پوراندخت مجلسى
سرنخ هاى تازه اى از اهداف سياسى عمليات آمريكايى ها در مناطق شيعه نشين عراق بدست آمده است. مدارك جديد كه از سوى خود منابع آمريكايى فاش شده است دلالت براين دارند كه سفارت آمريكا گزارش هايى را به كاخ سفيد ارسال كرده است مبنى براين كه طيف شيعيان بويژه در دو شهر بغداد و بصره تشكل هاى اجتماعى تازه اى را با الگوگيرى از مؤسسات خدمات رسانى حزب الله و حماس تشكيل داده اند. با آنكه فعاليت شيعيان در اين مناطق بيشتر اهداف اجتماعى دارد و آنها به صورت داوطلبانه براى كاهش آلام آسيب ديدگان جنگ خونين داخلى مبادرت كرده اند اما آمريكايى ها با تجربه اى كه از تأثيرات سياسى اين نوع خدمات اجتماعى در افزايش محبوبيت شيعيان دارند چاره كار را در از هم پاشيدن اين مؤسسات رفاهى ديده اند. آمريكا مدعى شده آنها شبه نظاميان صدرند اما مطالعه اى جديد به وسيله سازمان جهانى پناهندگان در واشنگتن، آشكار مى كند كه كسانى كه در مناطق شيعه نشين بغداد و بصره از سوى ارتش آمريكا هدف قرار گرفته اند اغلب شيعيانى بوده اند كه با راه اندازى مجموعه اى از فعاليت هاى اجتماعى و خيريه، عرصه را براى حضور آمريكايى ها و گروه هاى همسوى آن تنگ كرده اند. هم اكنون شيعيان در مركز و جنوب عراق، بزرگ ترين سازمان توزيع اجتماعى و كمك هاى رفاهى در عراق را به صورتى داوطلبانه شكل داده اند.
برخى ناظران امور عراق عنوان كرده اند چنين موقعيت ستايش برانگيزى براى تشكل هاى اجتماعى شيعيان در پرتو پيش گرفتن همان الگويى به دست آمده است كه حزب الله در لبنان به آن عمل مى كند. وقتى در كشور جنگ زده عراق، امكان دسترسى به آب، غذا، خانه، برق و ايمنى مورد نياز براى زنده ماندن وجود ندارد و يا بسيار اندك است، نهادهاى مدنى دولتى قدم پيش گذاشته اند تا اين خلأ را پر كنند و به عنوان آخرين پناه ستمديدگان، اين نياز ها را برآورده سازند.
در ازاى اين نيكوكارى ها چنين مؤسسات و يا تشكيلاتى مشروعيت خود را از مردمى كه فشار جنگ و اشغال را بر دوش دارند، به دست مى آورند و در برابر بازسازى خانه ها، بيمارستان ها و عبادتگاه هايى كه به وسيله دشمن ويران شده است، حمايت مالى طرفداران خود را نيز كسب مى كنند.
از آنجايى كه اين داوطلبان در خدمات اجتماعى شان متكى به پايگاه هاى سنتى اند، قدرت اصلى آنها در تأييد وسيع مردمى است و شركت مخلصانه آنها در صفوف بازسازى و ترميم آسيب هاى روحى و جسمى است كه دوران اشغال و تجاوز آمريكا بر جاى نهاده است.
آنها به معناى واقعى يك جنبش سازندگى را در عراق ويران شده به راه انداخته اند. يعنى همان چيزى كه بعد از جنگ ۳۳ روزه در لبنان شاهد آن بوديم. محور نگرانى آمريكا نيز به همين جا بر مى گردد كه از بطن مؤسساتى كه اكنون بدون گرايش سياسى و جناحى دست به كار بسيج كمك هاى مردمى براى يارى رسانى به افراد مصيبت زده هستند احتمال دارد گروه ها و جنبش هاى سياسى به مانند حزب الله لبنان يا حماس فلسطين يا اخوان المسلمين مصر پديد آيد.
به نظر مى آيد آنچه رايان كراكر در گزارش تازه خويش به كاخ سفيد به عنوان هشدار درباره مؤسسات خود جوش شيعيان مطرح كرده است برگرفته از مطالعه اى است كه اين ديپلمات كهنه كار درباره سوابق جنبش هاى انقلابى خاورميانه داشته است. كراكر مدت زيادى را در قاهره و بيروت فعاليت كرده است و به ادبيات و فرهنگ عرب اشراف دارد. شبيه سازى و مقايسه اى كه در اين گزارش ميان خاستگاه جنبش حزب الله و مؤسسات اجتماعى شيعيان عراق شده است ناظر به همين تاريخ خاورميانه است. زيرا هر سه جنبش پرآوازه امروز خاورميانه يعنى حماس، اخوان المسلمين و حزب الله لبنان مبدأ حركت خويش را رسيدگى به نيازهاى اجتماعى قرار داده اند و در واقع با تز محروميت زدايى به ميدان آمده اند و يك دليل پايدارى اين جنبش ها نيز به همين اصل برمى گردد كه همه آنها در نظر مردم ستم كشيده لبنان تصوير يك نيروى منجى را داشته كه بدون هر چشمداشت و تمنا توان خويش را براى گشودن گره هاى فرو بسته زندگى و معيشت آنان صرف كرده اند.
بنابراين اين مسئله كه چرا طيف شيعيان با وجود همه تبليغات منفى كه طرف هاى عربى بعد از سقوط صدام عليه آنان انجام داده اند هنوز در اوج محبوبيت قرار دارند به همين اصل بر مى گردد كه مردم عراق پس از سه دهه از ديكتاتورى سياه بعث و پنج سال جنگ داخلى خونينى كه يك سوى آن طرف هاى متعصب عربى بودند اعتماد عميق نسبت به چهره ها و نهادهاى شيعه پيدا كرده است.
اعتماد مردمى گنجى است كه جنبش اجتماعى آن را براى رويارويى با تهديدات بيرونى نياز دارد. تهديداتى كه حيات او را در هم مى شكند. حمايت هاى مردمى براى يك جنبش اجتماعى، همان قدر اساسى اند كه حمايت مالى از طرف دولتهاى همراه خارجى. مورد علاقه بودن از طرف مردمى كه به خاطر آنها يك عده از نيروهاى داوطلب، جانفشانى مى كنند رؤيايى است براى همه آرمان خواهان و انقلابى ها.
به نظر مى آيد اكنون كه طرف آمريكايى به طور مستقيم اين جنبش ها و پايگاه هاى اجتماعى شيعيان را هدف قرار داده است آنها براى عبور از اين گرداب فشار و محاصره نظامى - سياسى نيز به چند اهرم براى حفظ حيات خويش بايد تكيه كنند:
مسئله اول اعتماد به نفس اين نيروهاى اجتماعى است. تشكل هايى مانند مؤسسات خدمات اجتماعى شيعيان عراق بايد اين واقعيت را باور كنند كه فعاليت آنها همواره در معرض نگاه خصمانه رقباى داخلى و خارجى است و هر اندازه اقبال مردم به اين نهاد ها و مؤسسات خود جوش بيشتر شود آهنگ تهديد ها و تحريم ها نيز فزونى خواهد گرفت. دست كم با مرور در سابقه هر سه جنبش بزرگ خاورميانه اين نكته را مى توان دريافت كه محيط سياسى اعراب هميشه بر ضد نهادهاى مدنى عمل كرده است. حاكمان جهان عرب كه راه تثبيت قدرت را در پيوند با قدرت هاى خارجى جسته اند همواره در برابر شكل گيرى اين گونه نهادهاى خود جوش مقاومت كرده اند.
بنابراين رمز ماندگارى اين گونه نهادهاى مدنى در ميان موج دشمنى ها، تجهيز اين نيروها به نيروى ايمان و اعتماد به نفس انقلابى است. يعنى همان چيزى كه در خاورميانه امروز به عنوان «اراده مقاومت» تعبير مى شود. براى جريان هاى خود جوشى كه با آرمان نجات اجتماعى مردم پا به عرصه مى نهند چنان كه اين اراده معنوى روحى نباشد فشار ها و تجاوز ارتش خارجى مى تواند به انزواى آنان بينجامد يا آنكه بذر انشعاب پاشيده شود و تشكيلات را از هم بپاشد. پرورش و بارورى صبر انقلابى يك نياز حياتى براى گروه ها وجنبش هاى رهايى بخش است تا بتوانند منسجم باقى بمانند و اعتقاد خود را نسبت به هدف هاى شان حفظ كنند.
مائوتسه تونگ، در اين باره مى گويد بدون اقيانوسى از همدردى توده ها ، «ماهى» ارتش انقلابى دچار خفگى مى شود. زاغه نشينان به ستوه آمده، يا كارگران بدون زمين مى توانند به چريك ها در موقع ضرورت، پناه بدهند، اطلاعات جمع آورى كنند و تماس هاى محلى لازم را براى شان برقراركنند و حتى به عنوان نيرو هاى كمكى به آنها بپيوندند. برقرارى اين مناسبات مانند مسيرى دو سويه است، هم افراد تهيدست به اين تشكيلات به مثابه طناب نجاتى مى نگرند و هم منجر به پيوستن بسيارى از همين افراد به تشكيلات مى شود و تلفيق و ادغام حزب يا تشكيلات انقلابى با مردم ، به طورى كه ديگر اين دو از همديگر قابل تشخيص نيستند.
تهاجم آمريكا به عراق در سال ۲۰۰۳ و هرج و مرج پس از سقوط صدام، شرايطى از استيصال و درماندگى كامل ايجاد كرد كه در آن، جنبش شيعه به شكل بهت آورى پر آوازه شد. با ستمى كه جريان شيعه در دوران ديكتاتورى متحمل شده بودند انتظار مى رفت كه در خروشى دوباره آنها در سياست عراق چنين مؤثر و تعيين كننده واقع شوند و مانند تيغى در پاى نيرو هاى اشغالگر آمريكايى قرار گيرند.
حتى گروه مقتدى صدر نيز با بهره گرفتن از همين محبوبيت تاريخى شيعه توانست نيروى نظامى اش را كه با تعداد اندك حدود ۵۰۰ نفرى در سال ۲۰۰۳ براى حراست در نجف تشكيل شده بود، اكنون به چندهزار نفر برساند .
ظهور جنبش هاى اجتماعى شيعيان از جهات زيادى داستان آنهايى است كه در مورد خاور ميانه اشتباه مى كردند و تصورشان اين بود كه مى توانند نقشه عراق و خاورميانه را به دلخواه خود تغيير دهند. واقعيت اين است كه همه تحولات صحنه سياسى و اجتماعى امروز عراق مخلوق اشتباهات بوش و ياران نو محافظه كارش، است. اگر تهاجم آمريكا به عراق براى سرنگونى صدام و پى آمدش استقرار نيروهاى خارجى در عراق نبود منطقه شاهد پديده اى در هيأت رزمندگان و آرمان گرايان امروز عراق نمى شد.
ستم ستيزى اسلامى در واقع كنشى است به مشاهده ستم خارجيان و يا دشمنان منطقه اى. بديهى است اين واكنش به مرور زمان شكل باور و اعتقاد به خود بگيرد و سازمان داده شود و درنهايت به سوى تغيير در معادلات سياسى ميل پيدا كند. در هر حال تا وقتى كه جنبش هايى مانند داوطلبان نجات عراق انگيزه كمك هاى انسانى به مردم ستمديده و همچنين روند مبارزه با اشغال خارجى را حفظ كند، يارانشان را در بغداد و جنوب عراق گرد خود خواهند داشت و هيچ تهاجمى از طرف نيروهاى آمريكايى و يا ارتش عراق نمى تواند آنها را از جايگاه انسانى شان به عنوان رابين هود عراق پائين بكشد.
در گام بعدى نيز باز در يك اتفاق كاملاً طبيعى اين جنبش رهايى بخش به سوى پيوند با جنبش هاى همزاد خويش در ديگر نقاط جهان گرايش پيدا خواهد كرد و همين رنج هاى مشترك است كه رابطه جنبش هاى عدالتخواه را محكم تر مى كند .