جميله برغانى فراهانى

بيشتر دانش آموزان با آن كه با دقت و تمركز سر كلاس درس حاضر مى شوند، اما در موقع تدريس معلم پس از چند دقيقه حواسشان كاملاً پرت مى شود و زمانى هم كه به خود مى آيند چند دقيقه اى از وقت كلاس گذشته است، درحالى كه آنها ذهن خود را با افكار پراكنده مشغول كرده بودند. حتماً شما هم دانش آ موزانى را ديده ايد كه فقط سر كلاس به درس گوش فرا مى دهند و در خانه بسيار كم مطالعه مى كنند. برعكس آن ها كسانى هم هستند كه ساعت ها در منزل مطالعه مى كنند ولى همواره از نمره كم خود مى نالند. بنابراين مى بينيم كه زمان مطالعه مهم نيست بلكه زمان مطالعه مفيد و تمركزى كه برآن دارند اهميت دارد.
البته در اين ميان روش تدريس معلم هر چقدر خوب و جذاب باشد، نمى توان كاملاً اطمينان حاصل كرد كه دانش آموز در تمام مدت تدريس برروى صحبت هاى معلم تمركز داشته است. بنابراين در اين مواقع معلمان مى توانند از چند روش استفاده كنند. از آن جا كه مدت زمان تمركز بچه ها به تناسب سن آنها متفاوت است. برخى مواقعى دانش آموزان به ميزان نسبتاً كمى مى توانند روى صحبت هاى معلم متمركز شوند. بنابراين معلم نبايد تمركز طولانى روى درس را از دانش آموز خود انتظار داشته باشد. بلكه بايد سعى كند درس را با ريتم و آهنگ يكنواخت ارائه نكند.
به عبارتى ديگر گاهى با لحن جدى، گاهى مهربان و آرام و گاهى استوار سخن بگويد. معلمان هنگام تدريس براى اين كه از تمركز داشتن دانش آموزان خود مطمئن باشند بايد به چهره يكايك آنها نگاه كنند. ضمن آن كه با چشم و صورت كلاس را دور زدن هم مى توان ميزان تمركز دانش آموزان را سنجيد. گاهى نيز با طرح سؤالى اين ميزان سنجيده مى شود.
سؤال هاى معمولى و ساده راه مؤثر و در عين حال نامحسوسى براى برگرداندن توجه دانش آموزان به كلاس است. ضمن آن كه معلمان توجه داشته باشند كه در هنگام تدريس تند و تند در كلاس قدم نزند و به طور مداوم دست و سر خود را حركت ندهند. زيرا اين حركات اضافى باعث بر هم زدن تمركز دانش آموزان مى شود. علاوه بر اين آنها سعى كنند جملات خود را آرام و با زبان گويا و ساده بيان كنند و حتى الامكان با لهجه خاصى صحبت نكنند. هنگام تدريس نيز تمام مدت جلوى در كلاس نايستيد چرا كه در آن صورت ساير نقاط كلاس به منطقه تحت كنترل دانش آموزان تبديل مى شود. بنابراين بهتر است در تمامى نقاط كلاس حضور پيدا كنند. با اين روش نظارت خود را برهمه كلاس اعمال خواهند كرد.
براى ايستادن در جلوى كلاس هم بهتر است يكى از گوشه ها را انتخاب كنند. چون با اين روش مى توان همه كلاس را زير نظر گرفت. قبل از شروع تدريس به دانش آموزان بگوييد كه در پايان درس امروز چند سؤال پرسيده مى شود و به هر كس كه پاسخ صحيحى دهد امتيازى تعلق مى گيرد. از اين طريق تمركز دانش آموز روى درس بيشتر خواهد شد. معلمان قبل از ورود به كلاس خود را در آيينه ببينند تا ظاهرى آراسته و منظم در كلاس درس داشته باشند.
دانش آموز نيز از كوچكترين ابهامى كه در فهم درس مى بيند، بايد با شهامت از معلم بخواهد كه مطلب را دوباره تكرار كند، از سؤال كردن هم نهراسد. شايد همان نكته، نكته كليدى درس باشد. از خنده بچه ها هم هراسى به خود راه ندهد. براى اين كه شنونده فعالى باشد. حتماً از درس يادداشت بردارى كند حتى اگر نيازى به اين كار نبيند. در يادداشت برداشتن هم، تمامى جمله معلم را ننويسد چون كه با نوشتن همه جمله از شنيدن و درك جملات بعدى معلم بازمى ماند. از نوشتن بايد به طور خلاصه و از واژه هاى كليدى استفاده كند. با اين كار خود را ملزم به يادگيرى مى كند. چرا كه با نوشتن آموخته ها روى كاغذ ذهن خود را در حالت آماده باش براى يادگيرى قرار مى دهد. به اين ترتيب از تمركز عالى برخوردار مى شود و كاملاً از خود مراقبت مى كند كه چيزى را ناديده نگيرد. ضمن آن كه با اين روش خوابش نمى برد. زمانى كه ذهن ساكت و آرام است خواب به سراغ او مى آيد. مطالعه اجمالى قبل از كلاس و اطلاعات پيش از حضور در كلاس در تمركز دانش آموز نقش مهمى ايفا مى كند. اين كار نه با هدف صحبت كردن و خودنمايى بيشتر بلكه براى ايجاد يك نوع كنجكاوى و علاقه مندى و تمركز حواس به كار گرفته مى شود. همواره نيز سعى كنيددر كلاس در رديف جلو بنشينيد. زيرا كسانى كه صندلى هاى جلويى را اشغال مى كنند در ميدان ديد خود فقط معلم و تخته سياه را خواهند داشت. اما كسانى كه در رديف هاى دوم تا آخر كلاس مى نشينند، افراد رديف هاى انتهايى كلاس را كه جمعيت زيادى را دربرمى گيرد، مى بينيد. چشم كسانى كه در انتهاى كلاس مى نشينند كوچكترين حركات افراد جلويى را زير نظر مى گيرد. اين امر حواس پرتى را موجب مى شود. بنابراين جلو نشستن تمركز حواس را افزايش داده و به تبع آن به پيشرفت تحصيلى كمك مى كند.

مريم نيكخواه پسيخانى

امروزه در آموزش و پرورش كشور ما و بسيارى از كشورهاى ديگر موضوع تكليف شب يكى از موضوعات بحث انگيز تعليم و تربيت به شمار مى آيد. تكليف شب ابزارى است كه فرصت ها و فعاليت هاى خارج از مدرسه را براى رسيدن به اهداف برنامه درسى به طور مؤثر و آگاهانه به خدمت مى گيرد. تكرار و تمرين و به عبارتى تكليف شب به عنوان وسيله اى براى تثبيت يادگيرى و كسب مهارت در آموزش هاى فرا گرفته شده به كار مى رود تا آن جا كه روش هاى ثبت شده از زمان هاى قديم نمايانگر تكليف و تمرين بچه ها براى يادگيرى است.
با توجه به اين كه در چند دهه اخير تحولات عظيمى درباره روش هاى تدريس در كشور ما به وجود آمده است، اما هنوز براى تكليف شب از روش هاى قديمى استفاده مى شود و تكليف همچنان پيوند محكمى با اهداف آموزش برقرار كرده است.
تكليف از نظر لغوى فرمان دادن به انجام كارى است و با كارى كه شخص يا مقام يا نهادى انجام آن را به عهده كسى قرار مى دهد و از نظر آموزشى نيز تمامى فعاليت هايى كه معلمان براى تكميل يا كاربردى كردن آموزش هاى كلاسى يك دانش آموز مقرر مى كنند عنوان تكليف را به خود مى گيرد، هدف از آن دستيابى دانش آموزان به مهارت هايى از قبيل نوشتارى، حسى، حركتى و فكرى است.
اغلب دانش آموزان با شنيدن واژه تكليف دچار همان حالتى مى شوند كه موقع دندان درد به آنها دست مى دهد. اين حالت نيز اغلب براى معلمان كسل كننده است. با وجود اين تكليف شب يكى از مهم ترين و كاراترين ابزارها براى يادگيرى و تحقق اهداف برنامه درسى به شمار مى رود مشروط بر اين كه بدانيم چگونه از آن استفاده كنيم. چگونگى استفاده از اين فرصت ها و فعاليت ها نيازمند مطالعات منسجم از سوى معلمان است.
رشد شخصى و خود انضباطى دانش آموزان، اجراى مقررات و خط مشى ها، تثبيت مطالب آموخته شده در ذهن ، تقويت تجارب آموزشى و پرورش نيروى خلاقيت و ابتكار دانش آموزان از جمله مزيت هاى تكليف شب به شمار مى رود.
همچنين توسعه روابط عمومى در فرايند آموزش، آموزش غيرمستقيم مسئوليت پذيرى و نظم به دانش آموز، فعال كردن دانش آموز در يادگيرى، برقرارى ارتباط بين خانه و مدرسه، ايجاد عادت به مطالعه، افزايش قدرت زمانبندى و توانا كردن دانش آموز در برنامه ريزى مديريت و تعميم آموخته ها در موقعيت هاى تازه از ديگر مزاياى انجام صحيح تكليف شب است.
البته با انجام تكاليف، والدين از آن چه در كلاس درس فرزندشان مى گذرد ، آگاهى پيدا مى كنند.
با در نظر گرفتن اين موضوع كه معلمان به ميزان يادگيرى فردفرد دانش آموزان توجه ندارند، تكليف شب عامل شكنجه روانى دانش آموزان و بيشتر عامل ضايع كننده تمايلات و استعدادهاى آنها است. بنابراين توجه معلمان به انجام تكاليف بچه ها ضرورت مى يابد.
ويژگى هاى تكليف درسى مناسب از نظر تحقيقات تربيتى
ميزان تكليف بايد متعادل باشد به طورى كه ذوق و شوق دانش آموز را براى تحصيل از بين نبرد و طول زمان انجام تكليف متناسب با ويژگى هاى دانش آموزان باشد به نحوى كه براى دانش آموزان ابتدايى بيشتر از يك تا دو ساعت نباشد. در تعيين موضوع تكليف به علايق و استعدادهاى دانش آموزان و تفاوت هاى فردى آنها هم توجه شود. مثلاً براى دانش آموزان قوى از نظر درسى تكاليف پروژه اى و براى دانش آموزان ضعيف تكاليف و تمرين تعيين گردد.
ضمن آن كه تكليف تا حد امكان بايد با محيط زندگى يادگيرنده مرتبط باشد تا آنان بتوانند از تجربه هاى يادگيرى در موقعيت هاى گوناگون و درس هاى متفاوت استفاده كنند.

شهناز سلطانى

دوست داريد بر اريكه مديرتان تكيه بزنيد يا معاونتان ترجيح مى دهيد معلم و مربى مدرسه تان باشيد يا سرايدارى آن را تجربه كنيد و يا آن كه به جاى بوفه دار مدرسه تان در برابر انبوهى از خوراكى هاى رنگارنگ قرار بگيريد همه اين تجربه هاى شيرين و شايد سخت را فقط مى توان در مدرسه «دانش آموز محور» اندوخت.مسئولان دبيرستان شهيد باهنر تهران براى آن كه به آرزوهاى تعدادى از دانش آموزانش جامه عمل بپوشانند، كليد مدرسه را يك روز به بچه ها سپردند و به جاى دانش آموزان دوباره پشت نيمكت هاى يادگارى نوشته شده درس آموزى كردند. البته بدون شك اين چنين تجربه هايى علاوه بر آن كه حس مسئوليت پذيرى بچه ها را بيدار مى كند، آنها را نسبت به وظايف سنگين مدرسه دارى مسئولان مدرسه هم آگاه مى كند. «زنگ اول» به سراغ تعدادى از دانش آموزانى رفت كه جا پاى مدير و معاون و مربى و سرايدار مدرسه گذاشته بودند.

* بايد راه حلى يافت
«حسين جلالى» كه امروز به همه كلاس ها سركشى كرده و بر كار همه معاونان و معلم ها و نحوه اداره كلاس ها از سوى معلمان (يعنى همان دانش آموزان معلم) نظارت كرده است، با ابراز خوشحالى از اين كه در سمت مدير مدرسه قرار گرفته، مى گويد: «هم اكنون دشوارى هاى كار مدير را درك مى كنم. مشكلات مدير مدرسه بودن خيلى زياد است. البته به هر نحو ممكن بايد راه حلى براى حل آنها پيدا كرد.»
* صبر و تحمل بايدش
«عرفان حسينى» معاون مدرسه هم صبور بودن در اين جايگاه را مهم تلقى مى كند و مى گويد: «مسئوليت پذيرى را به خوبى احساس مى كنم البته قرار گرفتن در جايگاه معاون مدرسه نياز به صبر و تحمل زيادى دارد. ضمن آن كه دانش آموزان درمى يابند كه همكارى تنگاتنگ كادر مدرسه و دانش آموزان در طول سال ضرورت دارد.»
* خود را مستقل تر يافتم
«حسين بهمن آبادى» يكى ديگر از معاونان مدرسه مى گويد: «زنگ اول انجام اين كار برايم سخت بود، اما كم كم در ساعت هاى بعدى با نقش معاون ارتباط خوبى گرفتم. البته به نظر من با پذيرفتن نقش هاى اينچنينى، مى توان نقش هاى بزرگترى را هم پذيرفت.»
او كه رسيدگى به موارد انضباطى، تأخيرها و غيبت هاى دانش آموزان، رسيدگى به امور بين معلمان و دانش آموزان، پاسخ به تلفن هاى اوليا و رسيدگى به امور ادارى مدرسه را برعهده دارد، معتقد است: «در اين نقش، خود را مستقل تر يافتم. البته متوجه شدم كه كنترل مدرسه آن طور كه تصور مى كردم آسان نبود و مشكلات خاص خود را داشت. ضمن آن كه براى نخستين بار ارتباط كارى بين افراد مسئول را حس كردم، اين امر باعث شد تا حدى براى پذيرش اين شغل در آينده آمادگى پيدا كردم.»
* برعكس تصورم
«امير نيك آبادى» كه جا پاى سرايدار مدرسه گذاشته است، مى گويد: «حراست و نگهبانى از مدرسه به نظر من كار بزرگى است. البته برعكس تصورم سخت است چرا كه در صورت خروج يكى از دانش آموزان بدون هماهنگى از مدرسه و احتمال بروز مشكل بايد پاسخگو باشم.»پس از آن كه مهلت بچه ها در مدرسه دارى به پايان مى رسد، به سراغ نماينده دبيران مدرسه (اين دفعه نماينده هميشگى مدرسه نه نماينده يك روزه!) مى رويم.
* همه چيز خوب پيش رفت
«ميثم محمدى» درباره انگيزه اصلى از برگزارى طرح «مدرسه دانش آموز محور» مى گويد: «اين طرح از سوى شوراى مدرسه تصويب و در تقويم اجرايى مدرسه گنجانده شده بود. البته پيشنهاد شوراى دانش آموزان نيز در اجراى طرح دانش آموز محور لحاظ شده بود. هدف از اجراى اين طرح تكريم دانش آموزان، جامعه پذير كردن آنها و آشنا كردن آنها با مشكلات موجود در اداره مدرسه بود، ضمن آن كه شناخت شخصيت و پتانسيل هاى بچه ها و اعتدال بخشيدن به انتظارات آنها در عملكرد مدرسه نيز مورد توجه بود.»
وى در ارزيابى اجراى طرح مدرسه دانش آموز محور مى گويد: «تقريباً تمامى انتظارات تعريف شده براى بچه ها برآورده شد. همكاران مدرسه نيز در ارزيابى خود از عملكرد دانش آموزان درواقع مسئوليت دهى به آنها را مثبت قلمداد كردند. البته اجراى اين طرح جايگزينى نسل جديد به جاى نسل قديم را به ذهن متبادر مى كند. بنابراين به اين نحو مى توان مسئوليت ها را به دانش آموزان سپرد.»

فرشته بابايى‎/كارشناس آموزش ابتدايى

هر سال پس از دو سه ماه كه از سال تحصيلى مى گذرد نوبت شور و هيجان و دلهره و نگرانى امتحانات فرامى رسد.
البته اگر آموزش پويا باشد و ارزشيابى با تأكيد بر سنجش مستمر صورت گيرد، جاى دلهره و نگرانى نخواهد بود. اما اگر روش آموزش، همان روش سنتى و ديرين باشد، نه تنها دانش آموز، بلكه معلم و خانواده هم نگران مى شوند.در روش سنتى آموزش، معلم نقش انتقال دهنده مفاهيم آموزشى از كتاب درسى به ذهن دانش آموزان را بر عهده داشت. در اين نظام آموزشى براى آن كه مشخص شود آيا دانش آموز حق رفتن به كلاس بالاتر را دارد يا نه، از او امتحان گرفته مى شد. امتحان هم عبارت بود از چند پرسش كتبى يا شفاهى كه پس از گذشت سه چهار ماه از سال تحصيلى و يا در پايان سال از دانش آموز پرسيده مى شد.دانش آموز هم در پاسخ، هر آنچه را در ذهن داشت بر صفحه كاغذ مى نوشت و يا به صورت شفاهى بيان مى كرد.
معلم نيز با توجه به بارم بندى سؤالات به آنها نمره مى داد.
در پايان هم كار دانش آموز را با سه واژه «قبول»، «تجديدى» و «مردود» به او اعلام مى كردند و كار را تمام شده مى دانستند.
بااين روش ، سا ل هاست كه دانش آموزان، معلمان و اولياى آنها آشنا هستند و از همين طريق هر سال ميليون ها دانش آموز امتحان مى دهند، به كلاس بالاتر مى روند، مدرك مى گيرند و از آن بهره مند مى شوند و پس از مدتى هم هر آنچه را به خاطر سپرده اند از ياد مى برند، نتيجه اين روند آن است كه دانش آموزان نه دانش زاينده اى به دست مى آورند و نه مهارتى كسب مى كنند كه در زندگى به كار آيد.
* معلم برانگيزاننده است
اما در دهه هاى اخير پرسش هاى تازه اى در آموزش و پرورش مطرح گرديد و هدف و نقش مدرسه، معلم، كتاب، امتحان و دانش آموز مورد تجديدنظر قرار گرفت و طرحى نو پى ريزى شد.در اين طرح، معلم عامل انتقال دهنده دانستنى ها نيست، بلكه برانگيزاننده و هدايت كننده هم است. دانش آموز هم فقط موجود منفعل نيست بلكه يادگيرنده اى هوشمند و پويا است.محتواى آموزشى نيز نه دانستنى هاى غيرلازم، بلكه آموزه هايى است كه دانش، مهارت و نگرش لازم را براى بهتر زيستن و با هم زيستن در اختيار يادگيرنده قرار مى دهد.مواد آموزشى هم در اين ميان نه فقط يك كتاب درسى، بلكه انواع وسايل ديدارى، شنيدارى، كارگاهى و آزمايشگاهى است تا از اين طريق همه حواس يادگيرنده را به كار اندازد و ياد گرفتنى ها را عمق، گسترش و استمرار بخشد.امتحان، نه نوشتن پاسخ پرسش هاى معلم، بلكه سنجش و ارزشيابى مستمر و پويايى است كه توسط ياددهندگان صورت مى گيرد.در امتحان سنتى، شرايط و زمان امتحان و نيز روحيه امتحان دهنده و نوع پرسش ها در نمره امتحانى مؤثر است.دانش آموزان با يكديگر مقايسه مى شوند و نمره رد يا قبولى مى گيرند، در صورتى كه سنجش مستمر، سازنده و رشددهنده است، اين سنجش مانند فرآيند باغبانى كردن و پرورش گل و گياه است.
* راه هاى ارزشيابى مستمر
سنجش و ارزشيابى مستمر، از راه هاى گوناگون انجام مى گيرد. يكى از اين راه ها استفاده از روش مشاهده است، در اين روش، معلم زمانى كه دانش آموز درگير انجام تكليف و يادگيرى است، او را مورد مشاهده قرار مى دهد و ميزان درستى كار او را درمى يابد و در صورت لزوم راهنمايى مى كند. براى اين كار لازم است انتظارات معلم از دانش آموز طبق اهداف آموزشى باشد.فهرست مشاهدات به طور مستند علل حاكى از موفقيت يا شكست را در اختيار دانش آموز و والدينش قرار مى دهد. اين نتايج بسيار معنادارتر و معتبرتر از ارزشيابى هاى سنتى و كتبى است.
* ارزشيابى پروژه
ابزار ديگر روش ارزشيابى مستمر، ارزشيابى پروژه است. اين ارزشيابى از طريق پروژه هاى دانش آموزى انجام مى شود. پروژه نيز فعاليتى فردى يا گروهى است كه براساس اهداف برنامه درسى طراحى مى شود. پروژه مى تواند به وسيله معلم يا دانش آموز يا با همفكرى هر دو انتخاب و در كلاس يا خارج از آن انجام شود.پروژه، آموخته هاى دانش آموزان را با زندگى پيوند مى دهد.براى افزايش مسئوليت پذيرى، كنجكاوى و اعتماد به نفس، لازم است دانش آموزان در انتخاب عنوان پروژه، نوع فعاليت آن، زمان و حتى ارزشيابى پروژه خود سهيم باشند. ضمن آن كه پروژه هاى گروهى توان مشاركت دانش آموزان را هم افزايش مى دهد.
* ارزشيابى پوشه اى
ارزشيابى پوشه اى نيز روش ديگرى براى ارزشيابى مستمر است.
در اين روش، معلم براى هر دانش آموز پوشه اى درست مى كند. در پوشه مجموعه اى از مدارك مستند گرد آمده است كه معلم با استفاده از آن ميزان پيشرفت دانش آموزان را در حيطه هاى مختلف دانش، مهارت و نگرش در موضوعات معين درسى مشخص مى كند.
محتواى پوشه مى تواند شامل فهرست هاى ارزشيابى معلم، گزارش كار دانش آموز، يادداشت هاى معلم درباره رفتار و اعمال دانش آموز و كارهاى عملى و پروژه اى او باشد.در واقع پوشه شامل همه فعاليت هاى دانش آموز است و تصوير كاملى از او ارائه مى دهد. اين مجموعه را مى توان به دانش آموز داد تا به خانه ببرد و به نظر اولياى خود برساند.
پوشه يا كارنامه، بهترين وسيله براى ارزشيابى مستمر از فعاليت دانش آموز است. از اين راه مى توان دانش آموز را با گذشته خود مقايسه كرد و ميزان پيشرفت يا پسرفت او را مشخص و در مورد آن قضاوت كرد.