سنت شكيبايى و مداراى مذهبى در كشور مسلمان نشين قزاقستان از گذشته اديان مختلفى از جمله زرتشتى، مسيحى، مسلمان و غيره وجود داشته و دارد كه در تبادل و تعامل با يكديگر مجموعه اى از درك روحى جهان را تشكيل داده اند.
تحمل و مداراى مذهبى در جامعه قزاقى عامل اصلى تأمين صلح، ثبات و رشد اقتصادى قزاقستان بوده و اين امر مهم باعث تحسين دنيا شده است. اصول شكيبايى مذهبى در قزاقستان نه تنها نوعى فرهنگ سياسى است بلكه اصول سياست دولتى نيز مى باشد. پاپ روم ايوان پاول دوم در جريان سفر خود به قزاقستان اعلام كرد كه «از صلح و توافق در صحراى بزرگ قزاقستان شگفت زده شده و اين ثابت مى كند كه مى توان صلح را در كشورهايى با جمعيت بالا و مليت هاى مختلف ايجاد و حفظ كرد.»
وزارت امور خارجه آمريكا در سال ۲۰۰۷ در گزارش بين المللى خود درباره حق آزادى انتخاب دين، به اين موضوع اشاره كرده است كه: «مردم قزاقستان از آداب و رسوم قديم خود حمايت مى كنند و آن را حفظ مى نمايند.» جمهورى قزاقستان كشورى است كه موقعيت اديان و اهميت توافق ميان اديان مختلف را به رسميت شناخته و براى اعتقادات مذهبى آنها ارزش و احترام قائل شده است. امروزه در كشور قزاقستان بيش از ۴۰ مذهب و فرقه وجود دارد. دين اكثريت مردم قزاقستان اسلام (اهل تسنن) مى باشد. در حال حاضر در اين كشور ۱۶۴۸ اتحاديه اسلامى و تعداد ۱۵۳۴ مسجد وجود دارند كه با توجه به اطلاعات موجود در اداره دريافت حدود ۹ ميليون نفر و با ۲۴ مليت از اسلام پيروى مى كنند.
در قزاقستان دين ارتدوكس روسى به عنوان دومين دين اين كشور به شمار مى رود كه پيروان بسيارى را بعد از اسلام به خود اختصاص داده است. حدود ۳۰ درصد مردم قزاقستان ارتدوكس روسى هستند. در حال حاضر در اين كشور ۲۳۰ اتحاديه دينى و ۲۲۰ مركز مذهبى فعال وجود دارد. در قزاقستان بيش از ۳۰۰ هزار كاتوليك ساكن هستند. تقريباً ۲۵۰ مركز دينى، ۹۰ جامعه كاتوليك و ۱۶۰ گروه مذهبى وجود دارد. تقريباً ۴۰ كليساى كاتوليك، ۲۰۰ كليساى كوچك و مراكزى براى دعا در كشور فعال است. علاوه بر اين ها، شاخه هاى مذهب پروتستانى، ليوترى، يهودى، بودايى و غيره نيز وجود دارند.
جمعيت قزاقستان بعد از استقلال حدود ۱۵‎/۵ ميليون نفر مى باشد كه طى اين سالها بيش از ۱۵۰۰ مسجد جديد، ۱۷۰ كليساى مسيحى، ۳۰ كليساى كاتوليك و حدود يك هزار خانه براى دعا در اين كشور ساخته شده است. براى اولين بار در تاريخ كشور كليساى بودايى احداث شد. طى ۱۵ سال گذشته تنها يك سيناگوگا ( معبد يهودى) وجود داشته در حالى كه هم اكنون حدود ۲۰ معبد براى يهوديان در اين كشور ساخته شده است. ۲۱ جامعه يهودى فعال است. بنا بر آمارى كه توسط كارشناسان اعلام شده: تعداد معتقدان دينى در مقايسه با اواسط دهه ۸۰ افزايشى ۴۰ درصدى داشته است. سال ۲۰۰۵ كميته امور دينى در اين كشور بازگشايى شد كه هدف اصلى آن تأمين حقوق اتباع در خصوص آزادى انتخاب دين و تفهيم حس تفاهم و شكيبايى ميان اتحاديه هاى دينى مختلف بوده است. اين حقيقت بيانگر اهميت و توجه به توسعه هماهنگ بر اساس بردبارى و احترام به يكديگر در قزاقستان مى باشد.
* مراحل شكل گيرى اتحاديه هاى دينى
طبق قوانين حاكم بر جمهورى قزاقستان اتحاديه دينى شخصيتى حقوقى دارد و بنابر اين قانون كليه شخصيت هاى حقوقى صرف نظر از تعهدات و نوع فعاليت آنها بايد ثبت نام دولتى شوند. هدف از ثبت نام اتحاديه هاى دينى ايجاد نظم و امنيت اجتماعى است تا دولت از هر گونه فعاليتى كه باعث بى نظمى و تشويش در كشور و يا بوجود آمدن اختلاف بين اقشار باشد جلوگيرى كند. در اين كشور فعاليت اتحاديه هايى كه ثبت نشده اند ممنوع مى باشد.
برپايه اين قانونمندى در قزاقستان شرايط حقوقى لازم براى زندگى صلح آميز اديان مختلف ايجاد شده است. اصول همكارى دولت و اتحاديه هاى دينى تابع شرايطى نظير: رعايت سياست و اصول جدايى دين از حكومت، آزادى انتخاب دين، برابرى اتحاديه هاى دينى، عدم دخالت دولت به فعاليت اتحاديه هاى دينى و... است. احساس مسئوليت ميان اديان مختلف در قزاقستان، عامل اصلى توسعه هماهنگ و پايدار و ثبات وضعيت كشور مى باشد. عامل مؤثر ديگر در اين تعاون و تفاهم اقوام و مذاهب توسعه اقتصاد ملى قزاقستان است كه تأثير مثبتى بر روى وضعيت دينى مى گذارد. جريان سرمايه گذارى خارجى و ارتقاى سطح درآمد مردم و امكان سفر به خارج از كشور به شكيبايى دينى بيشتر در جامعه قزاقى مساعدت مى نمايد. براين اساس تجربه قزاقستان در خصوص توسعه تفاهم ميان اديان مورد توجه سازمان امنيت و همكارى در اروپا قرار گرفت و در نهايت موجب شد قزاقستان به رياست اين سازمان در ۲۰۰۹ انتخاب شود.
بنا بر اظهارات كريستيان شتروخال مدير دفتر انستيتو هاى دموكراتيك و حقوق بشر سازمان امنيت و همكارى در اروپا؛ «قزاقستان داراى فرهنگى بالا و سرشار از تجربه گفت و گو ميان ملت ها است، كه اين كشور مى تواند سهم بسيارى را در جمع آورى تجارب گفت و گو بين اديان بگذارد. ما مى توانيم از تجربيات قزاقستان استفاده و آن را فرا گيريم و متقابلاً تجربيات خود را در اختيار اين كشور قرار دهيم.»
در شرايط صلح ناپايدار و گسترش مناقشات دينى، قزاقستان نيز مسئوليت دارد و پيشنهاد دهنده گفت وگوى جهانى تمدن ها مى باشد تا اساس جديدى براى تفاهم اديان در شهر آستانه ايجاد شود.
* اجلاس اديان سنتى و جهانى
قزاقستان با اين نگاه به موضوع توسعه گفت وگوى بين اديان، اجلاسى در سال هاى ۲۰۰۳ و۲۰۰۶ با نام رهبران اديان جهانى و سنتى برگزار كرد كه در اين اجلاس تقريباً نمايندگان همه اديان جهانى و سنتى شركت نمودند. اجلاس اديان جهانى و سنتى در ادامه كار خود چند كنفرانس علمى و عملى نيز درمورد روابط بين اديان ترتيب داد. اولين اجلاس اديان جهانى و سنتى در تاريخ ۲۵-۲۳ سپتامبر سال ۲۰۰۳ در شهر آستانه پايتخت قزاقستان برگزار شد. شركت كنندگان اولين اجلاس با تصويب بيانيه اى كه در آن بر حمايت از كوشش هاى سازمان ملل متحد تأكيد داشتند، اين بيانيه البته بر همراهى با ساير سازمان هاى بين المللى و منطقه اى و همچنين دولت ها، سازمان هاى اجتماعى و غيردولتى نيز در جهت پيشبرد گفت وگو بين تمدن ها و تأمين صلح در هزاره جديد اشاره مى كند. دومين اجلاس اديان جهانى و سنتى در تاريخ ۱۳-۱۲ سپتامبر سال ۲۰۰۶ در ساختمان جديد كاخ صلح و توافق واقع در شهر آستانه برگزار گرديد و در آن بيش از ۴۳ هيأت از ۲۰ كشور و بيش از ۱۶۰ نفر نماينده از مذاهب جهانى و سنتى از جمله: اسلام، مسيحيت، يهودى، بودايى و ... شركت داشتند. موضوع اين اجلاس «دين، جامعه و امنيت بين المللى» بود كه در دو بخش: «آزادى انتخاب دين و احترام نهادن به پيروان اديان ديگر» و «نقش پيشتازان دينى در تحكيم امنيت بين المللى» برگزار شد. در روز اول مجمع «اصول گفت وگوى بين اديان» به تصويب رسيد. شركت كنندگان بيانيه مشتركى را امضا كردند كه اديان را به جلوگيرى از مناقشات در اساس تفاوت دينى و فرهنگى دعوت مى كرد. در اين سند نياز و ضرورت جهانى به تعويض «فرهنگ صلح» به جاى «ايدئولوژى مقاومت» منعكس شد.
اين سازمان تصميم دارد سومين مجمع اديان جهانى و سنتى را سال ۲۰۰۹ در قزاقستان برگزار نمايد. حتى پيش بينى شده مركز بين المللى فرهنگ ها و اديان نيز در حاشيه مجمع ايجاد گردد. به ابتكار قزاقستان كنفرانس ويژه سازمان امنيت و همكارى در اروپا براى پيشبرد توافق ميان فرهنگ ها، اديان و مليت ها در تاريخ ۱۳-۱۲ ژوئن سال ۲۰۰۶ در شهر آلماتى صورت پذيرفت. همچنين با همكارى دبيرخانه كل سازمان كنفرانس اسلامى، كنفرانس «تمدن اسلامى در آسياى مركزى» با موضوع گفت وگوى ميان تمدن ها در سال ۲۰۰۷ و با حضور فعال اكمل الدين احسان اوغلو دبير كل سازمان كنفرانس اسلامى برگزار گرديد كه نمايندگان ۲۳ كشور اسلامى و غربى در اين كنفرانس حضور داشتند. قرار است در ماه اكتبر سال جارى (۲۰۰۸) نيز همايش بين المللى درخصوص گفت و گو بين كشورهاى اسلامى و غرب در قزاقستان برگزار گردد.
* نگاه شخصيت هاى جهانى
كوفى عنان دبير كل پيشين سازمان ملل متحد ضمن تحسين ابتكار هاى قزاقستان، مى گويد: «پيشتازان دينى امكان تأثير بر رفتار بعضى از انسان ها و گروه ها را دارند و مى توانند انسان ها را در خدمت به جامعه با ايجاد صلح و توافق تشويق نمايند.»
كويتيرو ماتسورا مديركل يونسكو ابتكار نورسلطان نظربايف رئيس جمهورى درباره برگزارى اجلاس را «قدم مهم در ايجاد جهانى جديد كه در آن پيروان اديان مختلف در صلح و هماهنگى زندگى مى كنند» ناميد.
آلخو ويدال-كوادراس معاون رئيس پارلمان اروپايى: «در آسياى مركزى كشور وسيعى واقع شده است كه افراد با اصالت هاى مختلف و دين هاى گوناگون (با آنكه اكثر مردم مسلمانند) كه به زبان هاى مختلف صحبت مى كنند و داراى سليقه، احساسات و عادت هاى فراوان هستند، در آن سرزمين در صلح و آرامش زندگى مى كنند. وجود اين تنوع غنى و بزرگ و روابط بين گروه هاى دينى و مليتى زيبا مى باشند، آنها منافع، اهداف و همسويى مشترك دارند، قوانين مشترك دارند، مسئوليت هاى مشترك را ايفا مى نمايند و خود را جزو اتباع و وطن دوستان يك كشور احساس مى كنند...»
به هر حال امروز غلبه بر انديشه اجتناب ناپذيرى تقابل تمدن ها يك ضرورت جهانى است و هر كوششى را براى اتحاد اقوام و شخصيت هاى دينى، سهم بزرگى در حذف تشنج جهانى خواهد داشت. از اين منظر اجلاس اديان جهانى و سنتى كه در قزاقستان برگزار مى شود قدم مؤثرى براى گفت و گوى صلح آميز و همكارى سازنده بين اديان مى باشد. بويژه آن كه در اين اجلاس ها اصول شكيبايى مذهبى و تفاهم بين اديان جهانى برجسته مورد بحث قرار مى گيرد. اهميت اجلاسى كه قزاق ها پايه گذار آن در آسياى مركزى شده اند اين است كه اين سؤال را محور قرار داده كه چگونه مى توان از پتانسيل روحى و اخلاقى اديان جهانى براى حل مناقشات بين المللى، مقابله با تهديدات جهانى و جلوگيرى از عدم شكيبايى بهره بردارى كرد.
نورسلطان نظربايف رئيس جمهورى قزاقستان در جريان دومين اجلاس اديان جهانى و سنتى به رهبران دينى پيشنهاد كرد تا حداقل يك بار در سال در كاخ صلح و توافق آستانه سخنرانى و تبادل نظر كنند. به نظر رئيس جمهورى قزاقستان رهبران اسلام، مسيحيت، بودايى، يهودى و... هر سال مى توانند سخنى تازه و مؤثر درباره صلح و توافق به هموطنان خود بگويند كه اين يكى عوامل شفاف شدن مناسبات فرهنگى اروپا و آسيا مى شود. سنت نيكوى گفت وگو هم اكنون ميان نمايندگان اديان مختلف با فرهيختگان، دانشمندان، خبرنگاران، اشخاص فرهنگى، جوانان، نمايندگان سازمان هاى غير دولتى در كاخ صلح و توافق قزاقستان دنبال مى شود.