تهديد هايى كه به فرصت تبديل شد
فرصت هاى جديد ناشى از تحريم اقتصادى
هيچ كس منكر اثرات منفى و زيانبار اعمال تحريم عليه مردم و دولتهاى مورد هدف نيست / به دليل ساز و كار پيچيده اعمال تحريم و كاركرد ها و آثار منفى چند بعدى آن، علاوه بر كشور هدف ؛جامعه بين الملل نيز هزينه هاى زيادى براى اعمال تحريم مى پردازد. نتايج ضد انسانى تحريم و مغاير بودن آن با اصول اوليه انسانى زمينه هاى جدى را براى مقابله با هرگونه تحريم در ابعاد جهانى ايجاد كرده است. به همين دليل در جهان امروز ، افكارعمومى در بسيارى از كشور ها بشدت با اعمال تحريم كامل و جامع مخالف بوده و كشورهاى تحريم كننده نيز ناچار به اجراى « تحريم هاى هدفمند» روى آورده اند تا جامعه هدف و كشور مورد نظر را دقيق تر در محدوديت قرار داده و اهداف خود را پيگيرى كنند. كشور ما نيز بايد و به شدت با ديپلماسى جدى تلاش كند با هرگونه تحريم عليه ايران مقابله كند و اين امر بايد تداوم يابد. دراين بررسى سعى مى شود صرفه نظر از عوارض منفى ايجاد شده ناشى از تحريم براى كشور ، موضوع تحريم را با رويكرد «فرصت محور» مورد بررسى قرار دهيم. اعمال تحريم هاى مختلف عليه ايران در كنار تهديدات و آسيب هاى آن داراى فرصت هايى نيز براى كشورمان بوده است / برخى از فرصت هاى مهم ايجاد شده براى كشور درگزارش ذيل مورد اشاره و تحليل قرار گرفته است.
|
|
|
افزايش قيمت نفت و گاز
اعمال تحريم و محدوديت خارجى بر توليد نفت ايران به عنوان يك صادركننده (و ازجمله كشورهاى صادركننده نفت ديگر مانند عراق ، ليبى و.//) موجب كاهش عرضه جهانى نفت و افزايش قيمت آن شد. همانگونه كه بروز اثرات محدود ساختن سرمايه گذاريهاى خارجى در بخش نفت كشورهاى تحريم شده سال ها طول مى كشد، تغيير روند حاصله نيز سال ها طول خواهد كشيد. بنابراين تحريمهاى نفتى عواقب بلندمدتى را دربر دارد. در نتيجه محدوديتهاى سرمايه گذارى و كاهش قدرت توليد نفت، در آينده مصرف كنندگانى مانند اروپا و آمريكا را به پرداخت بيشترى از هزينه ها مجبور خواهد كرد و آمريكا به عنوان بزرگترين وارد كننده نفت جهان هزينه هاى زيادى را بايد بپردازد / به دليل جلوگيرى از سرمايه گذارى و انتقال تكنولوژى براى افزايش توليد، ميزان افزايش ظرفيت برخى از كشور ها و از جمله ايران محدود شد و در نتيجه ميزان عرضه نفت رشد كمترى نسبت به تقاضا در بازار ايجاد كرد. نتيجه آنكه درآمد نفتى ايران ناشى از اين سياست آمريكا با افزايشى قابل توجه به ۷۹ ميليارد دلار در سال ۱۳۸۶ رسيد كه رقمى بى سابقه است. با اين حساب، در آمدهاى نفتى ايران در سال ۱۳۸۶ نسبت به سال قبل ۳۱ درصد و نسبت به سال ۱۳۸۴ تا ۷۳ درصد افزايش يافت.
وام ها و اعتبارات خارجى
گرچه بطور كلى دريافت وام در صورت برنامه ريزى صحيح امر پسنديده اى است و مى تواند سبب رشد و رفاه اقتصادى شود اما بايد گفت آمريكا در اجراى سياست خصمانه مهار خود به منظور كاهش هرچه بيشتر درآمدهاى ايران و كاهش توان بالقوه اقتصادى آن و جلوگيرى از رشد و توسعه اقتصادى كشورمان، با به كارگرفتن تمامى نفوذ خود در سازمانهاى مالى بين المللى و مؤسسات اعتبارى سعى كرد تا همزمان با تحريم ها بيشترين فشار را بر ايران وارد سازد. و حتى كشورهاى ديگر را وادار به عقب نشينى از تعهدات خود كرد اما تحريم ها موجب شد تا مقامات ايرانى با تدبير و احتياط بيشترى درمورد دريافت وام و يا پرداخت بدهيهاى خارجى و به طور كلى روابط مالى بين المللى عمل كنند. در نتيجه از سال ۱۹۹۲ استقراض خارجى متوقف و در عوض سالانه ۴ـ۳ ميليارد دلار از بدهيهاى خارجى كشور بازپرداخت شد. با كاهش تدريجى واردات از ۲۳ ميليارد دلار در سال ۱۹۹۳ به ۱۳ ميليارد دلار در سال ،۱۹۹۶ تا سال ۱۹۹۷ مشكل بدهيهاى خارجى ايران حل شد و خوشبختانه ايران از لحاظ بدهى خارجى در سطح بسيار مطلوبى قرار دارد و به ويژگى مثبت اقتصاد ايران تبديل شده است /
تجربه مديريت بحران
توانايى كشور در مديريت بحران ظرفيت هاى جدى و توانمندى در عرصه سياست خارجى براى ايران گشود و اكنون موفقيت هاى استراتژيك ايران ناشى از همين كسب مهارت و تجربه براى كشور بوده است. كشور ما در مورد سياست تحريمهاى اقتصادى با متانت و به دور از جنجال برخورد كرده و با سياست مدبرانه خود اجازه نداده است كه تنش از حد قابل كنترل خارج و موجب ايجاد بهانه شود. بنابراين كنترل تنش در اين مدت امرى بسيار قابل توجه است و تا زمانى كه تداوم سياست مهار و تحريم همچنان تحت كنترل باشد و به سمت برخورد فيزيكى ميل نكند، پيامدهاى جدى و مهمى براى ايران نخواهد داشت. بنابر اين تغيير سياست آمريكا نه به خاطر اهداف جديد و ملايمتر با ايران، بلكه جهت مؤثرتر كردن سياست خود براى رسيدن به اهداف مورد نظر صورت مى گيرد. طرز برخورد كشورمان با بحران تحريم ها به اروپائيان نيز اجازه داد كه عدم قبولى خودشان را از سياستهاى آمريكا به راحتى پيش ببرند، ضمن اين كه هزينه هاى چنين سياستى را به حساب ايران نگذارند.
در حالى كه فشارهاى آمريكا در جهت تحريك ايران به تندروى بوده است، كشور ما سياستى صحيح مبتنى بر صلح و آرامش و رفع تنش ها را در منطقه دنبال كرد و در سياست خارجى خود با كشورهاى مختلف سياست تقليل و كنترل تنش و گسترش فعاليتهاى صلح جويانه را در پيش گرفته است. ايران از نظر سياست خارجى بيش از گذشته فعال شده و نقشهاى ويژه اى را در كشورهاى منطقه و در آفريقا ايفا كرده كه به خوبى نشان دهنده اهميت بيشتر ايران در عرصه بين المللى و روابط گسترده آن باساير كشورهاى جهان است.
استقلال اقتصادى
تحريمهاى اقتصادى در كشورى كه ساليان سال متكى به درآمدهاى نفتى بوده است، باعث توجه به جنبه هاى مختلف توليدات داخلى و تقويت ساختار صنايع داخلى شده است. تحريم ايران بطور ناخواسته صنايع و اقتصاد كشور را به سوى نوآورى و تقويت توليد داخلى سوق داد و توانايى علمى كشور را بشدت تقويت كرد / همچنين از نظر لزوم اتكا به منابع و نيروهاى داخلى و رهايى از وابستگى به قدرتهاى خارجى اثرات بسيار مثبتى در كشور داشته است. تحريم از يكسو و نياز داخلى از سوى ديگر باعث شده اند تا تفكر ساخت در داخل گسترش يابد، توجه بيشترى به تحقيقات مبذول شود و تكيه بر اقتصاد بدون نفت به اصلى ترين اهداف كشور تبديل شود.
در سخت ترين سالهاى جنگ و تحريم، بيشترين تلاش ها در جهت سازندگى كشور صورت گرفت و در بخشهايى مانند بخش نظامى كه شديدترين تحريم ها حاكم بوده است شاهد به ثمر رسيدن صد ها طرح تحقيقاتى و دستيابى كشور به پيشرفتهاى مهم در خود اتكايى و خود كفايى در توليد سلاح ها و تجهيزات مورد نياز براى دفاع از مملكت اجرا شد. بنابراين آثار مثبت تحريم ها براى بخشهاى مختلف اقتصادى كشور موجب شد تا امروزه بتوانيم به سازندگان پالايشگاهها، نيروگاهها، سيلوها، كارخانجات سيمان، دارو و غيره نه در ايران بلكه در ساير كشورهاى منطقه و جهان تبديل شويم و صادرات كالاهاى غيرنفتى كشورمان از حداكثر سالانه ۰/۵ ميليارد دلار در سالهاى قبل از تحريم به ۱۸ ميليارد دلار برسد.
تقويت انسجام ملى
محققان مختلفى در خصوص اثرات تحريم بر روابط دولت و مردم در زمان تحريم بحث كرده اند كه نشان مى دهد يكى از آثار تحريم اثر «گردهم آمدن دور پرچم »است. بر اين اساس، مردم و گروه ها با كنار گذاشتن اختلافات موجب تقويت روحيه ملى مى شوند كه اين اتفاق در ايران نيز رخ داد و انسجام ملى در مقابل خواست ناحق دولتهاى زورگو تقويت جدى شد. انسجام و وحدت ملى در پيگيرى حقوق هسته اى كشور نمونه مثال زدنى از وحدت ملى پديدار شد. ذكر اين جمله نيز برخى پيشنهاد داده اند كه تقدير از افرادى كه نام آنان در ليست غير قانونى تحريم افراد و شركت ها و مؤسسات مصوب شوراى امنيت است مى تواند پاسخ مناسبى به مجاهدت هاى اين افراد باشد / جالب آنكه شوراى امنيت هيچ مدركى عليه اين افراد ندارد و اعلام ليست بر خلاف مستندات حقوق بين الملل است /
شناسايى آمريكا به عنوان قدرت سلطه جو : قرار دادن اقتصاد در گرو مطامع سياسى به جاى ملاحظات بازار اين مشكل را به وجود آورده است كه بازرگانان جهان، آمريكا را به عنوان يك شريك تجارى غيرمطمئن و سلطه جو و بى پايبند به اصول اخلاقى و انسانى ، بشناسند / بر اساس آمار موجود نيز آمريكا بيشترين تحريم را عليه ساير كشور ها انجام داده است. هيچ استدلال منطقى نمى تواند تحريم هواپيماى مسافر برى و قطعات آن عليه مردم يك كشور ديگر را توجيه كند. بر همين اساس است كه اروپايى ها معتقدند كه خصومت مبالغه آميز آمريكا با ايران بيشتر بر اساس سياست داخلى آمريكاست تا منافع استراتژيك آن.
توسعه صنعت نفت ، گاز و پتروشيمى
پس از برقرارى نخستين تحريمهاى نفتى آمريكا و عدم خريد و حمل نفت طبق تعهدات قبلى، شركت ملى نفت ايران مسئوليت بيشترى را در بارگيرى و انتقال نفت ايران به بازارهاى نفتى برعهده گرفت و توانست با اجاره چندين تانكر، نفت را به اين بازار ها برساند و به مرور متخصصان اين صنعت به عنوان يك صنعت پيشرو كنترل كامل صنعت نفت در كشور را بدست گرفتند / احياى غرور ملى در صنعت نفت و افزايش جدى توانمندى متخصصان داخلى درسايه تحريم؛ نويد بخش ظهور شركتهاى بسيار قوى در صنعت نفت شده است / نگاهى به توانمندى فعالان عرصه نفت در نمايشگاه صنعت نفت در ارديبهشت ماه امسال موجب مباهات هر بيننده علاقه مند به پيشرفت كشور شد /
آسيب بخش خصوصى آمريكا
تحريمهاى صادراتى و سرمايه گذارى آمريكا در ايران اثرات نامطلوبى را از طريق خروج شركتهاى آمريكايى از بخش نفت ايران بر موقعيت ژئوپلتيك آمريكا در آسياى مركزى و در نتيجه منافع بلند مدت و كوتاه مدت تجارى آمريكا خواهد داشت. صادر كنندگان آمريكايى متحمل ضرر و زيان ناشى از كاهش فروش و از دست دادن بازارهاى خود به طور مستقيم در ايران و به طور غيرمستقيم در كشورهاى ثالثى شده اند كه ترجيح مى دهند مايحتاج خود را از كشورهاى ديگرى به جز آمريكا تهيه كنند. اين خسارات در موارد عدم تمديد قراردادهاى خريد كالا ها و تجهيزات آمريكايى (مانند هواپيما يا تجهيزات نيروگاهى) به مراتب شديدتر است. زيرا منابع خريد مواد غذايى و كالاهاى مصرفى را مى توان هر سال عوض كرد، ولى تغيير دادن بازار هواپيما و مولدهاى برق به علت تكنولوژى پيشرفته و لوازم يدكى و خدمات مورد نياز آنها به راحتى ممكن نيست. قدرت و قابليت رقابت در كالاهاى با تكنولوژى پيشرفته معمولاً مستلزم يك رابطه بلند مدت با خريدار مى باشد و روابط تجارى در طى دوره اى از زمان برقرار و حفظ مى شود و مانند كليد برق نمى توانيم هروقت كه اراده كنيم آن را روشن يا خاموش كنيم.
مراكز مطالعاتى آمريكايى اذعان دارند كه : «سياست تحريمهاى يك جانبه آمريكا عليه ايران از اوايل سال ۱۹۹۹ به بعد تأثير كاملاً نامطلوبى بر منافع آمريكا داشته است كه جبران آن بسيار دشوار است. اين سياست در وضعيت اقتصادى ايران تأثير ناچيزى داشته است».
***
نكته نهايى آنكه فعالان اقتصادى بايد از اين فرصت مغتنم استفاده كرده و با افزايش توانمندى خود در زمينه هاى مختلف، آماده زمانى باشندكه كشور هاى تحريم كننده با ولع وارد اقتصاد ما شوند و رقابت سختى را براى تصاحب بازار آغاز كنند. برآورد ها نشان مى دهد كه بيشتر تحريم ها به اهداف خود نرسيده است و هزينه هايى هم كه تحريم كنندگان ايران پرداخته اند كم نبوده است ، براى مثال كاهش صادرات آلمان به ايران موجب بيكارى عده زيادى در اين كشور شده و در صورت تشديد تحريم اين روند ادامه خواهد يافت ، در حالى كه ايران به دليل اين كه مشترى كالا است در موضع برتر قرار دارد و مى تواند كالاى خود را از بازار ديگرى تهيه كند. براين اساس مى توان گفت تحريم هاى كنونى عليه ايران نيز محكوم به شكست خواهد بود. كشورى با عظمت ايران گرانسنگ تر از آن است كه بتوان با تحريم،آن را وادار به اجراى اقدامى خلاف اصول اوليه حقوق خود كرد. نمونه مسلم آن نيز افزايش توان غنى سازى ايران بعد از اجراى تحريم است كه موجب افزايش شديد انگيزه و اشتياق دانشمندان كشورمان براى فتح قله هاى علمى جديد بوده است.
