]مژگان جعفرى]

*تمدنى در سپيده دم تاريخ
اواخر دهه ۷۰ شمسى بر اثر رويدادى كاملاً تصادفى يكى از روستائيان منطقه به گورى باستانى برخورد كه اشيايى در آن قرار داشت. اين رويداد را مى توان سرآغاز كشف تمدن باستانى جيرفت دانست. دنياى گمشده جيرفت كه ۷ هزار سال از حيات آن مى گذشت بدين گونه به هزاره سوم ميلادى پاى گذارد. گفته مى شود فرداى آن اتفاق پيش از آن كه خبرى از اين كشف به باستان شناسان برسد، صدها روستايى با بيل و كلنگ منطقه را كاوش كردند و به اشياى باستانى بى شمارى برخوردند. هنگامى كه باستان شناسان توانستند پس از چالش هاى فراوان در منطقه مستقر شوند اشياى بسيارى توسط برخى از مردم منطقه و قاچاقچيانى كه بعدها سر و كله شان پيدا شد، به غارت رفت اما اين زمينه فراهم شد تا باستان شناسان و دانشمندان با يك دنياى ناشناخته رو به رو شوند: تمدن گمشده جيرفت.
كشف اين دنياى ناشناخته پس از مدت ها نام ايران را در محافل باستان شناسى دنيا بر سر زبان ها انداخت و براى جيرفت شهرتى جهانى هديه آورد؛ هر چند بخشى از اين شهرت وامدار آثار قاچاق شده اين شهر ناشناخته باستانى به سرتاسر دنيا بود.
در ابتداى دهه ۸۰ شمسى زمانى كه كاوش هاى باستان شناسى در اين منطقه كهن آغاز شد، حدود يك سال و نيم از حفارى هاى غيرمجاز مردم روستاهاى اطراف جيرفت در تپه هاى باستانى مى گذشت و در واقع آنان بودند كه باستان شناسان را به كشف اين شهر گمشده رهنمون ساختند. كاوش هاى علمى باستان شناسان در اين شهر از سال ۱۳۸۰ آغاز شد. موقعيت ويژه طبيعى منطقه جيرفت و هليل رود موجب شده بود از مسيرهاى مسافرتى و جهانگردى و كاوش هاى باستان شناسى كنار مانده و دور از دسترس باشد. سربرآوردن اين دنياى ناشناخته از زير خاك، چشم اندازى تازه در حوزه باستان شناسى شرق باستان گشود.
گروه هاى باستان شناسى بين المللى كه به سرپرستى باستان شناسان ايرانى در اين منطقه به كاوش و حفارى پرداخته اند همگى يافته هاى اين تمدن شرقى را ستوده اند. يافته هاى نخستين نشان مى دهد اين تمدن به ۷ هزار سال پيش بازمى گردد و كهن تر از تمدن هاى بين النهرين است. پيش از اين دانشمندان مى پنداشتند نخستين پديدآورندگان خط، ابتدا سومريان در هزاره چهارم پيش از ميلاد سپس ساكنان نواحى جنوبى ميانرودان و عيلاميان در جنوب غرب فلات ايران باشند.
بنابر برخى شواهد تاريخى اين شهر باستانى بر اثر سيلى ويرانگر نابود شده است. خرابه هاى شهر قديم را به عهد دقيانوس نسبت داده اند.
*تمدن كهن ايران پربارتر مى شود
محمدرضا كارگر مدرس باستان شناسى در اين باره مى گويد: كشف دنياى گمشده جيرفت ثابت مى كند كه تمدن ايران ساختارى پيوسته و غنى دارد. تمدن مصر كه از هزاره سوم پيش از ميلاد ظهور يافت در همه مظاهر تمدنى همچون تاريخ هنر، باورها و آثارى كه از آن به جاى مانده از يك نحله هنرى و فكرى برخاسته و سرانجام به افول رسيده است. تمدن يونان نيز بدينگونه است اما در ايران، هر منطقه اى در هر دوره شاخص هاى تمدنى خود را داشته كه مجموعه اين تنوعات ساختار كلى تمدن بزرگ ايران را نشان مى دهد. اين تمدن با وجود برخوردارى از اقليم هاى متفاوت شاكله خود را حفظ كرده به يك كل مى رسد.
وى مى افزايد: منطقه شرق ايران با توجه به ويژگى هاى خود، مصالحى كه در آثار و بناهاى آن به كار رفته و ارتباطى كه با تمدن هاى شرق باستان داشته است دقيقاً در شاكله تمدن ايرانى قرار مى گيرد. نخستين و مهم ترين تأثير كشف منطقه باستانى جيرفت بخشيدن غناى بيشتر به مجموعه تمدن ايرانى است. همچنين نشان مى دهد كه اين تمدن چه اندازه متنوع است.
يك لوح كامل خطى در اين محوطه باستانى كشف شده كه جنجال هاى فراوانى در محافل باستان شناسى داخلى و خارجى پديد آورده است. اين لوح خطى در پى كاوش هاى علمى در تپه كنار صندل جنوبى به دست آمده است. رمز اين لوح خطى هنوز گشوده نشده و گفته مى شود ترديدهاى باستان شناسان درباره وجود تمدنى باستانى در جيرفت را از ميان برده است. باستان شناسان برآنند كه با وجود خطى كه از تمام خط هاى باستانى شرق باستان كهن تر است مى توان به فرهنگ و تمدن كشف شده در جيرفت هويتى مستقل داد و از نظر علمى آن را پذيرفت. لوح خطى يادشده پنج سطر نوشته دارد كه در هر سطر داراى ۱۲ واژه به كار رفته است. اكنون خط شناسان معروف دنيا برآنند كه رمز اين خط ناشناخته را بگشايند تا نوشته خوانده شود.
گويا كارشناسان اين لوح را يك فرمان شاهى مى دانند كه چرخ روزگار آن را هزاره ها در زير خاك مدفون كرده به هزاره سوم پس از ميلاد رسانده است.
هالى پيتمن باستان شناس برجسته آمريكايى كه چند فصل در اين منطقه به كاوش پرداخت در اين باره گفته: كاوش هاى باستان شناسى در اين منطقه منجر به ثبوت مراتب شهر نشينى و آئين ها باستانى در اين منطقه شده است اما بايد خط كه كامل كننده اين حلقه براى اثبات يك تمدن باستانى است در اين منطقه يافت مى شد تا اين زنجيره كامل شود.
*كهن ترين تمدن شرق
بيش تر ابزارها و وسايل كشف شده در اين منطقه ظروف سفالى و سنگى، قطعات سنگ، صابون و ابزارهاى مفرغى و پلاك هاى سنگى با نقوش بسيار ظريف از موجوداتى چون عقاب، عقرب و پلنگ اند. گويا صنعت تراش سنگ هاى قيمتى در جيرفت رواج داشته و مردمان اين سرزمين در اين كار خبره بوده اند. روى اين قطعات تصاويرى از انسان، حيواناتى چون بز و گوسفند، مار و عقرب و نخل خرما حكاكى شده است.
رئيس پژوهشكده باستان شناسى برآن است كه جيرفت يكى از مناطق مهم باستانى دنيا به شمار مى رود و توانسته تمدن بين النهرين را تحت الشعاع قرار دهد.
همچنين به گفته سرپرست هيأت باستان شناسى جيرفت، كشف معمارى محل عبادتگاه تمدن جيرفت در نزديكى تپه تاريخى كنار صندل، كشف مجسمه مرد سنگى كه احتمال دارد يكى از خدايان اين تمدن باشد و كشف لوح نوشته هايى كه ثابت مى كند تمدن جيرفت يكى از پديدآورندگان خط در دنيا بوده است، همگى از ضرورت هاى تمركز گروه باستان شناسى بر اين منطقه است. به اعتقاد وى نوشته هاى روى لوح باستانى كشف شده، خطى به صورت اشكال هندسى است كه هيچگونه معادلى برايشان وجود ندارد و تاكنون نيز هيچ يك از كارشناسان دنيا موفق به خواندن آن ها نشده اند. تا پيش از كشف اين لوح فقط دو خط باستانى ميخى و هيروگليف به عنوان خط هاى دوران باستان شناخته مى شد، اما كشف اين نوشته ها دگرگونى هايى در تاريخ شرق باستان پديد آورده است. در گذشته پندار مسلم اين بود كه در منطقه جنوب شرق ايران در دوران باستان سواد وجود نداشته است اما اين كشفيات خلاف اين ادعا را اثبات كرده است. بدون شك اين خط متعلق به جيرفت نيست بلكه متعلق به يك پادشاهى بزرگ است كه نزديك به ۴۰۰ كيلومتر وسعت داشته و ما احساس مى كنيم جيرفت پايتخت اين پادشاهى بوده است. اكنون در تمدن بودن جيرفت شكى نيست.
پيدا شدن اين كتيبه ها در كنار آثار بزرگ معمارى بيانگر آن است كه ساكنان جيرفت در هزاره پنجم پيش از ميلاد نظام حكومتى مقتدر داشته اند و رونق اقتصادى بر سرزمين شان حكمفرما بوده است.
*پيشرفته تر از آريايى ها
رئيس پيشين موزه ملى ايران درباره پيشرفت هاى مردمان جيرفت مى گويد: آثار سنگى به دست آمده در اين منطقه كه تاريخ هنر اين تمدن را معرفى كرده، از مبادلات بسيار گسترده در زمينه بازرگانى سنگ هاى قيمتى و مركزيت جيرفت در مسير اين تجارت پرده برمى دارد.
آثار به دست آمده پيشينه تمدن جيرفت را به هزاره پنجم پيش از ميلاد مى رساند.
روابط با تمدن ها و فرهنگ هاى همجوار و تنوع آثار سنگى در جيرفت كه در جاهاى ديگر كم تر ديده مى شود فوق العاده است. جيرفت معمارى پيشرفته و منحصر به فردى داشته است. بخشى از تزئينات به كار رفته روى سنگ هاى قيمتى و آثار به دست آمده بيانگر هنر معمارى آن روزگار بوده و دقيقاً شكل بناها در اشكال كوچك نشان داده شده است.
مارها و عقرب هاى فلزى زيادى در اين منطقه به دست آمده كه ثابت مى كند قطعاً مردمان اين تمدن درخشان آريايى نبوده و احتمالاً همچون اقوام غرب فلات، بوميان ايرانند، زيرا در فرهنگ آريايى مار موجودى مذموم و اهريمنى به شمار مى آمده و در آثارى كه پس از مهاجرت آريايى ها به فلات ايران به دست آمده كمتر با چنين آثارى رو به رو مى شويم.
به اعتقاد كارگر، مردمان جيرفت را نمى توان آريايى دانست. اين احتمال وجود دارد كه جيرفت يكى از ايالت هاى تمدن عيلام بوده باشد. كتيبه اى وجود دارد كه در آن از شهرى سخن رفته است و اين فرضيه مطرح است كه با توجه به ويژگى هاى منطقه يادشده در كتيبه، آنجا ممكن است جيرفت باشد.
*جيرفت را جهانى كنيم
معرفى يافته هاى تمدن جيرفت به جهانيان و يافتن راه هاى علمى براى اثبات آنها در كانون ها و محافل باستان شناسى و تاريخ دنيا مى تواند كفه ترازوى تاريخ باستان را به نفع ايران سنگين تر كند و ديگر مجالى نباشد تا كسانى بدين فكر بيفتند كه فيلم هايى دروغين همچون ۳۰۰ درباره تاريخ و تمدن ايرانى بسازند.
اساساً هر تمدنى كه حاصل كشفيات باستان شناسى باشد از راه هاى گوناگونى مى تواند به جهانيان معرفى شود. درج گزارش ها و مقالات علمى در مجلات بين المللى معتبر و تخصصى، برگزارى كنفرانس ها و سمپوزيوم ها علمى و نمايشگاه هاى موزه اى براى معرفى آثار رايج ترين روش ها به شمار مى آيند. در نخستين گام براى معرفى جيرفت به محافل بين المللى باستان شناسى بايد سمينارى تخصصى در خارج از كشور برگزار شود. وارد كردن باستان شناسان و مردم شناسان معتبر دنيا به موضع جيرفت از ديگر روش هايى است كه مى تواند در معرفى اين تمدن توسط خود آنان مؤثر آ يد.