منبع: مؤسسه بروكينگز ‎/ قسمت پايانى

در نخستين بخش گزارش «بررسى ژئوپولتيك اقتصاد انرژى» ماهيت سياست انرژى و عوامل تأثيرگذار به بازار اين بخش موردبررسى قرار گرفت. طبق نظر كارشناسان، حدود ۲ميليارد نفر تحت تأثير فجايع مربوط به تغييرات آب و هوايى لطمه هاى متعددى ديدند و گفته مى شود در طول يك دهه آينده اين رقم دو برابر مى شود. از اين رو ضمن صرفه جويى در مصرف انرژى بايد نيروى هسته اى را به گزينه هاى جذاب تر در راهبردهاى ملى انرژى تبديل كرد. لذا هر چه كشورها به اين نوع از انرژى وابسته تر مى شوند ميل آنها به كنترل بر چرخه سوخت بيشتر مى شود. به هر ترتيب براى مقابله با چالش هاى كمبود انرژى، بايد درك صحيحى از شكنندگى بازارهاى بين المللى نفت و گاز و همچنين رابطه ميان امنيت انرژى، تغييرات جوى و اشاعه آن داشت. اينك بخش پايانى اين گزارش در پى مى آيد .

هنگامى كه آمريكا و «اروپاى قديم» كوشيدند كه پوتين را در جنگ عليه تروريسم و جنگ عراق همراه خود سازند وى ماهرانه ارتباطش را با جورج بوش، ژاك شيراك رئيس جمهور سابق فرانسه و گرهارد شرودر صدر اعظم سابق آلمان تنظيم كرد. هنگامى كه آمريكا و اروپا به تدريج بر تقويت و تثبيت قدرت پوتين در روسيه در اواخر سال ۲۰۰۴ تمركز مى كردند، واقعيات سياسى جديدى به وجود آمده بود كه از ثبات نوپايى در ثروت نفتى نشأت مى گرفت و با وابستگى اروپا به گاز روسيه تقويت مى شد. امروز نتيجه آن شده كه پوتين خواسته ها و اعتراضات خارجى درباره كنترل كرملين بر سياست داخلى را ناديده مى گيرد؛ خود را حامى حقوق بين الملل و نظم بين المللى در برابر هجوم آمريكا مى داند، روسيه از انرژى به عنوان اهرمى در مذاكرات خود با همسايگان نو دولتش (اوكراين و گرجستان) استفاده مى كند و در برابر خواسته هاى اروپا براى اعطاى حقوق برابر به سرمايه گذاران اروپايى در روسيه مقاومت مى كند، اما پيچيده ترين و مهمترين شيوه تكامل قدرت انرژى روسيه در كنار وزنه سياسى آن در شوراى امنيت سازمان ملل نقش اين كشور در رابطه با ايران بوده است. روسيه در برابر اعمال تحريم عليه ايران بر سر مسئله هسته اى مقاومت كرده و تكنولوژى هسته اى غير نظامى به ايران براى نيروگاه برق هسته اى بوشهر داده است. مورد ايران و نقش روسيه در آن مهمترين عوامل ژئوپوليتيك انرژى امروز را در كنار هم گرد آورده است: قدرت بازار به گونه اى عملكرد منفرد و مستقل آن را تسهيل كرده است؛ افزايش تصاعدى قدرت انرژى از طريق به انحصار درآوردن ابزارهاى چندجانبه و منابع محدود كوتاه مدت براى اعمال نظر قانونمند به منظور كنترل قدرت بازار انرژى. براى مصرف كنندگان انرژى و كشورهاى ثروتمند، گزينه هاى كوتاه مدت محدود است. مديريت بهتر ذخاير مى تواند مؤثر باشد. وارد كردن هند و چين به سيستم مديريت ذخاير نيز مى تواند مهم و كارآمد باشد، زيرا اين كشورها بزرگترين عوامل افزايش تقاضا براى نفت هستند. با اين حال خارج از سيستم مديريت ذخيره اتحاديه بين المللى انرژى (IEA) قرار دارند. تغييرات مهم تر در كوتاه مدت و از طريق صرفه جويى، سوخت هاى جايگزين، تغييرات عمده در شيوه هاى زندگى، مقررات جديد ساخت و ساز و فناورى هاى جديد كه نياز به انرژى كمترى دارد، به وجود مى آيد. اين اسلوب هاى جديد سياستگذارى، جايگاهى محورى در بعد ديگرى از ژئوپوليتيك انرژى دارند: تغييرات آب و هوايى.
* ژئوپوليتيك تغييرات آب و هوايى
جلوگيرى از تخريب كره زمين از طريق كاهش گازهاى گلخانه اى يكى از پيچيده ترين چالش هايى است كه نوع بشر براى خود به وجود آورده است. بقاى بشر در معرض خطر است. مشكلات اساسى در تداخل و تقابل علوم، فناورى، اقتصاد و سياست نهفته است. گازهاى گلخانه اى نيز بدون توجه به منبع آن - چه پكن و ديترويت باشد يا نيوكاسل - همين تأثير را دارد. از اين رو، حل اين مشكل جهانى بدون همكارى همه كشورها غير ممكن است. مسئله تغييرات آب و هوايى، به دليل تمركز گازهاى گلخانه اى در جو، توسط جهان صنعتى به وجود آمد، بنابراين بازارهاى در حال ظهور اقتصادى از تأمين بخشى از هزينه هاى حل اين مشكل سر باز مى زنند، اما اين اقتصادهاى نوظهور جزو عوامل مهم توليد گازهاى گلخانه اى هستند. بدتر آن كه، بزرگترين تأثيرات فاجعه بار بر كشورهاى در حال توسعه نظير مالى و بنگلادش خواهد بود كه تأثيرى در پيچيده شدن اين مشكل ندارند. علم، فناورى و سياست داخلى اين چشم انداز را بغرنج تر كرده و حتى اقتصادهاى توسعه يافته را دچار شكاف مى كند. هدف سياست هاى تغييرات جوى بايد ايجاد انگيزه ها و مشوق هايى باشد كه باعث تحول در فناورى و اشاعه آن، ارائه الگوهاى مصرف و تحولات جديد در نحوه توليد انرژى به منظور كاهش ساليانه كربن شود. اين يك تكليف بزرگ است. اگر فناورى ها و رويه هاى كنونى به همين شيوه ادامه يابد، گازهاى گلخانه اى تا سال ۲۰۳۰ به طرز باورنكردنى افزايش مى يابد. ما در حال حاضر فناورى ها و سياست هاى ضرورى براى رسيدن به اهداف گفته شده را نداريم. صرفه جويى، افزايش كارايى و كيفيت، سوخت هاى جايگزين و استفاده تميزتر از سوخت ها بايد بخشى از اين معادله باشد. اما سياست هاى كنونى به هدف مورد نظر نمى رسد. براى موفقيت در اين زمينه، جامعه جهانى بايد راهى براى قيمت گذارى هاى جديد بر كربن به منظور محدود ساختن مصرف آن بيابد، تا از اين گذر ابتكارات تكنولوژيكى را افزايش داده، گزينه هاى سوختى را تحت تأثير قرار دهد و افزايش سرمايه گذارى ها را تشويق كند. برخى چنين استدلال مى كنند كه براى ايجاد مشوق هاى تكنولوژيكى و اقتصادى بايد بهاى كربن دست كم به ۳۰ دلار در يك تن برسد و بايد اين رقم در طولانى مدت پايدار باشد.
نرخ بندى بر كربن عامل ديگر تفاوت هاى ژئوپوليتيكى بوده است. هيچ كشورى ماليات قابل توجه و روشنى بر معاملات كربن وضع نكرده است.
سيستم هاى تجارى و مالى اروپا و برخى مناطق آمريكا هنوز به سطح و پايه موردنظر براى نرخ بندى بر كربن نرسيده اند. در برخى ايالت هاى پيشرفته آمريكا استانداردهايى براى استفاده از سوخت هاى تجديد پذير و افزايش كارايى آنها درنظر گرفته اند. بعضى ايالت ها مانند فلوريدا و كاليفرنيا نيز اهدافى را درباره كاهش كلى ميزان توليدات گازهاى گلخانه اى تعيين كرده اند. اين ايالت ها قيمت هايى را به طور قراردادى و ضمنى براى كربن در نظر گرفته اند اما تمايلى براى تثبيت اين قيمت ها نشان نداده اند. ژاپن خواستار كاهش ساليانه ۵۰ درصدى CO2 تا سال ۲۰۵۰ شده است اما دولت اين كشور ماليات بر كربن و ساير شيوه هاى ديگر را دستور سياستگذارى در اين باره حذف كرده است.
* ۵ بلوك در مقوله تغييرات جوى
از مباحث متعدد پيرامون سياست، اقتصاد، فناورى و علم چهار بلوك ژئوپوليتيكى و در يك تقسيم بندى ديگر ۵ بلوك در مقوله تغييرات جوى ظاهر شده است. نخستين بلوك شامل اروپا و تا اندازه اندكى، ژاپن است كه از تعيين اهداف جدى براى كاهش توليد گازهاى گلخانه اى حمايت مى كنند. بلوك دوم آمريكا را دربرمى گيرد كه حامى تعيين اهداف بلندمدت و تعيين تعهدات ميان مدت ملى است اما با پيمانى بين المللى كه مجموعه كشورها را گردهم آورد مخالف است. بلوك سوم از اقتصاد هاى بازارى در حال شكوفايى مانند چين و هند شكل گرفته است. اين بلوك در مقابل تعيين هرگونه هدف بين المللى مقاومت كرده و خواسته هاى خود را بر تأمين هزينه هاى ضرورى براى دستيابى به فناورى هاى پاك متمركز كرده است. گروه چهارم دربرگيرنده كشورهاى توسعه يافته است كه بار خسارت هاى ناشى از سيلاب ها، گسترش بيابان ها و ساير تأثيرات فاجعه بار تغييرات آب و هوايى را متحمل مى شوند. پنجمين بلوك نيز شايد تأمين كنندگان انرژى باشند. اين گروه بر اين باور است كه دنيا از استفاده از سوخت هاى فسيلى دور شده و به مسير ديگرى مى رود. اگر اين كشورها ثروت خود را در اشاعه فناورى سرمايه گذارى كنند تسهيل كننده انتقال انرژى از سوخت هاى فسيلى خواهند بود و بدين طريق خود را به عنوان برندگان فضاى سبز بين المللى خواهند شناخت. البته ممكن است كه اين كشورها نقشى منفى هم داشته باشند و قيمت ها را بشدت افزايش دهند و در مسير انتقال انرژى از سوخت فسيلى در پى سودهاى كلان باشند.
در ميان گروه هاى فوق آمريكا ظرفيت آن را دارد كه كشورى محور شود. اگر آمريكا الگوهاى جديدى ارائه ندهد چين و هند نيز سياست هاى مسئولانه اى اتخاذ نخواهند كرد. با اين حال نقش آمريكا به عنوان هدايتگر اين فعاليت ها به اقدامات داخلى آن كشور بستگى دارد. براى اين منظور آمريكا بايد راهبرد نظام مندى براى قيمت گذارى جديد بر كربن و كاهش توليد گازهاى گلخانه اى داشته باشد.
* ژئوپوليتيك اشاعه هسته اى
شايد جدى ترين ريسك همطراز با تغييرات جوى، افتادن فناورى و مواد هسته اى به دست سازمان هاى تروريستى باشد. اين امر موجب نابودى شهرها و ملت ها مى شود و اقدامات متقابل ويرانگرى را در پى خواهد داشت كه تاكنون در هيروشيما و ناكازاكى شاهد آن بوده ايم. قيمت هاى بالاى سوخت هاى فسيلى، مخاطرات ناشى از رويكرد عرضه كنندگان انرژى، مسيرهاى ترانزيت، سياست هاى مقابله با تغييرات جوى مى تواند تلاش براى دستيابى به انرژى صلح آميز هسته اى را تسريع كند كه اين مسئله بسيار حساسى است. از لحاظ اقتصادى، امنيتى و زيست محيطى بايد كشورهاى بيشتر و بيشترى توان هسته اى را به ظرفيت هاى خود در توليد برق و انرژى اضافه كنند.