محمد باقر ناظمى

بازيگوشى در عنوان «خليج فارس» از طرف كشورهاى همسايه و قدرت هاى بزرگ سبب شده است كه نيروى ملى و فرهنگى كشور در كنار امور سياسى از خود واكنش نشان دهد. اما در اين ميان چاپ مجدد دانشنامه خليج فارس را بايد واكنشى علمى به رويكرد شبيخون نرم بيگانگان دانست كه به تماميت ارضى كشور طمع دارند.
در واقع در اين گزارش سعى خواهم كرد بر تلاش سازمانى تكيه و تأكيد كنم كه با توان علمى بالا و استفاده از دانشمندان و محققان داخلى از پيشينه و دستاوردهاى اين سرزمين حراست مى كنند:
*مركز بزرگ دايرة المعارف اسلامى
واقعيت آن است كه تعداد اندكى با اين مركز آشنايى دارند.
باور كنيد اين امر در وهله اول براى خود من نيز به يك راز تبديل شده است. مركزى كه آرام، اما عميق و در سكوت و در لايه هاى ژرف اجتماع اسناد و مداركى دال بر حقانيت يك كشور و رد ادعاهاى تو خالى ديگران دارد، ديگر چه كارهاى ديگرى در دست انجام دارد
اين مركز با بهره بردن از دانش اساتيد دانشمند و صاحب نظر در عرصه هاى مختلف توانسته است كه فرهنگ و تمدن و آثار فرهنگى بنيادين اين سرزمين را مكتوب كند. اين دانشنامه (دانشنامه خليج فارس) بهانه اى شد تا بروم و بگردم و كارهاى ديگر اين مركز را واكاوى كنم.
اين مركز بزرگ اسلامى در اسفند سال ۱۳۶۲ توسط آقاى كاظم موسوى بجنوردى راه اندازى شده است. وى با راه اندازى چنين مركزى خواسته است كه كتاب هاى مرجعى مثل دايرة المعارف ها و كتاب هاى معتبر علمى قابل استناد تدوين شود.
سازمان و نمودار ادارى اين مركز شامل يك هيأت امنا است كه از ميان آنها يك هيأت مديره سه نفره تشكيل شده كه هميشه يك نفر را از بين خود به عنوان مديرعامل تعيين مى كنند. هيأت امنا نيز از ميان خود يك نفر را به عنوان رئيس هيأت امنا تعيين مى كند.
ساختار علمى مركز شامل سرويراستارى و سرپرستى علمى است و شوراى عالى علمى كه سى و هشت نفرند.
مركز بزرگ دايرة المعارف اسلامى داراى بخش هاى مختلفى است. بخش هايى مانند: فلسفه، كلام و فرق، علوم، جغرافيا، تاريخ، ادبيات فارسى و ساير ملل اسلامى غيرعرب، عرفان، ادبيات عرب، ايران شناسى (ايران پيش از اسلام)، زبان شناسى، مردم شناسى، هنر و معمارى، مفاهيم جديد، اديان، فقه و اصول فقه، علوم قرآنى و حديث، حقوق.
موضوعات علمى زير نظر كميسيون ويژه با نظرخواهى از مدير هر گروه علمى تعيين مى شود. سپس برحسب وظايف هر بخش، اين موضوعات بين بخش هاى علمى مربوطه تقسيم مى شود كه پس از تأليف هر مقاله، توسط آن بخش، نخست منابع مقاله كنترل و سپس مقاله ويرايش و براى چاپ ارسال مى گردد.
لازم به ياد آورى است كه سابقه دانشنامه بر اساس تاريخ و بروشورهاى مركز داراى سابقه اى بس طولانى است كه از دانش و آگاهى هيأت علمى و رئيس بخش اين مركز خبر مى دهد.
*دانشنامه ايران
دانشنامه كه معادل فارسى دايره المعارف عربى است مجموعه اى است كه شامل اطلاعاتى جامع و متراكم درباره دانش و دستاوردهاى بشر در تاريخ است.
پيش از اين در طول تاريخ اين دانشنامه ها را كسى به تنهايى يا با كوششى فردى انجام مى داده است.
بر اساس نوشته هاى خود مركز درباره تاريخ دانشنامه نويسى، برخى ارسطو را پدر دانشنامه نويسى مى دانند، چون او در روزگار خويش رويكردى به دانش هاى دوران خود داشته است و آنچه از اين دانش ها آگاهى داشته است به رشته تحرير در آورده است.
دانشنامه نويسى در ايران سابقه اى بسيار طولانى دارد.
نخستين «دانشنامه علمى ايران » را دانشمند بزرگ ايرانى ابونصر فارابى ۶۰-۳۹ق ۷۴‎/ - ۵۰م با عنوان «احصاءالعلوم» به زبان عربى به رشته تحرير درآورد و در آن به طبقه بندى علوم مختلف پرداخت . بسيارى از آثار ابن سينا ۷۰- ۲۸ق ۸۰‎/-۰۳۷م را نيز بايد در رديف دانشنامه هاى تخصصى به شمار آورد، همچون دو اثر سترگ او به زبان عربى :
«الشفاء» با بخشهايى در الهيات، رياضيات ، طبيعيات ، منطق ، موسيقى و نفس روان شناسى و «القانون» در طب .
ابن سينا بر آن بود تا علوم مختلف را در مجموعه اى فارسى فراهم آورد، اما فقط موفق به نگارش بخش هاى الهيات، طبيعيات و منطق شد.
پس از او، شاگردش ابوعبيد جوزجانى با ترجمه آثار عربى او بخش هاى رياضيات ، موسيقى ، هندسه و هيأت را نيز فراهم آورد و نام دانشنامه را براى آن مجموعه برگزيد. در واقع ، تا آنجا كه مى دانيم ، نام دانشنامه نخستين بار بر اين مجموعه نهاده شده است.
دانشنامه ايران، يك دايرة المعارف عمومى و جهانى بوده كه مدخل هاى آن شامل همه حوزه هاى فرهنگى و تمدنى و همه رشته ها است كه مقاله هاى مربوط به مدخل هاى ايرانى و جهان اسلام، تأليفى و بقيه از دايرة المعارف هاى معتبر ترجمه خواهد شد.
ازجمله آثاراين مركز كه توسط اساتيد و محققان برجسته اى در حال تدوين است ، دانشنامه تاريخ ايران است. اين اثر كه در ۱۴ جلد خواهد بود و تاكنون بيش از ۱۸۶ استاد در تأليف آن مشاركت داشته اند، تا يك سال ونيم ديگر همه مجلدات آن يك جا منتشر خواهد شد. اين اثر عبارت است از تاريخ سياسى، فرهنگى و اجتماعى ايران از آغاز مهاجرت آريائيان به سرزمين ايران تا عصر حاضر كه پنج جلد آن مربوط به ايران باستان پيش از اسلام و بقيه مجلدات آن مربوط به دوره اسلامى ايران است.
دانشنامه جغرافياى جامع ايران نيز توسط محققان اين مركز در حال آماده سازى است.
*كتابخانه تخصصى مركز
اين مركز داراى كتابخانه تخصصى در زمينه اسلام شناسى و ايران شناسى بوده كه تعداد مجلدات آن نزديك به ۵۰۰ هزار جلد است و برحسب نيازهاى پژوهشى روزانه در حال تكميل و توسعه است. در ضمن مركز دايرة المعارف داراى يك كتابخانه ديجيتالى است كه فعلاً محتواى ذخيره شده آن حدود ۷۰ هزار عنوان كتاب و مجله به صورت تمام متن است. كتابخانه كاغذى مركز همچون هر كتابخانه ديگر داراى بخش ها و سازمان ويژه خود مى باشد. تعداد كاركنان مركز حدود ۲۴۰ نفر است.
دانشنامه هاى قديم ، برخلاف دانشنامه هاى كنونى كه منابع مرجع به شمار مى روند، در حكم كتاب هاى درسى بودند و براى مطالعه دائم مورد استفاده قرار مى گرفتند. از سوى ديگر، همه دانشنامه هاى قديم موضوعى بودند و پيدايى دانشنامه هاى الفبايى پديده اى نسبتاً جديد است . دانشنامه هاى كنونى را مى توان به دو دسته كلى عمومى و تخصصى تقسيم كرد. دانشنامه هاى تخصصى خاص يك منطقه جغرافيايى ، يك كشور، يك نژاد، يك دين ، يك دوره زمانى يا يك شاخه علمى است .
دانشنامه هاى كنونى در واقع مجموعه اى از مقالات جداگانه در موضوعات مختلف اند كه متخصصان هر موضوع به نگارش درآورده اند. هر مقاله علاوه بر اطلاعات تاريخى و بيان پيشينه موضوع ، اطلاعات جديد و پيشرفت هاى كنونى را نيز در بر مى گيرد.
شيوه نگارش دانشنامه ها و ميزان ورود به جزئيات با توجه به سن يا ميزان تحصيلات مخاطبان آنها متفاوت است . حجم دانشنامه ها نيز متغير است و مى تواند از يك جلد تا ده ها جلد - و در مواردى حتى بيش از صد جلد - باشد.
سرانجام ، اين كه از دهه ۹۸۰م عصر نوينى در دانشنامه نويسى پديد آمده و آن پيدايى دانشنامه هايى به صورت لوح هاى فشرده و ظهور دانشنامه هاى ديجيتال و اينترنتى است .
مركز دايرة المعارف بزرگ اسلامى كه در ۳۶۲ش ۹۸۳‎/م با هدف تدوين و انتشار دايرة المعارف ها و كتاب هاى مرجع عمومى و تخصصى بنياد نهاده شد، تاكنون ۳جلد از دايرة المعارف بزرگ اسلامى را به زبان فارسى ، و جلد ترجمه آن را به زبان عربى منتشر كرده است و بزودى ترجمه انگليسى آن را نيز منتشر خواهد كرد.
اين دانشنامه ، برخلاف دايرة المعارف بزرگ اسلامى كه دايرة المعارفى كاملاً تخصصى است ، جنبه عمومى دارد، همه شاخه هاى علوم ، فنون و هنر ها را در برمى گيرد و مخاطب اصلى آن قشر تحصيلكرده فارسى زبان است . بسيارى از مدخلهاى اين دانشنامه ترجمه از منابع معتبر خارجى است ، اما از آنجا كه دانشنامه هر ملت نشانه اى از بلوغ فكرى آن ملت و به عبارتى آيينه تمام نماى فرهنگ آن ملت است ، تقريباً همه مدخل هاى مربوط به اسلام و ايران توسط دانشمندان عضو يا وابسته مركز تأليف شده است .
به اعتقاد كارشناسان فرهنگى دولت مى تواند اين سازمان را توسعه داده و حمايت مالى و معنوى خود را نسبت به آن گسترش دهد. چرا كه اين مركز مى تواند در عرصه هاى مختلف توان سياسى و علمى و فكرى كشور را توسعه دهد.
دانشنامه ايران، دايرة المعارف جهانى است. اين دانشنامه درواقع به عنوان دانشنامه ملى ايران شناخته خواهد شد چنانكه در كشورهاى ديگر نيز اين نوع رويكرد و مراكز علمى به وفور ديده مى شود. مثلاً در غرب حاصل اين نوع مراكز، به شكل دانشنامه لاروس معرف توان فرهنگى فرانسه و در آمريكا دانشنامه آمريكانا نشانه تلاش اين نوع مركز است.
در آينده دانشنامه ايران مى تواند تاريخ و فرهنگ و دستاوردهاى فرهنگى اين سرزمين را به جهان معرفى كند.
به عنوان مثال تدوين كامل تاريخ ايران از بعد اجتماعى و فرهنگى مى تواند براى دانشمندان و دانشجويان داخلى و خارجى بسيار مفيد و ارزشمند باشد. كار سترگى كه تاكنون انجام نگرفته است. و فقط دانشگاه كمبريج تاريخ ايران را در ۷ جلد نوشته است.
تدوين دانشنامه جغرافياى ايران نيز از طرحهاى بزرگ اين مركز است كه تمام كتاب هاى فارسى دنيا را از آغاز تا پايان قرن ۱۳ هجرى يعنى آغاز صنعت چاپ معرفى در آن وجود دارد كه جنبه ملى دارد.
با راه افتادن واحد مردم شناسى و آغاز پژوهش هاى ميدانى، اين بخش خواهد توانست در مدت چند سال اطلاعات فرهنگى مورد نيازش را از سراسر ايران به دست آورد وبا مواد گردآورى شده يك بانك اطلاعاتى غنى و ارزشمند پديد آورد.
در كنار رويكرد تحقيقاتى، اين مركز جايزه اى با نام «سعى مشكور» سعى در حمايت و تقويت تحقيقات علمى در زمينه فرهنگ اسلامى دارد. جايزه اى كه به نام شادروان دكتر محمدجواد مشكور و به همت خانواده استاد تأسيس يافته و از سوى مركز دايرة المعارف بزرگ اسلامى (مركز پژوهش هاى ايرانى و اسلامى) اهدا مى شود. با توجه به پهنه وسيع فعاليت هاى شادروان استاد مشكور و بنا به تصويب بنيانگذاران و كميته علمى، اين جايزه هر سال به بهترين و محققانه ترين رساله دكترى در زمينه هاى مختلف ايران شناسى يعنى تاريخ و فرهنگ و ادب ايران (پيش و پس از اسلام) تعلق مى گيرد.
يكى از مهم ترين اسباب ايجاد و رشد آگاهى فرهنگى، پديد آوردن زمينه هاى اطلاع كافى و دقيق از پيشينه تاريخى، به مفهوم عام آن و مشتمل بر تاريخ سياسى و اجتماعى يعنى فرهنگ و تمدن با كليه جوانب و جنبه هاى مادى و معنوى آن است. از اين رو امروزه اقوام و سرزمين ها، بخش عمده اى از عوامل بقا و نيز حفظ منافع ملى خود را در گرو ايجاد و ترويج چنين آگاهى ها مى بينند. درك اين نكته خود نيازمند علم و اطلاع و اعتقاد راسخ به لزوم گسترش اين آگاهى، به مثابه يكى از عوامل مهم فرهنگ ساز و موجد اقتدار فرهنگى و بالمآل سياسى، در سطح جامعه است. درست به همين سبب است كه غالب و بلكه همه كشورهايى كه هنوز بيش از چند دهه يا حتى چند سال از ظهور آنها سپرى نشده، براى ايجاد تاريخ ملى و اثبات پيشينه تاريخى و فرهنگى سخت به تكاپو افتاده اند و كتابهايى در اين زمينه تدوين ساخته اند. اما بايد گفت كه متأسفانه در كشور ما ايران، به رغم پيشينه درخشان تاريخى و فرهنگى، چنين نگرشى به دلايل مختلف هيچگاه جدى تلقى نشده و اميد است با تدوين تاريخ و جغرافياى جامع ايران اين نقصان جبران گردد.
اميد آن است كه قواى كشور بتوانند با حمايت مالى و معنوى خود اين مركز يا اتاق تاريخ فرهنگى كشورمان، به رشد و اعتلاى آن كمك هاى شايانى بكنند. مركزى كه در موضوعى مثل خليج فارس و موضوعات ديگر مى تواند به عنوان پشتوانه علمى دولت و كشور محسوب شود.