مهدى جابرى

يكى از موضوعاتى كه مى تواند در ارتقاى سطح ارائه خدمات به شهروندان مؤثر باشد، مشاركت آنها در همه امور فرهنگى، اجتماعى و حتى عمرانى شهر است. مشاركت شهروندان از طرفى به عنوان يكى از حقوق شهروندى مطرح است و از طرف ديگر وظيفه تك تك شهروندان به حساب مى آيد؛ البته نه وظيفه قانونى بلكه وظيفه اى برخاسته از احساس مسئوليت در برابر مسائل مختلف شهر. وجود احساس مسئوليت در شهروندان موجب مى شود كه هر كس به نوبه خود از اتلاف منابع و نابودى سرمايه هاى شهر جلوگيرى كند و در مقابل، خود را نسبت به حفظ و نگهدارى از اين سرمايه ها مسئول بداند.
يك مثال كوچك اين كه اگر درختى در باغچه روبه روى ملك شما (در كنار پياده رو و يا خيابان) قرار دارد، شما هيچ وظيفه اى براى آبيارى آن نداريد اما اگر آن درخت و يا باغچه سبز به مرور طراوت خود را از دست دهد، در حقيقت يكى از ريه هاى تنفسى محل زندگى شما و همسايگانتان از بين رفته است. شايد يك يا چند درخت از نظر شما مقدار قابل توجهى نباشد ولى تصور كنيد اگر ديگران هم بخواهند مانند ما و يا شما رفتار كنند، چه اتفاقى مى افتد.
مثال ديگر اين كه مشاركت ميليون ها شهروند تهرانى موجب خواهد شد كه زباله هاى شهر در يك زمان مشخص و از سوى كارگران زحمتكش شهردارى جمع آورى شود. به نظر شما اگر فقط در يك روز، ده هزار نفر از شهروندان در سطح شهر به مسئوليت خود توجهى نداشته باشند، نتيجه آن جوى هاى آبى خواهد بود كه زباله در آن موج مى زند و يا كوچه هايى كه به رغم زحمت و فعاليت كارگران شهردارى، چهره زيبايى ندارد و مى تواند حتى موجب انتشار آلودگى و به خطر افتادن سلامت شهروندان در يك محل شود. مشاركت شهروندان در همه زمينه ها و مسائل شهر مؤثر است و در اين ميان قطعاً احساس مسئوليت تك تك شهروندان به نوعى تأثير خود را بر تمام بدنه شهر خواهد گذاشت.
اين نوع مشاركت كه با حضور همه شهروندان همراه باشد، در كاهش آلودگى هوا وحتى ترافيك سنگين شهر مؤثر خواهد بود. به طور مثال در زمينه كاهش آلودگى هوا، نحوه تردد شهروندان و نوع وسيله نقليه اى كه از آن استفاده مى كنند قابل ذكر است. هر چه تعداد خودروهاى تك سرنشين كمتر باشد، از ترافيك و آلودگى هوا نيز كاسته خواهد شد.
همين طور است نحوه پارك درخيابان ها. اگر شهروندان از پارك دوبله خوددارى كنند وازتوقف بى جا بپرهيزند، شاهد ترافيك كمترى درخيابان ها خواهيم بود.
هر چند آلودگى هوا و ترافيك سنگين شهر به مسائل مختلفى وابسته است اما به طور يقين، نحوه مشاركت شهروندان در اين باره تأثير بسزايى دارد. در مجموع، احساس مسئوليت و به تبع آن مشاركت شهروندان موجب مى شود كه حق شهروندان براى زندگى آرام در شهرى امن، پاك و توسعه يافته محفوظ باشد.

اميد توكلى

يكى از مسائلى كه مى تواند آسايش شهروندان را به مخاطره اندازد و حقوق شهروندى را زير پا گذارد اين است كه هر كسى، هر وقت كه بخواهد يك بلندگو به دست گيرد و در كوچه هاى شهر بچرخد و با آن داد و فرياد كند و كسى هم نباشد كه جلوى او را بگيرد. مسئله اى كه موجب آزرده خاطر شدن بسيارى از شهروندان مى شود اين است كه هر روز ده ها دوره گرد يكى پس از ديگرى در محله اى خاص حاضر مى شوند و از صبح زود گرفته تا بعدازظهر كه هنگام استراحت شهروندان است و تا آخر شب با ايجاد آلودگى صوتى موجب سلب آرامش ساكنان آن محله مى شوند ؛ ساكنانى كه هركدام به نحوى نياز به آرامش دارند. يكى در خانه بيمار دارد ، ديگرى سالمندى است كه اصلاً اعصاب ندارد. يكى در خواب شيرين است و ديگرى غرق در مطالعه و يا كارهايى كه نياز به حواس جمع و سكوت و آرامش دارد. در اين ميان، كسانى كه متولى حفظ حقوق شهروندان هستند ، خود كمتر از اين سروصداها مى شنوند.
*دوره گردها، قشر مستضعف
هرچند دوره گردها، سلب آسايش مى كنند ولى از روى عمد ايجاد مزاحمت نمى كنند.
دوره گردها معمولاً از قشر مستضعف جامعه هستند كه جا و مكانى براى عرضه و فروش محصولات خود ندارند. آنها از نظر وضع مالى در سطح پائينى قرار دارند و دست اندركاران بايد به حال آنها فكرى كنند. دوره گردها غالباً انسان هاى سالم و زحمتكشى هستند كه براى گذران امور خود و خانواده شان راهى جز اين ندارند و فقط در فكر يك لقمه نان براى زن و بچه خود هستند.
برخى دوره گردها نيز افرادى هستند كه جا و مكان براى عرضه محصولات خود دارند ولى براى اين كه اجناس آنها دست واسطه ها نيفتد و با قيمت ارزان تر به دست مشترى برسد، اقدام به دوره گردى مى كنند كه براى اين دسته هم بايد تدبيرى مناسب اتخاذ شود.
البته ازدحام دوره گردها در جنوب شهر بيشتر است و در آن مناطق مزاحمت بيشترى براى مردم ايجاد مى شود. گاهى اوقات هم بعضى از دوره گردها سلامت اجتماعى را از برخى ابعاد خاص به خطر مى اندازند. به اين صورت كه فقط به عرضه محصول نمى پردازند و در كنار آن فعاليت هايى دارند كه سلامت جوانان و مردم را تهديد مى كند كه براى شناسايى اين افراد نيز بايد تمهيداتى انديشيده شود.
* برخورد سليقه اى با دوره گردها
در كل مى توان گفت مديريت شهرى در بيشتر موارد با سلب كنندگان آسايش و آرامش شهروندان برخورد نمى كند و هر كس آزاد است كه يك وانت و بلندگو داشته باشد تا با آن داد و فرياد كند! در كنار اين بى توجهى كامل، در برخى موارد شاهد برخوردهايى نامناسب هستيم كه از سوى «مأموران رفع سد معبر» صورت مى گيرد و حتى خاطر شهروندان را نيز آزرده مى كند.
برخورد مأموران شهردارى با دوره گردها سليقه اى است. بارها شاهديم كه عوامل رفع سد معبر، چرخ دستى دوره گردها را واژگون مى كنند و وسايل آن را روى زمين پخش مى كنند و يا اين كه وسايل را با خود مى برند؛ وسايلى كه تمام هستى يك دوره گرد است و البته اين برخورد هم ناصواب است و با توجه به اين كه اين افراد، قشر ضعيف هستند، از يك طرف آه و نفرين آنها را به دنبال دارد و از طرف ديگر مسئله حق الناس مطرح است، برخورد بايد به گونه اى باشد كه هم حقوق شهروندان حفظ شود و هم ضررى متوجه فروشندگان دوره گرد نشود.
* ساماندهى دوره گردها
در بحث ساماندهى دوره گردها و راه هاى آن، نظرات مختلفى وجود دارد ولى آنچه كارشناسان درباره آن اتفاق نظر دارند، ضرورت حفظ آسايش شهروندان است. برخى معتقدند دوره گردها موجب سلب آسايش مردم شده اند و شهروندان از آنها گلايه مند هستند و بايد با همكارى شوراى حل اختلاف، براى برخورد با اين گروه مشاغل نيز فكرى شود.
به اعتقاد اين عده، يكى از مسائلى كه موجب روى آوردن مردم به دوره گردها مى شود اين است كه خدمات اين نوع مشاغل در دسترس است و مردم با سهولت بيشترى از آن استفاده مى كنند. راه حلى كه در اين ميان مى تواند كارساز باشد اين است كه خدمات، محله اى شود. يعنى ساختار محله اى و خدمات رسانى به مردم به گونه اى باشد كه مردم به راحتى اين خدمات را دريافت كنند. كار دوم اين است كه بايد به گونه اى فرهنگسازى شود كه شهروندان براى تأمين نيازهاى خود از طريق مراكز شناسنامه دار اقدام كنند كه پيامدهاى منفى همچون سرقت را براى آنها در پى نداشته باشد. نكته سوم اين است كه برنامه ريزى هاى اجتماعى و شهرى بايد به گونه اى باشد كه مشاغل و كارهاى زائد به خودى خود از بين برود. البته بخشى از دلايل وجود اين مشاغل ناشى از محدود بودن بازار كار است. نكته چهارم اين كه بايد تعامل بين بخشى ميان مديريت شهرى، نيروى انتظامى و مراجع قضايى وجود داشته باشد كه بتوان با اين مشاغل به طور جدى برخورد كرد و هنجارشكنى، هيچ توجيهى براى كسى كه مزاحم آسايش و آرامش شهروندان شده است، نداشته باشد.
اين مسائل در حالى مطرح مى شود كه ما در برخورد با دوره گردها و مشاغل زائد، شاهد برنامه مستمر و جامعى نيستيم.
از طرفى براى برخورد با دوره گردها مشكلاتى نيز وجود دارد. زيرا مردم از دوره گردها هم حمايت و هم شكايت مى كنند كه اين موضوع نيازمند بررسى بيشتر است. اين يك مسئله چندبخشى است كه براى حل آن بايد دستگاه هاى اجرايى با يكديگر صحبت و تصميم گيرى كنند. از طرفى بحث اشتغال دوره گردها مطرح است و از طرف ديگر، آنها متقاضيان زيادى بين مردم دارند.
برخى كارشناسان شهرى نيز راه حل ملايم ترى ارائه مى كنند. ارزان بودن و در دسترس بودن يكى از مزاياى فعاليت دوره گردهاست كه البته بايد نظم و شكل مشخص و قانونمندى به خود گيرد ولى تعداد دوره گردها آنقدرها هم زياد نيست كه بگوييم نمى توان آنها را سامان داد. براى اين تعداد محدود، جريمه كارساز نيست و البته جمع آورى اجناس و سرمايه آنها هم كار معقول و انسانى نيست. دوره گردها معمولاً افرادى هستند كه ساكنان و فروشندگان ثابت مناطق مشخصى هستند و با توجه به وجود شورايارى محلات و شهردارى هاى ناحيه مى توان به ساماندهى آنها پرداخت. شهردارى مى تواند از طريق غرفه هاى ميادين و يا كارهاى معقول و كارشناسى شده ديگر ترتيبى اتخاذ كند كه حق هيچ كس ضايع نشود.