آمن خادمى
خورشيد در حال مبارزه با شب بود كه راه افتاديم. سرخى غروب از حادثه اى در راه خبر مى داد. دلمان آرام و قرار نداشت. براى ما كه تخمگذارى لاك پشت ها را از نزديك نديده بوديم، سرخى خورشيد تعبيرى جز اين نمى توان داشت. به هر حال امروز قرار است از روستاى شيب دراز يعنى محل تخمگذارى لاك پشت هاى پوزه عقابى بنويسيم. تقريباً ۳ منطقه در ساحل جنوبى جزيره قشم وجود دارد كه محل مناسبى براى تخمگذارى لاك پشت ها هستند. ۲ مكان اول كوچك تر اما دنج تر و دورتر از دسترس هستند اما بزرگترين منطقه در نزديكى روستاى « شيب دراز» قرار گرفته است.
خورشيد غروب كرده بود كه به ساحل شيب دراز رسيديم. در طول راه راهنمايمان توضيح مى دهد كه فقط اگر خوش شانس باشم ممكن است بتوانم تخمگذارى يك لاك پشت را ببينم. ممكن بود آن شب هيچ لاك پشتى به ساحل نيايد. شايد هم در محلى كه ما منتظر بوديم اين اتفاق نيفتد و يك لاك پشت در نقطه ديگرى و دور از چشم ما به ساحل بيايد! او تعريف مى كرد كه تعدادى از ميهمانانش يك شب بدون اين كه موفق به ديدن لاك پشت ها شوند، ناراحت و دست خالى برگشته بودند. نكته مهم ديگرى هم بود؛ گروهى به سرپرستى « مهندس دره شورى» از محيط زيست، مسئول نگهدارى و حفاظت از اين لاك پشت ها بودند. آنها هرشب به تمام اين نواحى سركشى مى كردند و به هيچ وجه اجازه نمى دادند كسى به راحتى به لاك پشت ها نزديك شود و از آنها عكس بگيرد. البته از نظر من كارشان درست و قابل درك بود. در نهايت هم ديدن درآمدن بچه لاك پشت ها خودش حكايت ديگرى بود. همكار من خودش اگرچه تخمگذارى لاك پشت ها را چند بار ديده بود اما تا آن موقع به دنيا آمدن بچه لاك پشت ها را نديده بود.از شانس ما آن روز يك كارگاه آموزشى درباره چگونگى نگهدارى و حفاظت از لاك پشت ها براى مردم روستا برگزار شده بود؛ هرچند ما به دقايق آخر كارگاه رسيديم. به نظر مى رسيد كارگاه مفيد و موفقى بوده است.
* دره شورى؛ حكايت كنگر و آوارگى
پس از آن به اتفاق مهندس رنجبر و همكارم، با « مهندس بيژن فرهنگ دره شورى» ( مسئول اصلى اجراى اين طرح در منطقه ) آشنا شدم. پيرمرد سرزنده و جالبى بود كه به قول خودش به دنبال كنگر(!) آواره كوه و دشت و جنگل شده و عمرش را صرف طبيعت و حيوانات كرده است. راستش را بخواهيد راحت تر از آنچه فكرش را مى كردم با هم دوست شديم. نمى دانم به خاطر اين رابطه دوستانه بود يا به خاطر ميهمانان خودش كه از تهران آمده بودند. مهندس به قول همكارم خيلى خوش اخلاق شده بود و اجازه داد تا آن شب براى من حسابى پرخاطره و جالب شود.
بيژن دره شورى بيش از ۳۰ سال فعاليت مستمر در حوزه محيط زيست ايران داشته است و بخش غربى جزيره قشم را به يك ژئوپارك مبدل كرده و با برنامه ريزى و به كارگيرى روش هاى متداول علمى، از انقراض نسل لاك پشت هاى غول پيكر دريايى «پوزه عقابى» نيز جلوگيرى به عمل آورده است.
اين احيا كننده لاك پشت هاى غول پيكر پوزه عقابى از سوى كشورهاى همسايه نيز براى حفاظت از گونه هاى جانورى شان دعوت به همكارى شده است.
دره شورى در اين باره مى گويد: «اين پيشنهاد صورت گرفته است اما بنده نپذيرفتم چون نمى توانم در كشورى فعاليت زيست محيطى انجام دهم كه از لفظ جعلى براى خليج فارس استفاده مى كند. پيشنهاد آنها را رد كرده ام و مى خواهم باز هم براى حفظ محيط زيست ايران تلاش كنم.»
دره شورى كه متولد ۱۳۲۲ است و بيش از ۲۰۰ هزار عكس از طبيعت ايران دارد در حال حاضر تصميم دارد عكاسى طبيعت را به طور جدى بيش از پيش دنبال كند.
دره شورى، در سال ۱۳۵۳ با كمك دكتر هرينتون كارشناس آمريكايى محيط زيست، كتاب راهنماى پستانداران ايران را منتشر كرد. قبل از چاپ اين كتاب ۷۰ يا ۸۰ گونه پستاندار شناسايى شده بود، اما با انتشار آن، انواع پستانداران به ۱۴۸ گونه رسيد. از سال ۱۳۵۳ تا سال ۱۳۸۳ تنها ۲ يا ۳ گونه پستاندار جديد شناسايى و به ۱۴۸ گونه افزوده شده است كه اين خود نشان از كامل بودن كار آنها در سال ۱۳۵۳ دارد. همچنين از وى كتابچه هاى زيادى درباره مناطق حفاظت شده كشورمان از جمله پارك ملى گلستان، پارك ملى گنو، منطقه حفاظت شده بختگان، جزاير فارس و... در طول سال هاى گذشته منتشر شده است.
*دست پر برگشتيم
به هر حال در اطراف ساحل نشسته بوديم كه متوجه شدم آنها در گوشه اى از ساحل با تورى محوطه اى را درست كرده بودند كه شبيه باغچه اى كوچك و يا محل نگهدارى مرغ و خروس بود. آنها اين محوطه را براى نگهدارى تخم ها درست كرده بودند. به اين ترتيب كه هر شب كه لاك پشت ها به ساحل مى آمدند و تخمگذارى مى كردند، آنها تخم ها را از جايى كه مادرشان گذاشته بود بر مى داشتند و در اينجا دوباره زير ماسه مى كردند. علت اين كار براى سهولت در مراقبت و كنترل آنها بود و اگر اين كار را نمى كردند معلوم نبود چه بلايى سر تخم لاك پشت ها بيايد!
هوا به طور كامل تاريك شده بود. همه منتظر بوديم و من از همه بيشتر! اما نمى دانم با چه اعتماد به نفسى به دوستم گفتم «مطمئن باش امشب با دست پر برمى گرديم»!
ناگهان يك نفر به نقطه اى تاريك در ساحل اشاره كرد. بله، يك توده سياه از آب بيرون آمده و روى شن هاى ساحل به پيش مى رفت. نخستين لاك پشت ماده به ساحل آمده بود.
تا زمانى كه لاك پشت نقطه مناسب را پيدا و شروع به حفر چاله نكرده نبايد به هيچ وجه به آن نزديك شد. چون اگر احساس خطر كند از كارش منصرف شده و به دريا برمى گردد. اما وقتى شروع به تخمگذارى كرد مى توان به آرامى به آن نزديك شد و آنرا تماشا كرد.
* خطر انقراض در كمين
بيش از ۲۰۰ ميليون سال است كه لاك پشت هاى دريايى در آب هاى نواحى گرمسيرى و فلات قاره زندگى مى كنند. جانوران عظيم الجثه اى كه انگشتان دست و پاهايشان به باله هاى شنا تغيير شكل يافته و از آنها شناگران ماهرى ساخته است.
پنج نوع از ۸ نوع لاك پشت هاى دريايى كه در جهان وجود دارد در آب هاى خليج فارس و درياى عمان زندگى مى كنند. يك نوع از آن ۵ گونه، لاك پشت «پوزه عقابى» است كه بشدت در خطر انقراض است.
اين لاك پشت در خليج فارس از هم نوعان خود در جهان كمى كوچك تر و كم وزن تر است. طول متوسط لاك آنها بين ۷۰ تا ۸۰ سانتيمتر، پهناى آن ۶۰ تا ۷۰ سانتيمتر و وزن متوسط آنها ۴۰ كيلوگرم است. لاك پشت هاى پوزه عقابى از اسفنج ها، مرجان هاى نرم و حلزون هاى دريايى تغذيه مى كنند. به همين دليل آرواره هايشان به شكل منقار عقاب درآمده است. آنها آب مورد نياز را از موادى كه مى خورند به دست مى آورند و نمك اضافى را از طريق غده هاى نمك كه در گوشه عقبى چشمشان قرار دارد دفع مى كنند.
تخمگذارى لاك پشت هاى پوزه عقابى زودتر از گونه هاى ديگر آغاز مى شود. از اواخر اسفندماه ماه و ابتداى فصل بهار تخمگذارى شروع و تا پايان فصل ادامه مى يابد. آنها در فصل تخمگذارى به طور معمول ۲ و گاهى ۳ بار به فاصله ۲ هفته به ساحل مى آيند و عمل تخمگذارى را تكرار مى كنند.
لاك پشت ها معمولاً در شب به ساحل مى آيند. لاك پشت هاى نر هرگز به ساحل زادگاهشان بر نمى گردند ولى لاك پشت هاى ماده پس از رسيدن به سن بلوغ (معمولاً پس از ۳۰ سالگى) براى تخمگذارى به همان ساحلى برمى گردند كه در آن زاده شده اند و به احتمال بسيار زياد همه تخمگذارى هاى بعدى نيز در همان ساحل زادگاه صورت مى گيرد.
لاك پشت ماده وقتى تصميم به تخمگذارى مى گيرد به ساحل آمده و پس از پيدا كردن مكان مناسب و امن با باله هايش شروع به كندن يك چاله مى كند.عمق يك چاله حدود ۴۰ تا ۵۰ سانتيمتر است. پس از آن شروع به تخمگذارى مى كند و طى نيم ساعت حدود ۱۰۰ تخم مى گذارد. در پايان كار روى تخم ها را با ماسه مى پوشاند و به دريا برمى گردد. كل اين فرآيند دو تا دو ساعت و نيم زمان مى برد.
نوزادها پس از ۴۵ تا ۷۵ روز از تخم بيرون آمده و با تلاش و زحمت فراوان خود را از ميان شن و ماسه به بيرون مى كشند. بچه لاك پشت ها موقع بيرون آمدن از تخم ۵ سانتيمتر طول دارند و وزن آنها كمتر از ۲۰ گرم است. نوزادها بعد از بيرون آمدن از ميان ماسه ها به طرف روشن ترين افق يعنى دريا حركت مى كنند. نورهاى مصنوعى (شهر و روستاها و...) مى تواند آنها را گمراه كند و از مسيرشان منحرف شوند! مرغ ها و پرندگان دريايى، لاشخورها، خرچنگ ها و ... از دشمنان بچه لاك پشت ها هستند و قبل از رسيدن به دريا ممكن است آنها را شكار كنند. حتى پس از رسيدن به دريا هم خطرات زيادى آنها را تهديد مى كند و تنها عده كمى از بچه لاك پشت ها ( حدود يك درصد آنها) به بلوغ مى رسند.
* تجربيات منطقه آزاد قشم براى حفاظت
محمد ابراهيم لاريجانى؛ معاون سياحتى منطقه آزاد قشم مى گويد: گردشگران براى ديدن تخمگذارى لاك پشت از اواسط اسفند ماه تا اواخر مرداد ماه به اين منطقه مى آيند.
وى درباره ويژگى هاى گردشگران اين منطقه مى افزايد: گردشگران به طور معمول دانشجويان، اكوتورها هستند كه به طور هدفمند به اين ساحل مى آيند. هم اكنون چند شركت طبيعت گردى مانند تور گشت و مؤسسه طبيعت گردى آواى طبيعت پايدار اقدام به ورود گردشگران در اين ساحل زيبا مى كند.لاريجانى در ادامه صحبت هاى خود از نبود اقدام هاى حفاظتى از لاك پشت هاى پوزه عقابى در جزاير هنگام، هرمز و لارك اظهار نگرانى و خاطرنشان كرد: سازمان منطقه آزاد قشم آمادگى دارد تا از لاك پشت هاى اين جزاير به مانند ساحل شيب دراز محافظت و تجربيات زيست محيطى خود را به صورت يك طرح حفاظتى پياده كند تا نسل آنها منقرض نشود.
ساخت سرويس بهداشتى، كمپ نگهبانى، راه اندازى فروشگاه هاى صنايع دستى و همچنين به وجود آوردن محلى براى فروش غذاهاى محلى و نان محلى براى اهالى بومى از جمله فعاليت هاى اوليه سازمان منطقه آزاد قشم در اطراف اين ساحل است. همچنين فرصتى براى اهالى منطقه فراهم آورده است تا با استفاده از قايق سوارى درآمدزايى كنند.
* مسابقه زندگى
مى گويند لاك پشت موقع تخمگذارى اشك مى ريزد! البته اين حالت به دليل اين است كه دركنار چشم لاك پشت غده اى وجود دارد كه نمك زيادى موجود در آب دريا و غذايى كه لاك پشت مى خورد را دفع مى كند و به نظر مى رسد كه او دارد گريه مى كند.
كاركنان آنجا تعريف مى كردند يك لاك پشت به ساحل آمده بود كه يكى از پاهايش را احتمالاً كوسه كنده بوده است. جالب اين كه يكى از افراد آنجا در حفر چاله به او كمك كرده بود و لاك پشت اين لطف را با خوشرويى پذيرفته بود!
آن شب تا زمانى كه ما بوديم ۳ لاك پشت به ساحل آمدند. البته همه آنها تخمگذارى نكردند.
در همين موقع كه لاك پشت هاى مادر را پيگيرى مى كرديم سرى به محل تخم ها زديم. اينجا بود كه با منظره شگفت انگيز ديگرى مواجه شدم. يك بچه لاك پشت داشت از بين شن و ماسه خود را بيرون مى كشيد. ظرف ۱۰ دقيقه كپه اى از بچه لاك پشت ها درست شده بود.
بچه لاك پشت ها را در سبدى گذاشتيم و به نقطه اى از ساحل كه دنج و آرام و دور از شلوغى و نورهاى مصنوعى بود برديم. در تاريكى و سكوت مطلق آنها را رها كرديم. آنها با شور و انرژى زياد به طرف موج هاى آرام و باوقار دريا هجوم بردند.
