] مهين السادات صمدى ]

با فرارسيدن سال نو كه عقربه زمان از پايان دوره زمامدارى دولت بوش خبر مى دهد به طور طبيعى محور مشاجره هاى سياسى در آمريكا و ديگر پايتخت هاى غربى به سمت دو موضوع مهم چرخيده است دو موضوعى كه در واقع پروژه هاى اصلى سياست خارجى دولت بوش و طيف نومحافظه كاران در ۷ سال پس از ۱۱ سپتامبر بوده اند.
در همين آغاز سال نو مسئله اصلى دو جلسه نمادينى كه در بخارست اروپا با حضور سران ناتو و در سناى آمريكا با شركت ژنرال پترائوس و رايان كراكربرپا شد اين بود كه چگونه اين پروژه هاى توانفرسايى كه تيم بوش گشود را به پايان رسانند. در گزارش كراكر - پترائوس مسئله نحوه خروج از باتلاق عراق محور اصلى نزاع جناح هاى سياسى آمريكا شد و در اجلاس بخارست سران ناتو گرچه به دليل اوضاع حساس جبهه جنگ از به زبان آوردن واژه «خروج از بحران» امتناع كردند اما هدف ذاتى اجلاس اين بود كه راهى براى برون رفت از باتلاق اين بحران پيدا كند. از ميان اين دو موضوع درست است كه در نگاه ما ايرانى ها، قضيه عراق اهميتى افزون تر دارد اما به باور بسيارى از ناظران به لحاظ تأثيرات جهانى و منطقه اى ضربات شكست ناتو در افغانستان بسى عميق تر و افزونتر از شكست بوش در افغانستان خواهد بود. يك علت ساده آن اين است كه در غائله افغانستان پاى ۲۶ كشور غرب درميان است اما بحران عراق تنها دامن آمريكا وانگليس را گرفته است. علت دوم آن به موقعيت دشمنان آمريكا و غرب در دو جبهه مربوط مى شود. اگر براين باوريم كه حريف اصلى آمريكا در دو جنگ، القاعده و طايفه شبه نظاميان سلفى بوده اند پايگاه و ستاد مركزى اين جريان امروز در افغانستان و پاكستان واقع است و جنگجويانى هم كه به عراق گسيل شدند بيش از همه از سمت مناطق جنوب آسيا پشتيبانى شده اند.
اين مقدمه را گفتيم تا اين بحث روشن تر شود كه تصميم هاى اجلاس اخير ناتو در باره افغانستان براى موقعيت جهانى آمريكا و شركاى اروپايى اش تأثيرى بيشتر از گزارش پترائوس دارد. متأسفانه جنجال ناشى از بحث عضويت اوكراين و گرجستان در ناتو و صف بندى ديپلمات هاى آمريكا و روسيه حول اين ماجرا مانع از آن شد كه مباحث و مشاجرات سران ناتو پيرامون افغانستان به طور كامل انعكاس پيدا كند.
هر اندازه اجلاس سناى آمريكا پيرامون جنگ عراق و گزارش پترائوس بدون جمعبندى و تصميم مشخص پايان يافت اما اجلاس سران ناتو در بخارست راهبردى جديد براى جنگ افغانستان ارائه كرد كه به تعبير يك تحليلگر فرانسوى «آخرين پله مشاركت اروپا» در غائله افغانستان به حساب مى آيد. گذشت زمان اين واقعيت را آشكار خواهد ساخت كه در صورتى كه ارتش ۴۰ هزار نفرى آمريكا پس از افزودن نيروهاى تازه نفس ناتو كه اغلب از مقصد برلين و پاريس به شرق و جنوب شرق افغانستان عزيمت يافته اند ناكام بماند ناتو ديگر هيچ آلترناتيو و راه ديگرى براى برون رفت از اين فاجعه در دست نخواهد داشت.
 آنها كه از عمق تأثير بحران افغانستان بر سرنوشت آينده ناتو خبر دارند معتقدند كه بازى نهايى برسر موقعيت جهانى آمريكا نه در شرق اروپا يا خاور نزديك بلكه در امتداد مرزهاى راز آلود افغانستان و پاكستان رقم خواهد خورد يعنى همان جايى كه آشيانه امن شبكه جنگجويان ضد آمريكا از ۱۱ سپتامبر تاكنون بوده است. در اجلاس بخارست براى نخستين بار پرونده ناكامى ۶ ساله ارتش پرتعداد ناتو گشوده شد و نمايندگان دولت هاى اروپايى حاضر در اين نشست با زبانى صريح ضعف و اشتباهات فرماندهى ناتو و ارتش آمريكا در اين جنگ را بيان كردند. البته اين بحث و جدل بر سر نحوه مديريت جنگ پيش از اجلاس ميان رابرت گيتس رئيس پنتاگون با طرف هاى اروپايى درگرفته بود. طرف هاى اروپايى به اين اعتراض رساى افكار عمومى گوش سپرده بودند كه استراتژى جنگى بوش در اين نقطه به بن بست رسيده و راهى جز فراخوانى سربازان از ميادين نبرد نيست. اروپايى ها اين نارضايتى خويش را به يك باره در برهه اى كه قرار بود ناتو در باره تمديد حضور نظاميانش در افغانستان تصميم بگيرد علنى كردند. نتيجه آن شد كه كاخ سفيد همزمان با خبر ناكامى در عراق با شوكى بزرگ در صحنه افغانستان روبه رو شد.
به اين صورت آمريكا و اروپا كل زمستان سال گذشته و ماه هاى منتهى به اجلاس بخارست را در جدال لفظى برسر بحران افغانستان سپرى كردند.
رابرت گيتس در مقام تصميم گير اصلى ماجرا، بى ميلى اروپايى ها در همراهى با جنگ افغانستان را با شديد ترين تهديد پاسخ داد او حتى به طرف هاى آلمانى و فرانسوى اين پيام را مخابره كرد كه در صورت ترك صحنه جنگ بايد در انتظار تكرار فاجعه ۱۱ مارس مادريد و بمب گذارى ژوئيه لندن باشند.
اجلاس بخارست بر بستر چنين شكاف عميقى برپا شد كه مى رفت تا ارتش ناكام ناتو را از درون نيز با يك بحران سياسى روبه رو سازد. تصميم هايى كه در اين اجلاس براى افغانستان گرفته شد در واقع حركتى در جهت تعديل و تلطيف اين اختلاف بود.
از ظاهر تصميم هاى اجلاس اين گونه برمى آيد كه سران ۲۶ كشور حاضر در آن به خواسته طرف آمريكايى كه همانا اعزام نيروهاى جديد به صحنه جنگ است تمكين كرده اند(آلمان و فرانسه هر كدام ۳ هزار نيروى جديد مى فرستند) اما با تأمل در متن و فحواى اين تصميم ها روشن مى شود كه اجلاس بخارست به يك تجديد نظر جدى در اصول استراتژى جنگى بوش در افغانستان دست زده است و مصوبات اين نشست در صورتى كه در صحنه عمل به اجرا در آيد مى تواند افغانستان را از مسير سياست يكجانبه گرايى كه نومحافظه كاران ترسيم كرده بودند خارج سازد.
برهمين اساس اروپايى هاى حاضر در اجلاس از آن جمله وزيران دفاع آلمان و فرانسه معتقدند كه نگاه جديد ناتو به افغانستان كه بخارست پايه آن را گذاشت رنگى از عقلانيت و واقع بينى دارد و ماهيتاً متفاوت از راهبردى است كه بوش دراين شش سال دنبال كرده است.
راهبرد جديد ناتو عنوان «امنيت مرتبط» به خود گرفته است. اين راهبرد از آن جهت «واقع گرايانه» خوانده شده كه ۲محور از مطالبات مهم افغان ها را كه در طول اين ۶سال از سوى فرماندهى آمريكا ناديده گرفته مى شد لحاظ نموده است.
اين ۲فاكتور از قرار زيراند:
فاكتور اول كه در راهبرد «امنيت مرتبط» مورد توجه قرار گرفته است پيوند وضع وخيم اقتصاد افغانستان با پديده جنگ و نزاع است و اين كه مقدمه واجب هر سياستى براى گشودن گره كور ناامنى در اين كشور اين است كه براى پديده مهلك فقر چاره جويى شود.
در اجلاس بخارست براى نخستين بار اعضا متعهد شدند كه به موازات جنگ، پروسه سازندگى و بهبود وضع معيشت اين كشور را پيش ببرند.
تصميم هاى اجلاس اخير از جهت ديگر عمل به تعهداتى است كه سال ۲۰۰۱ آمريكا وعده آن را به افغان ها داده بود اما به بهانه هاى گوناگون ۶ سال معلق ماند. فاكتور دوم اين راهبرد جديد ناتو به بازسازى ارتش بومى افغانستان برمى گردد. اين بند نيز از نخستين مطالبات مردم افغان بود كه در اين مدت هيچ گاه جامه عمل نپوشيد. جوزف يونگ در توصيف اين بخش از تصميم اجلاس بخارست مى گويد: ما كاملاً در اين زمينه به قطعيت رسيديم كه افغانستان بايد خودش، مسئوليت تأمين امنيت داخلى را بر عهده گيرد و در اين راستا ما تشكيل گروهى ۸۰هزار نفرى از سربازان آموزش ديده افغان را خواستار شديم و تلاش هاى خود براى تحقق اين مسئله را سه برابر خواهيم كرد. علاوه بر اين، ما به گروهى از افسران پليس آموزش ديده در اين كشور (افغانستان ) نيازمنديم. دليل خرسندى دولت افغانستان از اجلاس اخير به همين مصوبه برمى گردد كه اجلاس بخارست براى نخستين بارآمريكا و شركايش را ملكف ساخت تا امر حياتى تشكيل و تجهيز ارتش و پليس بومى افغانستان را جدى بگيرند.
تصميم اجلاس بخارست در واقع خواسته طيف اروپايى هاى حاضر در ناتو بود كه از ابتدا با اين منطق سياست بوش را به چالش مى كشيدند كه وظيفه اول خويش را كه كمك به دولت سازى در كابل بود كنار نهاد و دولت كرزاى را در برابر شورشيان دست خالى رها كرد. اظهارات اره مورن وزيردفاع فرانسه در توضيح اين تصميم اجلاس بخارست گوياى اين اختلاف نگرش ميان اروپا و آمريكا است او مى گويد مسئله اول افغانستان سازى است و افغانستان سازى نيز اين است كه ما به اين كشور كمك كنيم تا ارتش خود و نهادهاى مدنى و اجتماعى خود را بازسازى كند و به تدريج امور خود را از اوضاع امنيتى گرفته تا اجتماعى و اقتصادى در دست گيرد.
البته اين فقط دولت نوين كرزاى نبود كه پس از استقرار در كشور تازه آزاد شده افغانستان با فقدان از نخستين اهرم قدرت يعنى ارتش ملى و نظام مقتدر پليسى روبه رو شد. به موازات او دولت نوپاى عراق نيز دقيقاً با همين مشكل فقدان اقتدار امنيتى دست به گريبان شد و اين معضل در دولت سرچشمه اى و احد داشت و آن اين كه اراده سياسى آمريكا در برهه تأسيس و شكل گيرى حكومت هاى انتقالى در خاورميانه براين قرار گرفت كه امور نظامى و امنيتى را در انحصار بگيرد.
اجلاس بخارست در اصلاح اين انديشه نومحافظه كاران كاخ سفيد در واقع بر اين گفته منتقدان جنگ عراق و افغانستان مهر تأييد نهاد كه چنان كه جامعه بين المللى ۵ سال پيش به جاى دخالت و اشغال مستقيم ارتش آمريكا راه ارتش سازى بومى را در كابل و بغداد پى مى گرفت چه بسا شهروندان عراق و افغان امروز اين گونه درچنگ تروريسم لجام گسيخته گرفتار نمى ماندند. البته بيان اين فرضيه، بدون لحاظ كردن اهداف اشغال افغانستان و عراق از سوى غربى هاست.