Iran Newspaper - گزارش

]مهدى شراهى]

اگر مى خواهيد توسعه كشورى را ببينيد به بلنداى آسمانخراش هاى آن نگاه نكنيد، ملاك اصلى بلندى قد كودكان آن كشور است. امروزه اين ديدگاه اصلى برنامه ريزان توسعه و پيشرفت جهانى است؛ ديدگاهى كه در تعيين ميزان پيشرفت هاى كشور ها بسيار مورد توجه قرار مى گيرد و بسيارى از كشورهاى بازمانده در اين حوزه مى كوشند با انديشيدن تدابيرى شاخص هاى ملى خود را در اين زمينه بهبود بخشند. ژاپنى ها جزو كشورهايى اند كه در اين زمينه با برنامه ريزى مناسب توانسته اند شاخص هاى خود را بهبود بخشند. آنها توانسته اند با كمك به گسترش تغذيه سالم، متوسط قد جوانانشان را افزايش دهند. افزايش قد جوانان ژاپنى در فاصله سال هاى ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ ميلادى بيشتر بر اثر افزايش مقدار كلسيم دريافتى آنها بود.
بدون توجه به يافته هاى علمى دانشمندان و پژوهشگران با يك نگاه گذرا به جامعه ايرانى مى توان دريافت كه امروزه تعداد قابل توجهى از كودكان و نوجوانان ايرانى به معضل كوتاهى قد ناشى از سوء تغذيه دچارند. اگرچه مفهوم سوءتغذيه الزاماً به معناى نخوردن نيست بلكه «گرسنگى سلولى» بيش از كمبود غذا ناشى از فرهنگ نامناسب تغذيه است.
كارشناسان هشدار مى دهند قد كودكان و نوجوانان نسبت به همسالان خود در دهه هاى گذشته تا اندازه اى مشهود كوتاه تر شده است؛ موضوعى كه حتى در گفتار ها و شنيدارهاى عاميانه نيز مى توان بدان پى برد.

* شاخص جهانى، مشكل ايرانى
قد و وزن از شاخص هاى جهانى توسعه كشور ها به شمار مى آيند.
برخى از كارشناسان و متخصصان تغذيه برآنند كه ۳۵ تا ۴۵ درصد كودكان و نوجوانان ايرانى با معضل كوتاهى قد رو به رو هستند. به اعتقاد آنان عمده ترين علت بروز كوتاهى قد در كشور، رژيم غذايى نامناسب بويژه كمبود عنصر «روى» در رژيم غذايى كودكان و نوجوانان است.
بررسى ها بيانگر آن است كه كمبود شديد «روى» كوتاهى قد، كمى رشد غدد بدن، اختلال عملكرد ايمنى، اختلالات پوستى، نقص عملكرد شناختى و بى اشتهايى را در پى دارد. گفته مى شود حدود يك سوم جمعيت دنيا مشكل كمبود روى دارند.
كمبود روى در كاهش رشد قدى كودكان نقش دارد. كمبود ويتامين A، آهن، كلسيم و يد نيز در تأخير رشد كودكان مؤثر است.
كمبودهاى غذايى در دوران كودكى چنان اثرگذارند كه در صورت تغذيه مناسب در سال هاى بعدى نيز نمى تواند از كوتاهى قد جلوگيرى كند.
تغذيه يكى از مهم ترين عوامل تأثيرگذار بر رشد قد است. دانشمندان و پژوهشگران برآنند كه سوء تغذيه عامل كوتاهى قد، كاهش بهره هوشى و افزايش ابتلا به بيمارى هاى گوناگون در كودكان و نوجوانان است.
به اعتقاد متخصصان تغذيه و رشد، مصرف روى به اندازه كافى موجب رشد قدى مناسب خواهد شد. گفته مى شود مصرف پائين عنصر روى در خاورميانه و ايران موجب كوتاه قدى شده است.

* از دوران طلايى رشد غفلت نكنيم
دكتر ربابه شيخ الاسلام متخصص مديريت بهداشت عمومى و اپيدميولوژى تغذيه در اين باره معتقد است: مطالعه رشد كودكان ايرانى نشان مى دهد آنها از بدو تولد تا ۵ ماهگى رشد مطلوبى دارند اما از اين زمان افت رشد در كودكان آغاز شده تا ۱۸ ماهگى ادامه مى يابد. پس از آن كودك بدون جبران كمبود يادشده به رشد خود ادامه مى دهد. يعنى سيستم بدن وى هيچگاه نمى تواند ميزان افت رشد ۵ تا ۱۸ ماهگى را جبران كند. بنابراين مسئولان بهداشت، سياست گذاران و علاقه مندان به توسعه كشور بايد به اين دوران بحرانى توجه ويژه داشته باشند.
وى با اشاره به اين كه غفلت از تغذيه كودكان در دوران طلايى رشد- سال نخست زندگى- موجب مى شود آنها از رشد خود بازبمانند، مى افزايد: علت رشد مناسب كودكان تا ۵ ماهگى استفاده از شير مادر است كه انحصاراً تا ۶ ماهگى ادامه مى يابد. پس از آن بايد غذاى كمكى به تغذيه با شير مادر افزوده شود. البته از ۶ ماهگى تا يك سالگى همچنان شير مادر غذاى اصلى است و غذاى مكمل به سيرى كودك كمك مى كند.
به تصريح اين متخصص، غذاى تكميلى بايد با دقت برگزيده شود. متأسفانه استفاده از هله هوله هاى نامناسب يكى از عوامل بازدارنده رشد در اين دوره بحرانى است. به همين دليل بود كه در سال هاى گذشته تلاش زيادى براى توقف تبليغات زياد و سنگين اين هله هوله ها مانند پفك در رسانه ها صورت گرفت اما يك تحقيق كشورى نشان داد كه متأسفانه تا سال ۱۳۷۸ حدود ۵۰ در صد كودكان ۵ تا ۱۱ ماهه ايرانى از اين مواد روزانه استفاده كرده اند.

* سبد غذايى نامناسب، عامل اصلى
چندى پيش يكى از خبرگزارى ها پائين بودن سرانه مصرف لبنيات، انواع پروتئين ها و برخى غلات در ايران را از مهم ترين عوامل تشديد بيمارى سوء تغذيه در جامعه برآورد كرد. بر اين اساس سرانه مصرف شير در ايران ۹۱ كيلوگرم در سال است، در حالى كه در اروپا اين سرانه ۳۰۰ كيلوگرم برآورد مى شود. از سوى ديگر، طبق آخرين آمار درباره سبد غذايى مصرفى ايرانيان، مصرف لبنيات به ازاى هر نفر روزانه ۱۳۹گرم است كه فقط ۳۸ گرم از اين ميزان را شير تشكيل مى دهد، در شرايطى كه مصرف مطلوب لبنيات هر فرد بايد روزانه ۲۲۵ تا ۲۴۰ گرم باشد. بر اساس اين گزارش، آمار مرگ و مير بر اثر سوء تغذيه در جهان به مراتب بيش تر از بيمارى هايى همچون ايدز است.
يك سوم جمعيت جهان گرفتار فقرآهن، ۶۵۰ ميليون نفر مبتلا به گواتر بوده و ۲۰ ميليون نفر نيز دچار اختلالات ذهنى ناشى از سوء تغذيه هستند.
در اين گزارش علمى آورده شده بود كه طى دهه گذشته ۸۰۰ هزار كودك زير ۵ سال ايرانى دچار كوتاه قدى بوده اند.
در اين زمينه آمار يكسانى در همه جاى كشور وجود ندارد. در برخى از مناطق كشور ميانگين كوتاهى قد از استاندارد ملى نيز پائين تر است. چند روز پيش ميانگين كوتاهى قد كودكان خراسان شمالى سه برابر بيش از كشور اعلام شد.
نسرين عليزاده كارشناس مسئول تغذيه مركز بهداشت دانشكده علوم پزشكى خراسان شمالى در اين باره گفته بود كه ميزان كوتاهى قد در كودكان زير ۶ سال اين استان سه برابر بيش از ميانگين كشورى آن است. به گفته وى طبق آخرين بررسى شاخص كوتاهى قد در بين كودكان زير شش سال استان خراسان شمالى ۱۳‎/۱ درصد و ميانگين كشورى آن ۴‎/۷ است.
وى تغذيه نامناسب و كمى دريافت كلسيم را از مهم ترين عوامل اين پديده معرفى كرده بود.
البته در اين باره ديدگاه هايى متفاوت نيز وجود دارد و برخى معتقدند شاخص ها در حال بالا رفتن است. دو سال پيش رئيس دبيرخانه تحقيقات كاربردى معاونت سلامت، وضعيت كوتاه قدى تغذيه اى در ايران را مطلوب ارزيابى و اعلام كرد در سال ۱۳۷۴ ، ۲۰ درصد كودكان زير ۵ سال كوتاه قدى تغذيه اى داشتند اما در سال ۱۳۸۳ اين رقم به ۵ درصد رسيد.
به گفته اين مقام مسئول آمار ياد شده از سال ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۳ ، ۱۵ درصد كاهش داشته و اين موضوع يكى از شاخص هاى پيشرفت كشور به شمار مى آيد.

* استانداردهاى يكسان رشد
نكته مهم در اين زمينه توجه به هشدارهايى است كه متخصصان چندگاه يك بار اعلام مى كنند. آنها معتقدند وضعيت تغذيه بسيارى از كودكان ايرانى بر اثر بى توجهى خانواده ها مناسب نيست. دكتر محمد زارع مهرجردى عضو انجمن متخصصين مغز و اعصاب استان اصفهان در گفت و گو با ايرنا، بى توجهى والدين به تغذيه كودكان خود، فقر فرهنگى و اقتصادى، زندگى ماشينى، استفاده از غذاهاى آماده و فانتزى و پخت غذا در دستگاه هاى برقى نظير ماكروفر را از دلايل اصلى در بروز و گسترش اين دسته از بيمارى ها برمى شمارد.
وى با اين هشدار كه ۸۰ درصد كودكان كشورمان دچار سوءتغذيه اند مى افزايد: غفلت از نقش تغذيه كودكان، در آينده نزديك كشور را با مجموعه اى از كودكان با بيمارى هاى خونى، قلبى، كليوى و مغزى كه بر عملكرد يكديگر تأثير مى گذارند رو به رو مى كند و علاوه بر مشكلات معنوى، مشكلات مالى بسيار سنگينى را براى خانواده و دولت به بار مى آورد.
وى با تأكيد بر اين كه افزايش وزن و كاهش قد يكى از معضلات بهداشتى جامعه ما به شمار مى رود، تأكيد مى كند: قد و وزن به عنوان يك شاخص توسعه در جهان مطرح است. كودك بر اساس استانداردهاى جهانى بايد از دوران جنينى تا ۶ سالگى از نظر تغذيه مورد حمايت و مراقب جدى و دقيق قرار گيرد تا به كمبود ها دچار نشود.
مدير پيشين دفتر بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت مى گويد: نكته مهمى كه بايد خانواده ها بدان توجه كنند استفاده از مكمل هاى مناسب دارويى در اين دوران است. كودك از ۱۵ روزگى بايد حتماً قطره هاى ويتامين A و D دريافت كند و از ۶ ماهگى نيز قطره يا شربت آهن بايد داده شود. ذخيره آهن بدن كودك در اين دوران تمام مى شود و هيچ رژيم غذايى نمى تواند نياز بدن او به آهن را تأمين كند. كمبود آهن موجب عوارضى چون كم خونى، افت ايمنى و ابتلاى كودك به بيمارى هاى گوناگون مى شود. اين بيمارى ها اشتهاى كودك را كم مى كند، ازاين رو وزن از دست مى دهد و اين مسئله بر رشد قدى وى تأثير مى گذارد. بدن كودك در اينگونه موارد در يك واكنش تعادلى كوچك مانده و از رشد بازمى ماند و اين مسئله روى قد او در آينده تأثير مستقيمى خواهد گذارد.
شيخ الاسلام مى افزايد: اگر مادر پس از هر بيمارى براى بازيابى وزن از دست رفته كودك تلاش نكند كودك دوباره در چرخه بيمارى ديگرى قرار مى گيرد و وزن بيشترى از دست مى دهد. اين چرخه ممكن است در برخى از مناطق توسعه نيافته و محروم حتى به مرگ كودك بينجامد.
وى برآن است كه حدود ۵۰ درصد از بيمارى هايى كه موجب مرگ كودكان مى شود به گونه اى به سوء تغذيه مرتبط مى شود.
مدير پيشين پروژه بهبود وضعيت تغذيه كودكان زير ۲ سال و زنان باردار و شيرده تأكيد مى كند: استانداردهاى قد كودك در سراسر جهان يكسان است. در واقع بر اساس پژوهش هاى انجام شده و گزارش سازمان جهانى بهداشت، كودكان تا ۵ سالگى از توانمندى بالقوه رشد يكسان برخوردارند.
برخى معتقدند منحنى رشد كودكان ايرانى مطابق با وضعيت ايران طراحى شود كه اين مسئله اساساً اشتباه است. اكنون كودكان «خوب تغذيه» ايرانى همگام با معيار ها و استانداردهاى جهانى رشد مى كنند اما در مناطق محروم كشور كوتاه قدى و سوء تغذيه كودكان شيوع و گسترش بيشترى دارد، اين مسئله بر رشد وزنى و قدى آنان تأثير زيادى خواهد گذارد.