] سليمان دعويسرا]

بحران عراق به شكل باور نكردنى در كانون رقابت انتخابات رياست جمهورى آمريكا نشسته است. گزارش ديويد پترائوس، فرمانده ارشد آمريكا و رايان كراكرسفير اين كشور در عراق، به نشستى كه در صدرآن سه نامزد انتخاباتى رياست جمهورى قرار دارند مفهومش اين است كه اين بار هم مانند انتخابات هفتم نوامبر، برگ عراق نقشى تعيين كننده در بازى سرنوشت ساز دوجناح جمهوريخواه دموكرات خواهد داشت. و درست به همين دليل است كه نامزدان دو جناح در اين نيمه پايانى ماراتن جلب افكارعمومى نگاه عميق به سوى اين نقطه خاورميانه دوخته اند. جان مك كين نامزد جمهوريخواهان و افسر كهنه كارى كه اشبه الناس به جورج بوش خوانده شده نه تنها از راهبرد امروز پنتاگون و پترائوس دفاع مى كند بلكه با عزيمت مستقيم به جبهه جنگ عراق آحاد شهروندان آمريكايى را به اين باور رسانده كه در صورت راهيابى به كاخ سفيد همچنان از ارتش و بازوى قدرت نظامى عراق براى پيشبرد اين بحران بهره خواهد جست اما درنقطه مقابل او باراك اوباما كه پرچم مبارزه انتخاباتى اش را به واژه زيباى تغيير زينت داده نخستين مصداق اين تغيير را در خروج آمريكايى ها از عراق مى جويد. او برخلاف هيلارى كلينتون كه از ابتدا نگاهى دوگانه به بحران عراق داشته از ابتدا با پنتاگون اتمام حجت كرده است كه پرونده حضور نظامى آمريكا در جلگه خونين بين النهرين را خواهد بست.
در اين كش و قوس مى توان حدس زد كه گزارش ژنرال پترائوس كه جمهوريخواهان او را فرمانده فاتح نام داده اند و كراكر كه رايس وى را سرآمد ديپلمات ها خوانده، چه سمت وسويى خواهد يافت. همه اميد همقطاران بوش كه امروز در اردوى انتخاباتى مك كين جمع شده اين است كه با دادن تصويرى از موفقيت در بزرگترين منازعه خونين خاورميانه، نگذارند كرسى طلايى رياست جمهورى به يكى از دو مدعى جناح رقيب برسد و با حضور مك كين اين بازمانده جنگ ويتنام دركاخ سفيد، هم راه و رسم نومحافظه كاران استمرار يابد هم اين كه خاطره تلخ شكست هفتم نوامبر وسقوط حاكميت ۱۲ ساله جمهوريخواهان بركنگره از ذهن آمريكايى ها پاك شود.
بنابراين اگر گزارش پيشين كراكر- پترائوس برآن شد تا دولت بوش را از تله مخالفت كنگره نشينان كه عزم خود را براى كاستن از بودجه جنگ جزم كرده بودند نجات دهد اين بار اين دو رسالت آن دارند كه از بازى خونين عراق، سوخت ماشين انتخاباتى مك كين را فراهم آورند.
با همين نگاه اكنون بايد در سطور گزارش پرسروصداى كراكر و پترائوس نظر افكند.
بنابراين همه پرسش ها در بحبوحه گزارش جديد تيم رهبرى ارتش و ديپلماسى آمريكا در عراق حول اين مسأله مى چرخد كه آيا وضع عراق امروز به گونه اى هست كه جمهوريخواهان در چند ماه باقيمانده از آن بهره اى براى تغيير آراى شهروندان آمريكا ببرند، آمريكاييانى كه در طول اين جنگ پنج ساله بيشترين فرياد اعتراض را از بابت مخدوش شدن وجهه جهانى خويش و نيز تلف شدن جان فرزندانشان سرداده اند
بنابراين مرور دوباره پرونده بحران عراق در پنجمين سال اشغال اين كشور اين روزها از دو حيث حائز اهميت فراوان است؛ اول از اين نظر كه جنگ عراق همچنان ميزان الحراره ثبات در منطقه خليج فارس و خاورميانه است و دوم اين كه آينده موقعيت جهانى آمريكا به سرنوشت اين بحران دوخته شده است. در توصيف گزارش جنگ عراق از اين نكته نبايد به آسانى عبور كرد كه در اتاق فرماندهى اين بحران، سياست و جنگ پيوندى پنهان دارند. تجربه مديريت جنگ عراق بويژه در برهه فرماندهى پترائوس در ارتباط مستقيم با تسويه هاى سياسى داخل آمريكا سپرى شده است.

* افسران سياست پيشه
دوره فرماندهى پترائوس در عراق با اتخاذ تصميم تازه آمريكا براى جنگ گسترده همزمان شد كه مهم ترين اين تصميم ها، راهبرد افزايش نيرو بوده است. راهكار اين افسر كهنه كار براى ايجاد ثبات در عراق با اعزام نزديك به سى هزار سرباز كمكى به اين كشور از سال ۲۰۰۷ تاكنون، به كار گيرى مبارزان سنى سابق براى مبارزه با القاعده و ترك مخاصمه بزرگترين گروه چريكى عراق عملى شد.
پترائوس درجايگاه تصميم گيرنده اصلى جنگ از حمايت رابرت گيتس وزير دفاع آمريكا و مايكل مولن فرمانده ستاد مشترك ارتش آمريكا برخوردار است. گفته مى شود گيتس يكى از شروط رياست پنتاگون را همين قرار داده بود كه اجراى راهبرد افزايش نيروهاى نظامى در عراق به ژنرال پترائوس فرمانده نيروهاى آمريكايى در عراق سپرده شود.
با اين همه پترائوس چنان كه تجربه يك سال اخير مى گويد در عين داشتن تجربه فراوان در امور نظامى، در تبليغات و توجيه جنگ نيز مهارت زياد از خود نشان داده است. همين كه او توانست كنگره دموكرات ها را به افزايش بودجه جنگ راضى كند يا دستاوردهاى نظامى دولت مالكى را به نام خويش ثبت كند گوياى مهارت هاى سياسى اين شريك نظامى گيتس است.
نكته حائز اهميت اين است كه آنچه به عنوان تحول در ميدان هاى جنگ ديديم فقط حاصل انديشه هاى پترائوس يا كراكر نبوده است. عوامل مهم ديگرى در كاهش قابل توجه ميزان خشونت و ناآرامى ها در عراق نقش داشته است كه از جمله آنها مى توان به طرح موفق دولت مالكى با عنوان كمربندامنيتى در مناطق القاعده نشين و نيز روى آوردن برخى از اعراب سنى به دولت در مقابله با القاعده اشاره كرد.
ژنرال ريك لينچ فرمانده نيروهاى آمريكايى در مركز عراق در اين خصوص اقرار مى كند كه دركنار اعزام نيروهاى بيشتر به عراق همكارى طيف داوطلبان عرب در جنگ با القاعده مؤثر واقع شده است.
با اين همه، امروز شيرازه آن موفقيت نسبى در مهار خشونت كه ريك لينچ و پترائوس به رخ همگان مى كشيدند نيز از هم گسسته است.
بنابراين اگر پترائوس و كراكر اين گزارش را در ميانه دو فصل پائيز و زمستان عراق ارائه مى كردند، بوش و مك كين مى توانستند اميدوار شوند كه ادعاى موفقيت نسبى در اين جنگ را افكار عمومى اين كشور پذيرفته اند. آن روزها با سقوط مهم ترين پايگاه تروريست ها در الانبار، كاهش چشمگيرى در روند خشونت هاى لجام گسيخته عراق بوجود آمد.
اما اوضاع جبهه جنگ عراق از اين تاريخ يعنى نيمه دوم سال ۸۶ تاكنون تحول معكوسى را تجربه كرده است. اين تحول همان است كه خيابان هاى بغداد دوباره به خون شمار كثيرى از مردم بى گناه آغشته شده و بيمارستان ها پر از مجروحانى شده است كه محصول و ميوه عمليات هاى اسفند و فروردين است.
با قياس آمارهاى تلفات جبهه جنگ به روشنى مى توان تفاوت گزارش ديروز و امروز پترائوس را دريافت.
آمارها حاكى از اين است كه در مقطع ارائه گزارش قبلى ميزان اين حملات از ۲۵ بار در روز به كمتر از دو بار در روز در ماههاى ژانويه، فوريه و اوايل ماه مارس رسيد.
و طى اين مدت حدود پنج هزار نفر از مهاجمان مسلح كشته يا دستگير شدند. تاحدى كه به گفته مقامات عراقى و فرماندهان آمريكايى ميزان حملات در سراسر كشور عراق به ميزان ۶۲ درصد كاهش يافت.
علاوه براستان الانبار دراين مدت بسيارى از كانون هاى نزاع فروكش كرد اين درحالى است در يك ماه و نيم اخير تشنج و خشونت بر اغلب استان هاى كليدى عراق از جمله نينوا و بصره حكمفرما شده است. مخالفان مسلح در مرحله جديد حملات خويش ضربه هاى كارساز بر ارتش آمريكا وارد كرده اند بويژه در نزاع بصره كه دو هفته ناآرامى و درگيرى خشونت آميز دستاوردهاى امنيتى آمريكا را بشدت زير سؤال برد و بدنبال آن موج تظاهرات ضد آمريكايى در اين شهر و بسيارى از مناطق عراق به راه افتاد.
رايان كراكر سفير آمريكا در عراق كه به همراه ژنرال ديويد پترائوس فرمانده ارشد نيروهاى آمريكايى در عراق از مشاهده اوضاع و خيم بصره كلافه به نظر مى رسيد دراولين واكنش خود، در گفت و گو با خبرنگاران گفت: خشونت هاى اخير عراق غيرعادى است. وى اقرار كرد، دستاوردهاى امنيتى شكننده هستند و ناآرامى هاى اخير ترديد عميق در عملكرد آمريكا ايجادكرده است.

* چالش هاى عميق پترائوس و كراكر
در گزارش بحران امروز عراق، پاسخگويى در باره ناآرامى ها و خشونت ها برعهده پترائوس و گيتس و توضيح اوضاع سياسى برعهده رايس و كراكر قرار دارد.
چنان كه رسانه هاى آمريكا گزارش كرده اند؛ گريبان تيم گيتس و پترائوس اين بار بيش از همه درچنگ بحران استان نفت خيز بصره به عنوان دومين شاهرگ امنيتى عراق بعد از بغداد گرفتار است.
البته به باور ناظران عراق پترائوس از محور قرار دادن جنگ در بصره دو هدف متفاوت را دنبال مى كند اول اين كه او همين غائله بصره و درگيرى را بهانه تمديد حضور نظاميان آمريكا قرار داده تا همچنان تز عقب نشينى دلخواه دموكرات ها را به تعويق بيندازد دوم اين كه او همانند الانبار نيز توفيقى كه مالكى در بصره در حال نزديك شدن به آن است را به نام خويش ثبت مى كند. به عبارتى فرماندهى آمريكا از اين واقعيت آگاه است كه دولت مالكى در بصره توفيقى قريب الوقوع خواهد يافت كه حاصل آن مى تواند كمكى راهگشا براى دولت بوش در كارزار انتخابات باشد.
اما كراكر كه مأمور سامان دادن امور سياسى عراق است در انجام اين كار اظهار يأس مى كند.
گزارش او نشان از آن دارد كه پيشرفت سياسى در عراق كند، در حال توقف و سطحى است و اختلافات سياسى و اجتماعى مشخص مى كند كه آمريكا در مقايسه با سال گذشته از تز خروج از عراق دورتر شده است.
براين اساس حتى اگر جبهه اى نظامى آرام شود و آتشبارها خاموش گردد بدون توقف نزاع سياسى ميان جناح هاى قدرت، صلح به عراق باز نخواهد گشت. تجربه پنج سال عراق نشان داد كه ميان بحران درون ساختار حكومتى عراق با آشوب هاى ميدان جنگ ارتباطى عميق برقرار است.
اين بار نيز اوضاع جبهه ها وقتى بى ثبات شد كه فتيله اختلاف هاى عميق سياسى و قومى اوج گرفت.
مهم ترين وظيفه كراكر در ايام رياست ديپلماسى عراق اين بود كه پل تفاهم ميان اعراب مخالف مالكى از يك سو و ايران و آمريكا ازسوى ديگر در بغداد برقرار كند. لذا همه ديپلمات ها اين هشدار را به كاخ سفيد داده اند كه بدون پيشرفت در برقرارى تفاهم سياسى با خطر گرفتار شدن در باتلاق عراق براى مدت طولانى روبرو است و اين امر پيامدهاى شديدى براى منافع آمريكا در ديگر بخشهاى جهان در بر دارد.

* درس هاى بحران بهاره بصره
در همان حال كه در همه محافل سخن از توقف پروژه هاى سياسى و نظامى آمريكا در عراق است اغلب ناظران نمره اى ممتاز به كارنامه دولت عراق داده اند. دولتى كه درميان شديدترين تحريم هاى اعراب و موج براندازى ها كارخويش را پيش برده است. نزاع بصره كه اكنون پاشنه آشيل آمريكا شده به برگ موفقيت دولت مالكى در تثبيت اقتدار دولت مركزى عراق و نقطه عطفى در اثبات صلاحيت هاى عراقى ها در اداره امور اين كشور در حال تبديل شدن است.
دولت مالكى با اعتماد به نفس در ماجراى بصره دو رشته عمليات نظامى و سياسى را پيش برد. در عمليات نظامى، او رودرروى شاخه اى از نيروهاى نافرمان از طيف شيعه قرار گرفت كه زير پرچم جيش المهدى عمل مى كنند.
تنها چند روز قبل پنتاگون گفت عمليات نظامى مالكى نشان داد بغداد آماده مهار چالش ها است. جف مورل، سخنگوى پنتاگون، مى گويد؛ توانايى دولت عراق آنقدر افزايش يافته كه اكنون مى تواند با اطمينان به مقابله با افراط گرايان بپردازد. ژنرال كوين برگنر سخنگوى ارتش آمريكا نيز از سوى ديگر اعلام كرد: در جريان درگيرى هاى بصره اكثر نيروهاى امنيتى عراق مأموريت خود را انجام دادند.
نورى المالكى به همه اهالى و افراد مسلح در شهر بصره تا هشتم ماه آوريل فرصت داده بود سلاح هاى سبك و سنگين خود را به نيروهاى دولتى تحويل بدهند. نخست وزير عراق همچنين هشدار داده بود اگر افراد مسلح تا تاريخ تعيين شده از تحويل سلاح هاى خود خوددارى كنند قانون عليه آنان اعمال خواهد شد و نيروهاى عراقى با جديت با آنان برخورد خواهند كرد.
و اين گونه نيز شد. نيروهاى نورى المالكى نه تنها به غائله بصره پايان دادند بلكه توانستند با كشاندن نماينده ناراضيان به جلسه شوراى امنيت، قانون مهم برچيدن شبه نظاميان را به تصويب برسانند.
بدون ترديد هرچند خود مالكى نيز در ميدان پيچيده عراق با چالش هاى عميق روبه رو است اما در دو غائله الانبار و بصره او اعتماد به نفس عراقى ها در اداره امور را به اثبات رساند تا حدى كه در فرداى جلسه مهم شوراى امنيت اعلام كرد كه با انتقال قدرت در كاخ سفيد، عراقى ها هم آماده تحويل گرفتن امور نظامى كشورشان هستند.