مرتضى گلپور
كارآفرينى ثمر گرفتن از زندگى است. هر زندگى داستانى دارد و داستان زندگى هاى كارآفرين شنيدنى تر و خواندنى تر. داستان آنها دعوت به جذبه تازگى، شگفتى خلاقيت و لذت نوآورى است. طرحى نو در انداختن و از زيستن خويش ارمغانى ساختن براى جامعه، براى ايران، گاهى آنان ادامه تاريخ اند و براى ما اين امكان را فراهم مى آورند تا در يك زمان، توأمان افتخار به گذشته، افتخار به اكنون و چشم اندازى روشن براى فردا را بهتر تجربه كنيم، چرا كه مى دانيم دكتر حجازى كار نيمه تمام شيخ بهايى را به سرانجام رساند.
نجى الله حجازى در سال ۱۳۲۶ در شهرستان نوشهر به دنيا آمد. وى كه دوران دبيرستان خود را در مدرسه خسروى آن شهرگذراند، كارشناسى را در رشته بهداشت از دانشگاه بوعلى سيناى همدان و كارشناسى ارشد عمران محيط زيست را از دانشگاه اصفهان اخذ كرد. وى همچنين در سال ۲۰۰۵ موفق به اخذ مدرك دكترا از دانشگاه توهوكو ژاپن گرديد. او چنان كه خودش مى گويد علم را به فن پيوند زد و بر آن بود تا يك دانشمند كتابى نباشد. دكتر حجازى اكنون چهار فرزند دختر دارد كه همگى آنان برآنند تا پدر را الگوى خود قرار داده و خود نيز سهمى از زندگى داشته باشند. اينگونه است كه همگى در مقاطع كارشناسى و بالاتر مشغول به تحصيل هستند.
زمينه فعاليت دكتر نجى الله حجازى تصفيه فاضلاب است. وى در تشريح كارآفرينى خود مى گويد: «فرايند كارى ما تجزيه فاضلاب ها به آب و اوره است كه اين محصول براى كشاورزى بسيار مفيد است.»
او اينگونه ادامه مى دهد: «هنگامى كه در مقطع كارشناسى ارشد عمران محيط زيست را مى خواندم، به اين فكر كردم كه در طبيعت علاوه بر باكترى هاى هوازى، باكترى هاى بى هوازى نيز وجود دارند كه بايد برايش محيط بى اكسيژن بسازيم تا بتوانند زندگى كنند. ما اين جايگاه را ساختيم و اين قابليت را دارد تا انواع فاضلاب ها، اعم از صنعتى، انسانى و... را تصفيه كند.» سيستم تصفيه ساخته شده توسط اين كارآفرين علاوه بر آب قابل استفاده در كشاورزى گاز متان نيز توليد مى كند كه مى تواند به عنوان سوخت مصرفى خانه ها مورد استفاده قرار گيرد. وى در تشريح اين امر مى افزايد: «به دليل مصرفى كه گاز متان حاصل از اين فرايند مى تواند در آشپزخانه ها داشته باشد، كشور ژاپن درصدد است تا با خريد اين فناورى، آن را در روستاهاى خود اجبارى كند، چرا كه هم آب سالم براى كشاورزى توليد مى كند و هم گاز متان براى آشپزخانه.» به نظر وى روستاهاى ما نيز قابليت استفاده از آن را دارند و ادامه مى دهد: «در زمستان سال گذشته ما دچار كمبود گاز در كشور شديم كه اگر از اين سيستم استفاده شود، ديگر نيازى به وارد كردن گاز براى مصارف روستايى نداريم.»
او همچنين معتقد است كه با وجود كم آبى در كشور اين سيستم مى تواند به عنوان يك معجزه تلقى شود، چرا كه در حال حاضر فاضلاب هاى ما به صورت روان به رودخانه ها و جوى هاى ما وارد مى شوند كه صدمات ناشى از آن را در بيمارى هايى مانند وبا در سال هاى گذشته مشاهده كرديم. از دلايل عمده آن استفاده از فاضلاب ها در جهت آبيارى زمين هاى كشاورزى بود.
دكتر حجازى از شباهت ابتكار خود و كار شيخ بهايى گفته و مى افزايد: «شيخ بهايى گاز متان حاصل از فاضلاب مسجد شاه را كه بوى بدى داشت و باعث آزردگى شاه شده بود، به ۲۰ كيلومتر بالادست برد و گرمابه معروف را ساخت كه البته اعتبار جهانى دارد و افتخار ماست، اما در فاضلاب شيخ بهايى دو مطلب باقى مانده بود؛ اول آن كه او نتوانست براى لجن حاصل از فاضلاب كارى بكند، اين لجن مى ماند و به سفره هاى زيرزمينى مى رفت و آب را آلوده مى كرد. دوم آن كه براى آب استحصال شده از آن پسماند كارى نمى توانست بكند، شيخ بهايى فقط گاز را شناسايى كرد، ما دو كار مانده شيخ را تمام كرديم.» شعار وزارت كار و امور اجتماعى در معرفى دكتر حجازى اين بود: «كسى كه كار نيمه تمام شيخ بهايى را به سرانجام رساند.» علاوه بر آن وى توانسته است علم بى هوازى را نيز در كشور نهادينه كرده و آن را به مرحله صنعتى شدن برساند. از مهم ترين ويژگى هاى كارآفرينان برتر، نوع سرمايه گذارى آنهاست. آنها با سرمايه اى اندك غالباً و از درآمد خود و بدون وام گرفتن يا كمك از ديگران كار خود را آغاز كرده اند كه اين امر بيانگر آن است كه ايده بلند، اراده اى سترگ نيز مى خواهد و نيز جسارت آغاز كردن. چنان كه دكتر حجازى در همين زمينه مى گويد: «در بخش تحقيقات اين ابتكار، چون مرتبط با رشته تحصيلى ام بود و به درجه دكترا هم رسيده بودم، علاوه بر غناى علمى، از نظر مالى نيز بى نياز بودم و به جايى وابسته نبودم، اگر خود را درگير وام و بانك و ادارات مى كردم، وقت و انرژى من مى بايست در سيستم ادارى فسيل مى شد.» او همچنين مى افزايد: «من تنها به خداوند اتكا كردم تا در زندگى و براى مردم كار مفيد انجام دهم و خداوند نيز كمك كرد.» او تحقيقات خود را در سال ۷۸ آغاز كرد و هفت سال بعد يعنى در سال ۸۵ هنگامى كه سرگرم ساختن سوله و عملياتى كردن ايده خود بود، سيستم تصفيه فاضلاب بى هوازى خود را ثبت داخلى و بين المللى كرد، چنان كه خود مى گويد: «افتتاح كارخانه من مصادف بود با ثبت اختراع من، كه البته افتتاح با حضور استاندار مازندران صورت گرفت.» وى كه ابتدا با سرمايه اى اندك و به ميزان ۳۰ الى ۴۰ ميليون تومان اقدام به تأسيس كارخانه كرده بود، تاكنون بالغ بر ۴ ميليارد تومان براى آن هزينه صرف كرده است. در حال حاضر در كارخانه وى به صورت مستقيم براى ۳۰۰ نفر و به صورت غيرمستقيم براى ۱۰۰۰ نفر فرصت اشتغال فراهم شده است. هنگامى كه از او درباره بازار محصول توليدى كارخانه اش پرسيدم، گفت كه همين امروز دو مورد بارگيرى به مقصد شاهرود و كارخانه سيمان دورود داشتند. در عين حال وى در زمينه هزينه سيستم توليدى براى هر واحد مسكونى اينگونه مى گويد: «قيمت تمام شده اين سيستم بسيار ارزان است و تقريباً به همان قيمت چاه هاى سنتى فاضلاب است كه مردم در خانه هاى خود استفاده مى كنند. در عين حال كه نه تنها تخريب محيط زيست نخواهيم داشت كه محصولات جانبى بسيار مفيدى نيز ارائه مى كند.»
اين كارآفرين برتر از تجارب ايرانى استفاده اين سيستم مى گويد: «ما اين سيستم را براى آموزش و پرورش شهرستان يزد استفاده كرده و نتايج بسيار خوبى حاصل كرديم، به گونه اى كه محصول باغى آنجا سه برابر شدند. دكتر حجازى با ذكر خاطره اى اولين تجربه استفاده از سيستم مبتكرانه خود را كه در زادگاهش صورت پذيرفته اين گونه شرح مى دهد: «اولين تجربه ما مسجد جامع نوشهر بود كه بوى فاضلاب آن شهر را گرفته بود. مقامات شهر از ما خواستند تا براى اين معضل چاره اى بينديشيم و ما هم اين كار را انجام داديم.» بعد از اولين تجربه موفق آقاى حجازى ديگر مؤسسات و ادارات دولتى نيز از طرح وى استقبال كرده و آن را در محيط خود پياده كردند. چنان كه بعد از تجربه موفق مسجد نوشهر، كشتيرانى استان مازندران نيز اقدام به خريد و استفاده از تصفيه خانه اين مبتكر ايرانى كرد. هم اكنون مجتمع بقية الله تهران نيز از اين سيستم استفاده مى كند. نكته آن است كه اين استفاده ها و ثمرات مفيد آن براى عموم ، سبب افتخار آقاى حجازى گرديده و او همواره با شعف خاص از موارد استفاده آن مى گويد. در عين حال وى در زمينه بازاريابى محصولات خود گلايه اى نيز دارد و معتقد است كه «من متخصص نبايد خودم بازاريابى كنم، دولت بايد حمايت كند و خريدار كالاى ما باشد، چرا كه اين كالا به حيات كشور ما بستگى دارد. دستگاه تصفيه بى هوازى مى سازيم كه بسيار كم هزينه است. اگر دولت براى واحدهاى مسكونى اين سيستم را اجبارى كند، علاوه بر اشتغال براى ۳۰هزار نفر و تصفيه آب، مى توان گاز مصرفى اين واحدها را نيز توليد كرد. اين كارآفرين معتقد است كه قيمت پائين گاز مصرفى در كشور سبب شده است تا اهميت سيستم تصفيه او بخوبى درك نشود. از تجربه هاى موفق ديگر استفاده از اين سيستم بى هوازى استفاده در سازمان پزشكى قانونى شهرستان نوشهر است. به دليل نوع فعاليت اين سازمان، مواد زائد علاوه بر ايجاد آلودگى بوى بسيار نامطبوعى را نيز توليد مى كرد كه اكنون ديگر وجود ندارد. وى هم اكنون ۱۹۸ دستگاه را در شهرستان نوشهرجهت تصفيه تعبيه كرده است و اين استقبال همشهريان از ابتكار وى، بسيار باعث مباهات و خوشحالى وى شده است. اندازه دستگاه توليدى او از ۲ متر مكعب شروع شده و برحسب نوع واحد اعم از كارخانجات و يا مؤسسات مى تواند متغير باشد. وى همچنين مى گويد: «از آنجا كه رشته تحصيلى من كارشناسى بهداشت بود، به افزايش جمعيت فكر مى كردم و اين كه فاضلاب توليدى را يا به زمين بالادست مى برند و يا به دريا مى ريزند، كه در هر دو صورت باعث آلودگى محيط زيست مى شود.» دكتر حجازى از مزيت ديگر سيستم خود گفته و مى گويد: «در شهرهاى شمالى كشور به دليل بالا بودن سطح آب سفره هاى زيرزمينى، لوله گذارى ها، از قبيل لوله گذارى فاضلاب با مشكلات جدى روبه روست، بنابراين دولت مى تواند به جاى صرف هزينه هاى سنگين ايجاد سيستم فاضلاب شهرى، از سيستم بى هوازى ما استفاده كند.»
وى همچنين معتقد است كه دولت مى تواند به جاى دادن يارانه براى مبارزه با بيمارى ها، از سيستمى استفاده كند كه هم ثبت داخلى و بين المللى شده و هم نهادهاى دولتى اعم از وزارت علوم، وزارت بهداشت و يا سازمان محيط آن را تأييد كرده اند.
كارآفرين برتر مازندرانى، هم اكنون طرف قرارداد با دانشگاه هاى اميركبير و كارآفرينى است تا تجربيات علمى، فنى و كارآفرينى خود را به نسل بعد نيز منتقل كند. چنان كه خود مى گويد: «دوست دارم كارآفرينانى كه در رشته مرتبط فعاليت مى كنند، بيايند ياد بگيرند و هر كدام در شهر و استان محل سكونت خود آن را اجرا كنند.» هنگامى كه با تعجب از او مى پرسم كه چگونه بدون دريافت هيچ وجهى حاضر است فناورى خود را به ديگران منتقل كند، با لبخندى مى گويد: «من يك مخترع ايرانى ام، يك مخترع نمى تواند حسود باشد و ما مخترعان وظيفه داريم تا آن را به كشور منتقل كنيم. من تنها روزى افتخار خواهم كرد كه كشورم پاك شود، روزى كه كشورم پاك شود، خوشحالم.» علاوه بر فعاليت علمى، فنى و توليدى در داخل كشور از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۸ عضو محيط زيست دانشگاه توهوكو ژاپن است. وى همچنين به دليل عظمت فعاليت مبتكرانه اش، تاكنون ميزبان دانشجويان و اساتيد دانشگاه از كشورهاى سوئد و كانادا نيز بوده است كه همگى دكتر حجازى را دعوت به همكارى كردند. وى در عين حال در حال نهايى كردن قرارداد و عملياتى كردن دستگاه ها براى كشور ژاپن است. علاوه بر آن دكتر حجازى با سفر به اقصى نقاط كشور ژاپن و بررسى مشكلات زيست محيطى آن نوع آلاينده هاى محيطى را مشخص كرده و به دولت آن كشور گزارش مى كند. وقتى مصاحبه و گپ ما با دكتر طولانى شد از او بابت اين موضوع عذر خواستم و وى اين گونه پاسخ داد: «خدا ما را به اينجا رسانده و بايد حوصله كنيم و جواب رسانه ها را بدهيم. همين كه صداى محيط زيست شنيده شود، خستگى ما هم برطرف مى شود.»
هم اكنون خوابگاه هاى دانشجويى كرمان نيز از سيستم تصفيه بى هوازى استفاده مى كنند.
اين كارآفرين برتر، در كارخانه به همراه ساير كاركنان لباس كار مى پوشد، چرا كه معتقد است وقتى جوانان او را با لباس كار و در كنار آنها مى بينند، با انگيزه بيشترى كارها را دنبال مى كنند.
وى در زمينه نقش رسانه ها در ايجاد انگيزه و زمينه كارآفرينى ميان جوانان مى گويد: «ما كه داراى انگيزه هستيم، حضور ما در رسانه كمتر است. ما ملت بزرگى هستيم كه داراى پيشينه بسيار بزرگى است، در دوره معاصر هم بايستى اساتيد بزرگ عصر را معرفى كرده و به جوانان انگيزه دهيم.» دكتر حجازى معتقد است كه قبل از فعاليت او، دانشگاه و صنعت در كنار هم نبودند و هر كدام راه خود را مى رفت در حالى كه علم و فن مى بايست تنگاتنگ هم بوده و اين ميسر نيست مگر علم به صنعت بيايد.
وقتى از وى درباره نقش خانواده اش در موفقيت وى پرسيدم با شعفى خاص اين گونه پاسخ گفت: «وقتى جايزه كارآفرينى را به من دادند، من آن را جلوى همه به همسرم تقديم كردم تا مردها بدانند كه اگر به جايى مى رسند، مديون همكارى خانواده و همسران خود هستند.»
وقتى از انتظارات و خواسته هاى او پرسيدم دكتر حجازى گفت: «ريختن ميليون ها تن زباله به جنگل و دريا فاجعه است و زهرآب هاى آن هم وارد زندگى ما مى شود. از مسئولين مى خواهم كه از اين سيستم استفاده كنند تا هم آب براى كشاورزى و هم گاز براى خانه ها را توليد كنيم. وى سخن خود را اين گونه به پايان برد: «اگر يك قطره آب فاضلاب كشور را كم كنم، اجر آن را از خدا مى خواهم.»