محمد بخشنده

احمدى نژاد در منطقه اى گام نهاده است كه از نگاهى تاريخى، حوزه تمدنى ايران زمين به حساب مى آيد و با همه مرزبندى ها و حصاركشى هايى كه در اين يك قرن پيكر شبه قاره را مجروح كرده اما هنوز علقه هاى دوستى و مودت مردمان اين خطه به ايران وايرانيان باقى است. اين حكايت مهرورزى به پارسيان و ايران دوستى را مى توان از همه آنها كه چند صباحى را با ساكنان خونگرم كرانه هاى رود گنگ و درياى سند گذرانده اند، شنيد. پاكستان وهند از پى همه جنگ ها و نزاع ها اكنون همان گونه به ايران مى نگرند كه روزگارى مردان نامى آن اقبال و جناح و نهرو درباره ايران مى انديشيدند.
نغمه هاى وجد و سرورى كه هنگام ورود كاروان ديپلماسى ايران در شبه قاره طنين افكند به معناى واقعى صدايى از اعماق تاريخ است. پاسخ هايى هم كه اين روز ها مردان دهلى به طرف هاى آمريكايى مزاحم داده اند در واقع پاسخى به يك نداى مردمى است كه هيچ گاه تصور جدايى يا تقابل با ايران را به ذهن خويش راه نداده است. به اين صورت كاروان ديپلماسى دولت نهم اكنون در نقطه اى ايستاده است كه قويترين پيوند ها و رشته هاى دوستى در آنجا جارى است. همه جناح هاى سياسى در اسلام آباد و دهلى كه در صف استقبال از احمدى نژاد ايستادند بر اين اميد هستند كه ديدارهاى امروز سران اين سه قدرت آسيا بنيان يك همكارى را برقرار سازد و سرفصل رابطه تازه را بگشايد.
اين اعتماد بالايى كه ميزبانان خونگرم شبه قاره به ميهمان ايرانى خويش ارزانى كرده اند در پى خود اين تمنا را همراه مى آورد كه تهران از اعتبار ديپلماسى خويش براى گشودن پاره اى مشكلات كه گريبان امنيت اين منطقه را فرا گرفته بهره جويد. بنابراين چنان كه ناظران گفته اند سه قدرت آسيا در وضعيت فعلى با مجموعه اى از انتخاب ها براى تحول در روابط فيمابين روبه رو هستند. آنى ترين و بزرگترين راهبرد براى چنين تحولى همانا طرح خط لوله است. طرحى كه در نظر همه افكارعمومى به نماد بزرگ همكارى و مودت تبديل شده است. درست است كه مقدمات و تشريفات مربوط به اين طرح در ديدار مديران وكارشناسان ذيربط ۳ كشور طى شده و خواهد شد اما اين پروژه تاريخى در مسير خود با مجموعه اى از موانع آشكار و پنهان روبه رو است كه فقط به اراده سران سه كشور و سازوكارى مانند سفر امروز احمدى نژاد مى توان برآن ها فائق آمد.
رويكرد تازه تهران و درك مشترك آسيايى
بى گمان سفر احمدى نژاد را در اين برهه بايد نشانه رويكرد تازه تهران به اين نقطه استراتژيك آسيا به حساب آورد. مفهوم واضح تحركى كه ديپلماسى ايران در همكارى با سه كشور جنوب آسيا شروع كرده است مفهومى آشنا است. مى توان اين حركت را جلوه اى ديگر از سياست نگاه به شرق دولت نهم به حساب آورد يا گام تكميلى از سياستى تلقى كرد كه احمدى نژاد براى پيشبرد پيمان هاى منطقه اى و تثبيت سازمان هايى مانند غير متعهد ها برداشته است.
ديدار رئيس جمهور ايران مسائل گوناگونى را از انرژى و مذاكرات درمورد خط لوله گاز ايران-پاكستان-هند تا سرمايه گذارى دوجانبه و انرژى هسته اى غيرنظامى دربر خواهد داشت، اما واضح است اين ديدار در وضعيتى كه شبه قاره شاهد صف آرايى تازه بازيگران جهانى است بدون نتايج سياسى نخواهد بود. از همين رو سفر احمدى نژاد به اين نقطه آسيا از همان ابتداى انتشار خبر آن زير نگاه محافل جهانى قرار گرفت. همه بازيگران غربى حاضر در صحنه شبه قاره به عنوان سفرى حساس با آن روبه روشدند. اين پرسش كه چرا سفر تيم ديپلماسى ايران به دهلى و اسلام آباد اين اندازه بازتاب يافت پرسشى قابل تأمل است. بخشى از پاسخ هاى اين سؤال در دستوركارى نهفته است كه قراراست در ديدارهاى احمدى نژاد با مشرف و مان موهان سينگ به بحث گذاشته شود. اين طرح و پروژه ها فى نفسه از اهميت و ارزش بالايى بر خوردار هستند و عملياتى شدن هر كدام از آنها مى تواند مسير مناسبات طرفين را به طور اساسى متحول سازد. اما دسته ديگرى از اين عوامل ريشه در تفكر وانديشه زمامداران سه كشور دارد. عاملى كه باعث شده آهنگ دوستى و وفاق ميان اين مثلث آسيايى بركنار از تلاطم ها و تنش هاى نظام جهانى مسير تعالى خويش را طى كند.
اين عامل بسيار تعيين كننده چيزى جز «درك مشترك آسيايى» نيست . درسايه اين درك مشترك است كه اسلام آباد و دهلى با آنكه دو قدرت حريف در شبه قاره وهر كدام شريك يكى از طرف هاى رقيب جمهورى اسلامى يعنى آمريكا هستند پروژه تاريخى خط لوله انرژى را كليد مى زنند. دو كشورى كه اكنون مقصد ديپلماسى احمدى نژاد قرار گرفته اند داراى سيستم هاى سياسى متفاوت هستند. هر كدام انديشه هاى گوناگون در سياست منطقه اى و بين المللى دارند، اما با همه اين تفاوت ها و تمايز ها آنها حاضر شده اند كه زير سقف منافع مشترك آسيايى پايه هاى همكارى نوين را بريزند. اين نكته را مى توان به حساب درك بالاى ديپلماسى تهران گذاشت. در وضعيت فعلى كه بسيارى از معيارهاى سنتى براى دوستى اين كشور ها كمرنگ شده، ايران شالوده همكارى خويش را با اين دولت ها برپايه اى استوار مى كند كه حتى تنش و اختلافات سنتى دو سوى مرز كشمير نيز برآن راه نمى يابد. هويت مشترك آسيايى كه اكنون تهران براى تشكيل مثلث همكارى جديد با دهلى واسلام آباد برآن تكيه كرده است از آن دست عوامل اتحاد آفرين است كه همه جناح هاى سياسى اين كشور ها حول آن اجماع دارند. در اين الگو حوزه اى از علايق مشترك منطقه اى مطرح است كه گرايش ايدئولوژيك راست و چپ جناح ها درآن تأثير چندانى ندارد. الگويى كه ديپلماسى دولت نهم براى وارد كردن دو كشور شبه قاره در يك چارچوب مشترك آسيايى دنبال مى كند به نوعى شبيه تزى است كه چينى ها براى گسترش سازمان شانگهاى دنبال مى كنند. هر اندازه چتر نفوذ اين سازمان هاى منطقه اى در حوزه اقتصاد، امنيت و ساير عرصه ها گسترش يابد فضا براى نفوذ بازيگران بيرونى تنگ تر خواهد شد. همين هدف گذارى يك دليل نگرانى وتشويش طرف هاى غربى وآمريكايى است كه سرمايه گذارى كلانى را براى نفوذ در اين شاهراه سنتى آسيا انجام داده اند.
شروع تازه
سفر به اسلام آباد با آغاز به كار دولت جديد همراه شده است. پاكستان به تازگى دو انتخابات را پشت سرگذاشته و برپايه رأى مردم در اين دو انتخابات مجلس و دولت تازه اى را تشكيل داده است. طبيعى است كه در طليعه فعاليت دولت جديد، حضور رئيس جمهور ايران معناى يك همكارى نوين يا«شروع تازه»را به ذهن هر ناظرى متبادر كند. گام همسايه شرقى براى نزديكى به تهران اين پيام آشنا را دارد كه در شرايطى كه طرف هاى اروپايى و آمريكايى درصدد حضور گسترده در سياست داخلى و خارجى اين كشور هستند، دولتمردان اسلام آباد در برهه اى كه اين كشور در افغانستان به جنگى ويرانگر و در مناطق مرزى با آشوب هاى لجام گسيخته روبه رو است نياز به حضور تهران را كاملاً حس مى كند.
از همين روست كه محافل خبرى پاكستان ديدار روز دوشنبه رئيس جمهورى اسلامى ايران از پاكستان را نقطه عطف در روابط دو كشور دانستند. به باور اغلب تحليلگران اين سفر گام مهمى در گسترش روابط بين دو كشور پس از تشكيل دولت جديد پاكستان خواهد بود. تهران در روزهايى كه صحنه سياسى پاكستان به آوردگاه تسويه حساب جناح هاى داخل و قدرت هاى خارج تبديل شد توانست با موضعى بيطرفانه اعتماد همه گروه هاى سياسى پاكستان را جلب كند. ثمره اين سياست بى طرفى در سفر اخير احمدى نژاد به وضوح نمايان شد. هيأت ايرانى در اسلام آباد به همان اندازه از سوى جانشينان بى نظير بوتو مورد تكريم قرار گرفت كه مشرف از احمدى نژاد تجليل كرد. انتظار مى رود ديدار هيأت ايرانى در آينده نزديك باب فصل جديد همكارى ميان تهران و اسلام آباد بويژه در بحران افغانستان را بگشايد بحرانى كه به نظر مى آيد همسايه شرقى ايرانى پس از پشت سرگذاشتن تجارب پرهزينه به درك تازه اى درباره آن رسيده است.
انتخاب تازه مردان دهلى
هندى ها زير موج سنگينى از فشارهاى سياسى آمريكا گام بلند خويش را براى همكارى با تهران برداشتند. روابط دهلى وتهران براى رسيدن به اين نقطه دوره اى پرتلاطم را پشت سرگذاشت.
روابط ايران وهند از سال گذشته در معرض مداخله آمريكا قرار گرفت. واشنگتن آشكارا دور جديد مناسبات خويش با دهلى را به مسأله خصومتش با تهران گره زد. دولت بوش براى به هم زدن دوستى تهران و دهلى همان سناريويى را پياده كرد كه در پكن يا مسكو دنبال مى كند. يعنى مشروط كردن بخشى از همكارى هاى استراتژيك خويش با دهلى به قطع همكارى با تهران.
به اين صورت بود كه ماراتنى از كشمكش پشت پرده را ديپلمات هاى آمريكايى با هدف جذب دهلى و دور كردن هند از جرگه شركاى تهران آغاز كردند. مهم ترين اهرم فشار دولت بوش در اين باره قرارداد اعطاى فناورى هسته اى به هند و برداشتن تحريمى بود كه از سال ها قبل كنگره آمريكا در اعتراض به پروژه هسته اى اين كشور اعمال كرده بود. به اين صورت طبيعى بود كه در سفر تازه احمدى نژاد به شبه قاره، مردان واشنگتن مرحله جديدى از بازى ايذايى خويش را براى به هم ريختن مناسبات دوطرف پيش گيرند. به گفته ناظران شبه قاره علاوه برسفر مهم احمدى نژاد در بيست و نهم آوريل به هند، چندين برنامه ديگر كه موجب تعامل بيشتر هند و ايران خواهد شد آمريكا را بيش از پيش نگران كرده است. طبق اين برنامه ها، معاون رئيس جمهور، در رأس يك هيأت نمايندگى به منظور حضور در جشنواره فرهنگى ايرانى ها كه در ۳۰آوريل تشكيل خواهد شد به هند سفر خواهد كرد. سفر وى در راستاى تقويت هرچه بيشتر روابط فرهنگى بين ايران و هند صورت خواهد گرفت. در اين حال نشست وزيران خارجه جنبش عدم تعهد نيز در همين محدوده زمانى در تهران برگزار خواهد شد. همه اين نشست ها بويژه سفر رئيس جمهور ايران و نشست جنبش عدم تعهد از عوامل اعتراض آمريكا است كه تلاش ناموفقى را براى منزوى كردن ايران از ديد بين المللى دنبال مى كند. آمريكا به علت ناكامى در منزوى كردن ايران از ابتكار جنبش عدم تعهد نيز انتقاد كرده است و كاندوليزا رايس، وزير خارجه آمريكا، اين جنبش را منسوخ خوانده و از هند خواسته است كه توجه بيشترى به مناسبات با آمريكا داشته باشد.
به اين ترتيب چنان كه مطبوعات دهلى توصيف كرده اندآمريكا از سيرآينده مناسبات ايران و هند به شدت نگران است. در اين راستا ديدار احمدى نژاد از دهلى و استقبال گرم مقام هاى هند يك ناكامى جدى در كارنامه سياست آسيايى بوش ثبت مى كند.
آمريكا پيشاپيش اعلام كرده بود كه مخالف طرح انتقال خط لوله گاز طبيعى ايران به پاكستان و هند است و هند را براى وارد كردن گاز از تركمنستان از طريق افغانستان و پاكستان وادارخواهد كرد، اما هند با اين ديدار پاسخى تمام كننده به دو سال فشار سياسى كاخ سفيد داد. لذا بى سبب نبود كه بسيارى از رسانه هاى آمريكا از ديدار امروز دهلى به عنوان انتخاب تازه در ديپلماسى هند ياد كرده اند. سخنان ديپلمات هاى هندى گوياى همه واقعيت است. وزارت امور خارجه هند در پاسخ به اظهارات اخير معاون سخنگوى وزارت خارجه آمريكا درباره سفر «محمود احمدى نژاد» رئيس جمهورى اسلامى ايران اعلام كرد: «دهلى نو و تهران مى دانند كه روابط دو جانبه خود را چگونه دنبال كنند».
«ناوتيج سارنا» سخنگوى وزارت امور خارجه هند تأكيد كرد: ايران و هند عقيده دارند فقط مذاكرات و همكارى مى تواند به صلح و آرامش منتهى شود و اين دو كشور نياز ندارند كشورى براى دنبال كردن روابط دو جانبه در آينده، توصيه و راهنمايى كند. و آخرين پاسخ نااميد كننده او به كاخ سفيد اين بود كه بار ديگر اعلام كرد مسأله هسته اى ايران بايد از طريق مذاكرات حل شود.
*پل ورود ايران به آينده شبه قاره
بدون ترديد در مرحله جديد همكارى ايران و شبه قاره موضوع خط لوله به يك نماد دوستى و نشان تحول درآمده است . پروژه اى كه بدون شك تحول اقتصادى و سياسى جدى در منطقه بوجود خواهد آورد. تهران اين پروژه را با دو هدف، اول تأمين نيازهاى انرژى دو كشور عمده آسيا ودوم دور كردن بازيگران فرامنطقه اى از اين حوزه پيش مى برد. در شرايط كنونى هر دو كشور آسيا به اين پروژه به عنوان يك امر حياتى در سياست خارجى خويش مى نگرند.
هند كه نياز شديدى به منابع انرژى دارد و بيش از هفتاد درصد نياز خود را وارد مى كند علاوه بر افزايش سطح توليد داخلى براى پيشبرد رشد اقتصادى در تلاش است به منابع جديد عرضه نفت و گاز از خارج دست پيدا كند.
لذا دهلى درباره دو طرح بزرگ با ايران كه پس از روسيه دومين ذخاير عظيم گاز جهان را دارد در حال مذاكره است. مذاكرات درباره انتقال گاز به هند از طريق خط لوله ۲۶۰۰ كيلومترى كه از پاكستان عبور خواهد كرد به دليل تنش هاى ميان دهلى نو و اسلام آباد و همچنين چانه زنى بر سر قيمت گذارى و حق ترانزيتى مدتى متوقف شد. با اين حال پيش از ورود احمدى نژاد، يك مقام بلندپايه وزارت نفت هند روز سه شنبه اعلام كرد مورلى دئورا وزير نفت اين كشور هفته جارى در پاكستان با مقامات اين كشور، در خصوص خط لوله گاز هفت ميليارد دلارى از ايران موسوم به خط لوله صلح، به بحث و گفت و گو مى پردازد . البته در توقف گفت و گو ها در خصوص خط لوله انتقال گاز ۲۶۰۰ كيلومترى بين ايران-پاكستان-هند فشارهاى سياسى آمريكا بى تأثير نبود اما اكنون انتظار مى رود با سفر امروز همه اين موانع سياسى برداشته شود.