زندگى جهانى بشر وارد شده و ماندگار شده است.
برخى جامعه شناسان معتقدند فوتبال مينياتورى نمادين از دنياى رقابت هاى بيرونى است كه در عين سركشى و رهايى چارچوبى قانونمند دارد. به زعم آنان فوتبال زندگى كوچكى را نشان مى دهد كه يك كل است و فوتبال را نماد آن چيزهايى مى دانند كه انسان مدرن شده اين قرن آن را گم كرده است و آنها را در فوتبال، اين ورزش ساده مى جويد؛ فوتبالى كه ۸۶ درصد از يك جامعه آمارى انگليسى ميان تماشاى فوتبال يا حضور در بيمارستان براى تولد نوزاد اول خود ترديد دارند، ۶۷ درصد ترجيح مى دهند به جاى خانواده با دوستان خود به تماشاى فوتبال بپردازند و ۷۶ درصد از جمعيت نمونه ترجيح مى دهند به جاى كار، فوتبال تماشا كنند.
دكتر امان قرايى مقدم استاد دانشگاه در اين باره مى گويد: فوتبال در جوامع كنونى دو كاركرد كلى دارد. بالا بردن انسجام و همبستگى ملى و اجتماعى و ايجاد روح همبستگى ارگانيكى نخستين و مهم ترين نقشى است كه پديده فوتبال بر عهده گرفته است. فوتبال در جوامع امروزى جهان پيوندهاى اجتماعى را مستحكم تر مى كند و در ترويج فرهنگى بسيار مؤثر است. همچنين مى تواند ساختارهاى فرهنگى را در جهان پراكنده ساخته، از نقطه اى به نقطه اى ديگر ببرد.
وى مى افزايد: بررسى ها نشان داده است كه فوتبال از بروز بسيارى از آسيب هاى اجتماعى در جوامع جلوگيرى مى كند. در زمان برگزارى بازى ها و تورنمنت هاى بزرگ فوتبال ميزان جرم ها كاهش مى يابد و گونه اى حس مشترك ملى پديد مى آيد. همچنين همكارى هاى مشترك اجتماعى و روحيه سبقت جويى تقويت شده، ميزان تعامل در همه زمينه هاى زندگى افزايش مى يابد.
گفته مى شود اسكاتلندى ها در جريان برگزارى جام جهانى فوتبال در دوره هاى اخير كمترين ميزان مراجعه كنندگان به مراكز اورژانس هاى روان پزشكى را داشته اند. در مسابقات جام ملت هاى اروپاى سال۱۹۶۶ ميزان مراجعات به اورژانس در انگلستان كاهش يافته بود. در برابر، زمانى كه انگلستان در جام جهانى ۱۹۹۸از آرژانتين شكست خورد آمار حمله قلبى ۲۵ درصد افزايش يافت.
معجزه پيروزى آلمان غربى بر مجارستان شكست ناپذير كه آلمان شكست خورده در جنگ دوم جهانى را دوباره زنده كرد و انگيزه روانى بزرگى به مردمان آلمان غربى بخشيد و تأثيرى روانى جالبى در آلمان پس از جنگ داشت، عقده گشايى آرژانتينى ها بر سر انگليسى ها با شاهكار مارادونا در جام جهانى ۱۹۸۶ مكزيك پس از كشمكش دو كشور بر سر جزاير فالكلند و بسيار معجزه هاى ديگرى كه تأثيرات فراوان اجتماعى و سياسى بر كشور ها و ملت ها گذارد از شعبده هاى فوتبال است. پيش از برگزارى جام جهانى ۱۹۸۶ مكزيك شكست آرژانتينى ها در جنگ با انگليسى ها بر سر جزاير فالكلند غرور مردمان اين كشور را جريحه دار كرده بود به اندازه اى كه رويارويى تيم هاى ملى دو كشور در نيمه نهايى اين جام به جنگى ديگر تعبير شد و زمانى كه آرژانتين با گل هاى خارق العاده اسطوره اش مارادونا برترى يافت و راهى بازى نهايى شد آرژانتين شكست خورده در جنگ نظامى، از ميان عقده هاى آن جنگ دوباره به پاخاست و سربلند كرد. حتى پيش از آن هنگامى كه در بازى افتتاحيه جام جهانى ۱۹۹۰ ايتاليا تيم گمنام كامرون توانست قهرمان دوره پيشين آرژانتين بزرگ را شكست دهد، قاره سياه فرياد قرن ها تحقير را بر سر كشورهاى بزرگ سر داد و از آن زمان بود كه كشورهاى اين قاره توانستند در اين زمينه خود را در دنيا نشان دهند به گونه اى كه فوتباليست هاى آفريقايى بسيارى در تيم هاى بزرگ اروپايى بازى كرده، درآمد فراوانى دارند. اكنون بسيارى از كودكان فقير و محروم آفريقايى دنياى آرزوهاى خود را در فوتبال خلاصه كرده اند و همچون بسيارى از برزيلى هاى فقير در پى آنند كه با حضور در تيم هاى بزرگ اروپايى بتوانند از ثروت سرشارى كه در صنعت فوتبال وجود دارد، خانواده هاى خود را از فقر آزاردهنده نجات دهند.
عضو هيأت علمى دانشگاه تربيت معلم بر آن است كه با توجه به دگرگونى هايى كه در يك سده گذشته در اين ورزش ساده صورت گرفته و جذابيت هايى كه بر آن افزوده شده، فوتبال يك صنعت درآمدزاى تأثيرگذار و يك پديده سياسى شده است. فوتبال از اين نظر يك پديده فراملى است و توانسته بار ها تأثير خود را در عرصه هاى بين المللى نشان دهد. امروزه سرمايه داران و سياستمداران فراوانى با حضور در چرخه اقتصادى فوتبال نفع بسيارى برده اند.
قرايى مقدم تصريح مى كند: شكى نيست كه فوتبال، اين ورزش ساده، يك پديده جهانى است كه زندگى انسان قرن بيستم را متأثر ساخته است.
در جريان برگزارى جام جهانى ۲۰۰۶ آلمان بسيارى از جلسات مهم سياسى و ديپلماتيك دنيا به دليل همزمانى با بازى هاى كشور ها تغيير زمان داد تا سياستمداران مغرور بتوانند بازى تيم هاى محبوب كشورشان را ببينند، اينگونه بود كه فوتبال فراى تمام تحولات جهانى قرار گرفت و تأثير خود را نشان داد.
* جادوى فوتبال در ايران
بسيارى از ايرانيان سرنوشت بخشى از زندگى اجتماعى شان را با اين ورزش ساده گره زده، با برد تيم هاى مورد علاقه شان شادمان و با باخت آنها غمگين مى شوند. شايد به دليل همين تأثرات اجتماعى و از اين رو است كه دولت سالانه ميليارد ها تومان در اين حوزه هزينه مى كند، با آگاهى كامل از اين موضوع كه اين سرمايه گذارى بازگشت مادى ندارد. وقتى انتخاب سرمربى تيم ملى فوتبال به موضوعى ملى تبديل مى شود كه همگان روى آن حساس مى شوند، مى توان گفت اين ورزش ساده اما جذاب توانسته در ايران نيز همچون بسيارى ديگر از كشور ها به يكى از عوامل مؤثر در معادلات اجتماعى و سياسى بدل شود.
امروزه فوتبال در ايران نيز تجليگاه بروز تنش ها و ر ها شدن انرژى پرخاشگرانه، اما به شيوه اى اجتماعى و مطلوب است. فوتبال در ايران نيز صنعتى است كه از بسيارى صنايع مادى نقشى انكارناپذيرتر بر عهده دارد. ايران در اين زمينه در قاره آسيا جزو كشورهايى به شمار مى رود كه با فوتبال توانسته خود را و فرهنگش را جهانى تر و بين المللى كند و يكى از معدود كشورهاى آسيايى است كه طرفداران آن در بيشتر كشورهاى دنيا به ديدن بازى هاى ملى اش در هر كشورى مى روند و ايرانى بودن خود را از آن راه ثابت مى كنند. شايد بتوان گفت بخشى از شناسايى ايران در جهان از راه فوتبال در كنار ديگر عوامل بوده است.
فوتبال، فوتبال و فوتبال. . . هيجان، زيبايى و سادگى ويژگى هاى ورزشى است كه جهانيان را مسحور خود كرده و پير و جوان و نژاد و رنگ نمى شناسد؛ ورزشى كه بيشتر مردم جهان را به خود مجذوب كرده است.
واقعاً پديده اى شگفت آور است اين فوتبال.