بهروز سپيد نامه‎/ قسمت اول

پديده ها و واقعيت هاى اجتماعى، چند بعدى و داراى سطوح و لايه هاى متعددى مى باشند. بررسى دقيق اين پديده ها مستلزم توجه به تمامى سطوح و لايه هاست لذا هرگونه تقليل گرايى و مطالعات تك ساحتى (تك بعدى) منجر به ارائه تصوير ناقصى از واقعيات اجتماعى خواهد گشت.با توجه به ويژگى ها و مختصات «جنگ»، اين واقعيت، جزو پديده هاى اجتماعى قرار مى گيرد و آراى جامعه شناسان نيز بر اين نظر صحه مى نهد. بر اين اساس، هرگونه توصيف يا تبيين اين پديده مى بايست با عنايت به لايه هاى گوناگون آن صورت پذيرد. اشعار ارائه شده در مجال جنگ (دفاع مقدس) كه نمونه بارز آن را مى توان در كنگره هاى سراسرى شعر دفاع مقدس يافت بيانگر نوعى رويكرد نسبت به توصيف پديده جنگ توسط شاعران است كه از شموليت كامل برخوردار نمى باشد و در اين مقاله تلاش شده تا اين مسئله از منظر مدلهاى جامعه شناختى مورد بررسى قرار گيرد.بر كسى پوشيده نيست كه جمهورى اسلامى ايران، آغازگر جنگ نبود و تنها به دفاع از كيان خويش پرداخت و در جريان اين پايدارى، جهانبينى اسلامى و ايدئولوژى مذهبى را بستر مبارزه خويش قرار داد و به دفاع خويش تقدس بخشيد اما از آنجا كه گفته مى شود جامعه شناسى پديده ها را منتزع از هنجارها بررسى مى كند لذا در بسيارى از موارد از واژه «جنگ» به جاى دفاع مقدس استفاده شده است.

يكى از مهم ترين ويژگى هاى پديده هاى اجتماعى، زمان مند و مكان مند بودن آنهاست. به عبارتى ديگر اين پديده ها تاريخى اند و آنچه كه تاريخ را از اسطوره ها جدا مى سازد سه عنصر: زمان، مكان و انسان (نقش آفرينان) است. هر حادثه تاريخى داراى قلمرو زمانى و مكانى مشخصى است كه توسط نقش آفرينانى رقم مى خورد، اما اسطوره تاريخى است كه قهرمانان و نقش آفرينان آن غير واقعى اند. تاريخى است كه داراى زمانى بى آغاز و مكانى ازلى است.
با توجه به مطالعات دوركيم [جامعه شناس فرانسوى] و نظرياتى كه توسط ديگر جامعه شناسان ارائه شده و نيز بررسى واقعيت امور و پديده هاى اجتماعى مى توانيم اين پديده ها را واجد سه خصوصيت زير بدانيم:
الف) خارجى بودن
ب) جبرى بودن
ج) عموميت داشتن
منظور از خارجى بودن، قرار داشتن پديده هاى اجتماعى در خارج از موجوديت شخصيت فردى است...
منظور از جبرى بودن، قدرتى است كه رفتارها يا قواعد اجتماعى در جامعه داراست و افراد موظف به اجراى آن هستند. به طور كلى، پديده هاى اجتماعى نوعى قالب و الگو جهت رفتار افراد تعيين مى كنند و آنچه كه جبرى بودن آن را تا حدودى تضمين مى كند عوارض بعدى آن است. پديده هاى اجتماعى قدرت تحميلى دارند و فرد به عللى خود را ناچار از رعايت آن مى بيند... منظور از عموميت پديده هاى اجتماعى وجود و شيوع پديده و يا رفتار اجتماعى معينى در جامعه است.
سه خصوصيت فوق يعنى جبرى بودن، خارجى بودن و عموميت داشتن با هم مرتبط است و يك پديده اجتماعى به نسبتى از هر يك از سه خصوصيت بالا بهره مند است و اين در نحوه كاركرد و اثر آن متجلى است. (محسنى، ۱۳۷۴: ۱۲)
با توجه به ويژگى هاى پديده اجتماعى و با عنايت به تعاريف ارائه شده از «جنگ» و تحليل ساختارى آن، اين پديده (جنگ) را مى توان در شمار پديده هاى اجتماعى قرار داد.
جنگ عبارت از كنش هاى گوناگونى است براى نبرد با دشمن كه به نمايش گذارده مى شود و به گونه هماهنگ و سازمان يافته شكل مى گيرد. (آشفته تهرانى، ۱۳۷۸: ۲۰)
گاستون بوتول جنگ را مبارزه مسلحانه و خونين بين گروه هاى سازمان يافته مى داند. به تعبير او جنگ شكلى از خشونت است كه خصلت اساسى گروه هاى درگير و روش هاى به كار رفته در آن، نظم و سازمان يافتگى است. به علاوه جنگ از نظر زمانى و مكانى محدود است و مقيد به قواعد حقوقى اى است كه بر حسب زمان و مكان به شدت متغيرند.
(بوتول، ۱۳۸۰: ۳۳)
پيتر مى ير در بيان تفاوت بين جنگ هاى منظم و اشكال شبه نظامى، اعتقاد دارد: «انگيزه جنگ بايد انگيزه گروهى باشد. جنگ چيزى ماوراى خصومت هاى فردى بوده و يك ابزار سياسى است. (مى ير، ۱۳۶۸: ۴۵). مرحوم دكتر سيد حسن حسينى نيز در توضيح شعر جنگ اذعان مى كرد: «جنگ در ذات خود پديده اى سياسى است اما توده مردم تاز مانى كه زعما و بزرگان ملت با «دشمن» از در مذاكره در نيامده اند؛ اصولاً توجهى به اين سرشت سياسى ندارند. به نظر نگارنده، مردم ايران از پس قبول قطعنامه ۵۹۸ از سوى ايران به سرشت سياسى جنگ توجه پيدا كردند. سروده هايى كه از اين زمان به بعد با ويژگى تشويق و تكريم «دوست» و تحقير و تهديد «دشمن» و همچنين انتقاد از خود و ديگران و انتقاد از برخى كارگردانان جنگ شكل گرفته و مى گيرد به دوره سياسى جنگ يعنى دوره دفاع مقدس تعلق دارد.» (حسينى، ۱۳۸۱: ۱۳)
عناصر مفهومى موجود در تعاريف فوق نظير: خصلت گروهى، نظم و سازمان يافتگى، زمانمند، مكانمند بودن، تقيد به قواعد حقوقى، متغير بودن، كنش مندى و ابزار سياسى بيانگر اجتماعى بودن پديده جنگ مى باشد و اين امر، جنگ را چونان ساير پديده هاى اجتماعى با مسائل زير مواجه مى سازد:
الف) پديده هاى اجتماعى از سطوح مختلفى تشكيل شده اند و در جريان فرايند گذار از دوره هاى زمانى، دستخوش تغيير خواهند گشت.
ب) بررسى روشمند پديده هاى اجتماعى مستلزم توجه به تمام لايه ها و سطوح است، لذا تقليل كليت يك پديده به يك سطح خاص به صواب نخواهد بود.
الف) زمانمند بودن پديده جنگ تحميلى (دفاع مقدس) همواره تهديدى را متوجه بررسى هاى روشمند آن نموده است، زيرا هرقدر كه فاصله بين نگرنده (محقق، شاعر، نويسنده و...) و نگريسته (موضوع، جنگ و...) بيشتر شود، احتمال دسترسى به داده ها و برداشت هاى «دست اول» كم و به تبع آن امكان بروز خطا در توصيف و تبيين پديده ها بيشتر خواهد شد و اين امر، فرايند انتقال مواريث دفاع مقدس و فرهنگ آن را از نسلى به نسل ديگر مختل خواهد ساخت. از سويى ديگر خطر دگرگونى ارزش ها، واقعيت انكارناپذيرى است كه برآيند دوران گذار از جامعه در حال جنگ به جامعه پس از جنگ است و اين مسئله خطر بزرگترى را در پى خواهد داشت كه همانا ترديد ارزش آفرينان در حركت مقدس و نظام ارزشى اى است كه خود پديد آورنده آن بودند.
دكتر مهدى اديبى سده در كتاب «جامعه شناسى جنگ و نيروهاى نظامى» مى گويد: «همان طور كه به مجرد شروع جنگ دنيايى جدا از دوران صلح به وجود مى آيد و ارزش هايى جديد خلق مى گردد كه جنبه هاى مثبت و اخلاقيات تلقى مى گردد، پس از خاتمه جنگ نيز ارزش ها به سرعت دگرگون مى شوندْ، طورى كه اين امر موجب سرخوردگى و يأس برخى از مبارزين مى گردد، زيرا آنها احساس مى نمايند كه همرزمان و دوستان آنها براى همان ارزش ها جان خود را از دست دادند و حال مبناى همه آن جانبازى ها و فداكارى ها در حال بى رنگ شدن و از بين رفتن مى باشد.
بدون شك هرگونه اقدامى در زمينه حفظ ارزش ها و آثار جنگ ها رابطه مستقيمى با بنيادها و اهدافى دارد كه هر قوم و ملتى براى آن تبيين مى نمايد و بدون برنامه ريزى مدون امورى كه صورت مى گيرد، قطعاً مقطعى و زودگذر خواهد بود. نمايش، بيان و تكرار خاطرات دلاورى ها، جانفشانى ها و ازخودگذشتگى هاى رزمندگان چه ارزشى براى مردم يك جامعه دارد
يكى از ويژگى هاى انسان «فراموشى» است. غفلت و سرگرم شدن به زندگى روزمره معمولاً گذشته را از ياد ما مى برد. برگزارى ايام خاص و يادآورى حوادثى كه در آن روزها در تاريخ ملت ها گذشته به لحاظ فرهنگى و آموزشى بسيار مهم تلقى مى شود. اين بزرگداشت ها و اعياد يا سوگوارى ها تقريباً در كليه فرهنگ ها با يك هدف «يادآورى» برگزار مى شود و اين تكرار و يادآورى ها به نوعى انتقال فرهنگى از نسلى به نسل ديگر است و جزو تاريخ يك ملت محسوب مى شود. نسل جديد بايد بداند آسايش و امنيت امروز او مرهون چه ايثارگرى ها و فداكارى ها و رشادت هاست (اديبى سده، ۱۳۸۲: ۱۶۱).
برگزارى روشمند كنگره هاى شعر دفاع مقدس فرصت مغتنمى است تا فرايند «يادآورى» و «ثبت مواريث» در «جامعه پس از جنگ» استمرار يابد.
ب) از آنجا كه تمام پديده هاى اجتماعى داراى خصوصيات واحدى نيستند و ميان آنها تفاوت هايى موجود است، مى توانيم آنها را از نظر خصوصيات كلى به چند دسته اصلى تقسيم كنيم كه عبارتند از:
‎/۱ب) پديده هاى مربوط به مرفولوژى اجتماعى
‎/۲ب) پديده هاى مربوط به فيزيولوژى اجتماعى
‎/۳ب) پديده هاى مربوط به رفتارهاى گروهى و جمعى
‎/۱ب) مرفولوژى اجتماعى شامل خصوصياتى است كه مربوط به ساخت و تركيب مادى جامعه مى باشد مثل وضع سكونت، محل سكونت، موقع طبيعى و جغرافيايى، نقشه محل، نحوه ساختمان ها و اماكن، وضع خانه سازى و پراكندگى و تراكم جمعيت و به طور كلى پديده هايى كه ساخت و شكل خارجى جامعه را شامل مى شود. اين دسته عموماً ثبات قابل ملاحظه اى دارند و در رديف مادى ترين پديده هاى اجتماعى قرار دارند.
‎/۲ب) فيزيولوژى اجتماعى: فيزيولوژى اجتماعى شامل پديده هايى است كه مربوط به كاركردها و روابط و نهادهاى مدون جامعه مى باشد... اين دسته از پديده هاى اجتماعى در مقايسه با مرفولوژى اجتماعى داراى تظاهرات خارجى كمترى هستند و از نظر مادى بودن در درجه دوم قرار دارند.
‎/۳ب) رفتارهاى گروهى و جمعى: اين دسته از پديده هاى اجتماعى غير مادى ترين و در مواردى كم ثبات ترين پديده هاى اجتماعى ممكن است باشند و شامل رويدادها، افكار، هيجانات، احساسات يا ديگر جنبه هايى است كه در يك گروه، طبقه و حتى ملت خاصى ممكن است وجود داشته باشد. صور آن را در نمونه هايى از انواع زير مى توانيم تمييز دهيم:
- احساسى كه يك نفر ايرانى از مليت خود دارد.
- عده اى كه تحت تأثير تلقينى مد يا روش فكرى معينى قرار مى گيرند.
- عده اى كه در راهپيمايى و تظاهرات سياسى شركت مى كنند.
اين پديده ها را از نظر شكل و قدرت اثر مى توانيم به دو دسته تقسيم كنيم.
‎/۳‎/۱ب) جريان هاى اجتماعى: اين دسته داراى تظاهرات مادى و خارجى كمترى هستند و معمولاً در طول زمان بر اثر وجود بعضى از رهبران يا بروز شرايط اجتماعى، اقتصادى و سياسى مشخص به وجود مى آيند. ممكن است گروه ها يا سازمان هاى معينى هم از اين رهگذر ايجاد شود، مثل نهضت ها و مكتب هاى سياسى، اقتصادى، فرهنگى، اجتماعى، ادبى، دينى و عملى.
‎/۳‎/۲ب) هيجانات اجتماعى: اين دسته از پديده هاى اجتماعى غير مادى ترين و كم ثبات ترين پديده هاى اجتماعى بوده و معمولاً به طور موقت در زمان معينى به وجود مى آيند، هرچند كه بعضى از انواع آن ممكن است پايدار شوند و مبدل به جريان هاى اجتماعى گردند. به عنوان مثال مناطقى كه در مقابل گروهى قرار مى گيرند و براى آنها صحبت مى كنند. اثر اين صحبت با توجه به زمينه فكرى كسانى كه در اين جمع شركت كرده اند، ايجاد هيجان خاصى مى كند كه ممكن است منجر به اعمال يا افكار آتى يا بعدى در آنان شود، در مواردى حتى ممكن است اين عده به حال دستجمعى يا فردى فعاليت هايى را انجام دهند كه منشأ برخى از تغييرات اجتماعى گردد.
سه نوع از پديده هاى اجتماعى كه در طبقه بندى كلى بالا ارائه گرديد با اين كه به نظر مى رسد داراى مبدأ مستقلى بوده و هر كدام مشخصات خاصى داشته باشند ولى هيچكدام از آنها را نمى توان انواع مستقل محسوب داشت. پديده هاى اجتماعى با يكديگر ارتباط متقابل و درهم پيچيده دارند و در بررسى هر كدام بايد كليه عوامل مؤثر ديگر را هم به حساب آورد. (محسنى، ۱۳۷۴: ۱۷-۱۵)
«دفاع مقدس» كه از نوع پديده هاى «فيزيولوژى اجتماعى» به شمار مى رود، وجود نهادهايى خاص مثل: بسيج، سپاه پاسداران، ارتش و نقش هاى متعدد نظير: بسيجى، سپاهى، ارتشى و تعاملات ميان آنها را ضرورى مى سازد. وجود مكانى به نام «جبهه» با عناصر خاصى نظير: سنگر، چفيه، پوتين، فشنگ، پلاك، سلاح و... بعد مرفولژى پديده جنگ را رقم مى زنند و نهايتاً اين كه: اعتقادات راسخ و تثبيت شده رزمندگان، خرده فرهنگ ها، نوحه ها، احساسات، هيجانات و... بعد رفتارهاى گروهى پديده مذكور را شامل مى شوند.