حميده احمديان راد
براى افراد كتابخوان گرفتن كتاب در دست و مطالعه آن با تفكر و در آرامش لذتى خوشايند است. مسلماً اين افراد دوست ندارند اشعار حافظ يا رمان هاى ادبى را در رايانه بخوانند يا به جاى كتابى با صحافى زيبا،كاغذهاى با مطالب پرينت گرفته شده را در دست بگيرند. همچنين بسيارى از افراد دوست دارند در ميان قفسه كتابخانه ها پرسه بزنند و با تورق كتاب مورد علاقه شان را انتخاب كنند. بى شك دست كم در آينده نزديك هم كتاب هاى چاپى و كتابخانه ها همچنان اهميت شان را حفظ مى كنند. منتها مطالعه كتاب به صورت آنلاين و كتابخانه هاى ديجيتال نيز با سرعت و قدرت مى آيند كه به تسلط چند هزار ساله كتاب هاى كاغذى بر تمدن بشر خاتمه دهند. در ايران هم ضرورت به وجود آمدن دست كم يك كتابخانه ديجيتالى كه همه كتاب هاى الكترونيكى را به صورت متمركز و يك جا ارائه دهد و به اين ترتيب امكان دسترسى همگان به اين كتاب ها را فراهم كند احساس مى شود
پايه مطالعه آنلاين و كتابخانه ديجيتال، رايانه است. كتابخانه هاى ديجيتال برخلاف كتابخانه هاى عادى به فضاى كمى نياز دارند و اين امكان را براى همه مردم دنيا فراهم مى كنند كه به دانش جهانى دسترسى داشته باشند. بخصوص براى كشورهاى پهناور و پرجمعيت بسيار به صرفه تر است كه به جاى ايجاد كتابخانه هاى متعدد و صرف هزينه، چاپ و نظارت و نقل و خريد فضا و ... امكان دسترسى همه جمعيت خود را به كتاب از طريق رايانه فراهم كنند.

* پيچيدگى هاى ايجاد كتابخانه هاى آنلاين
هم اينك كشورهاى پيشرفته به سرعت كتابخانه هاى خود را ديجيتالى مى كنند بويژه سرعت آمريكايى ها در ديجيتالى كردن كتابخانه هايشان ساير ملت ها را از بابت نفوذ هرچه بيشتر زبان انگليسى و انديشه هاى آمريكايى نگران كرده است.
هزينه اوليه ايجاد كتابخانه هاى ديجيتال هم بسيار بالاست. با اين همه كشورهايى كه مى خواهند از قافله علم و دانش جهانى عقب نمانند به خاطر صرفه هاى آينده بر سرعت ايجاد كتابخانه هاى ديجيتال و نيز بهره گيرى بهتر از كتابخانه هاى ديجيتالى كه ديگران ايجاد كرده اند افزوده اند.
اميرحسين بهرامى كارشناس فناورى اطلاعات مى گويد: «ايجاد كتابخانه ديجيتال فرآيند پيچيده اى است و به مهارت هاى مديريت و سازماندهى و نيز فنون كتابدارى ويژه كتابخانه هاى ديجيتال نياز دارد. در كتابخانه هاى ديجيتال بايد منابع مختلف اطلاعاتى از كتاب گرفته تا نشريات را گردآورى و ذخيره كرد. بعد بايد اين اطلاعات را سازماندهى كرد. اين سازماندهى بايد به گونه اى باشد كه براى افراد به خوبى امكان جست وجو در ميان اين منابع فراهم باشد و سپس اين مطالب را از طريق شبكه جهانى در اختيار همه قرار داد. تازه پس از اين مرحله، مرحله خدمات دهى شروع مى شود. خدمات دهى كتابخانه هاى ديجيتال پيچيده تر از كتابخانه هاى عادى است.
چرا كه كتابخانه اى كه كتاب هاى كاغذى دارد، فضا و منابع محدود و مشخصى دارد كه كنترل و نگهدارى از آنها كار خيلى پيچيده اى نيست. در حالى كه در فضاى مجازى كتابخانه هاى ديجيتال امكان حمله ويروس و يا ايجاد ترافيك بيش از حد در محدوده كتابخانه و در نتيجه مختل شدن خدمات دهى وجود دارد. با اين حال در كار كتابخانه هاى ديجيتال سادگى هايى هم وجود دارد. از آن جمله اگر اشكالى در متن و يا ساير بخش هاى كتاب وجود داشته باشد براحتى مى توان آنها را تصحيح كرد. در حالى كه در كتاب هاى چاپى اين كار چندان ساده و كم هزينه نيست.»
با وجود اين كه تمام اين مراحل هزينه زيادى مى طلبد، بسيارى از كشورهاى دنيا به اين نتيجه رسيده اند كه ايجاد و بهره گيرى از كتابخانه هاى ديجيتال در نهايت ارزان تر و باصرفه تر از كتابخانه هاى با كتاب كاغذى است. ضمن اين كه امكان دسترسى بدون تبعيض همه به كتاب و اطلاعات موجود در آنها را به وجود مى آورد. اين موضوع به حدى اهميت پيدا كرده است كه در بعضى از كشورها گذراندن واحدهاى فناورى اطلاعات در تمام رشته هاى دانشگاهى اجبارى شده است. همچنين برخى از كشورها بويژه كشورهاى پيشرفته به اين نتيجه رسيده اند كه به جاى دولت بهتر است بخش خصوصى و تعاونى ها بخصوص در زمينه تأمين تجهيزات، دست اندركار ايجاد كتابخانه هاى ديجيتال شوند.
با اين همه گسترش كتابخانه هاى ديجيتال به گسترش زيرساخت ها نيز نياز دارد.
بهرامى مى گويد: «براى اين كه بتوانيم دانش را از طريق اينترنت در اختيار همه قرار دهيم، در ابتدا بايد اين امكان را فراهم كنيم كه همه به رايانه دسترسى داشته باشند. در حال حاضر در كشورهاى پيشرفته از هر سه نفر، يك نفر به رايانه دسترسى دارد. اولين گام در اين راه هم اين است كه همه مدارس، دانشگاه ها، بيمارستان ها و ساير مراكز عمومى به رايانه و اينترنت دسترسى داشته باشند و بعد اين كه اينترنتى كه در دسترس همه قرار مى گيرد، اينترنت پرسرعت باشد.»

* كتابخانه ديجيتال در ايران
در ايران هنوز كتابخانه ديجيتال به وجود نيامده است اما ظاهراً كتابخانه ملى ايران و نيز پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمى در حال انجام پروژه هايى براى ايجاد كتابخانه ديجيتالى هستند. بنابراين هم اينك تنها روابطى با كتابخانه هاى ديجيتال خارجى وجود دارد.
مونا عفيفى كارشناس كتابدارى مى گويد: «برخى گمان مى كنند ارائه اطلاعات كتاب شناختى درباره يك كتاب و مكانيزه كردن ثبت نام و امانت دادن كتاب يا اتصال به كتابخانه هاى ديجيتال خارجى به معنى داشتن كتابخانه ديجيتال است. در حالى كه كتابخانه ديجيتال به اين ترتيب به وجود مى آيد كه ابتدا از دستگاه هاى قوى اسكن استفاده مى شود تا كتاب هاى چاپى و يا خطى اسكن شوند و به نسخه ديجيتالى تبديل شوند. سپس ذخيره و سازماندهى و حفاظت شوند و هم اطلاعات مربوط به كتاب و هم محتوا طورى مشخص شود كه براحتى بتوان آنها را جست وجو كرد و به اطلاعات مورد نظر دست يافت. در حالى كه در كشورى همان ارتباط با كتابخانه هاى ديجيتال خارجى هم راضى كننده نيست. بويژه ارتباط با كتابخانه هاى ديجيتال خارجى در دانشگاه ها بسيار بد سازماندهى شده. بطورى كه هر دانشگاهى بطور جداگانه اقدام به خريد كتاب هاى الكترونيكى مورد نيازش مى كند و چون ارتباطى بين كتابخانه هاى دانشگاه ها نيست، ضمن از دست رفتن منابع مالى، همگان از اين كتاب ها بهره مند نمى شوند. ضمن اين كه محققان و دانشجويان براى به دست آوردن منابع تحقيقاتى خود از دانشگاهى به دانشگاهى ديگر سرگردان مى شوند.»
تمام اين مشكلات در حالى وجود دارد كه عصر اينترنت اين مزيت را دارد كه امكان دسترسى همگان به دانش را با سهولت بيشترى فراهم مى كند. هم اينك امكان دانلود و استفاده از جديدترين و معتبرترين كتاب هاى دانشگاهى و علمى و غيرعلمى وجود دارد. برخى از اين كتاب ها كه كتاب هاى مرجع بسيار مهمى هستند هر دو هفته يك بار و يا هر هفته به روز مى شوند و در دسترس همگان قرار مى گيرند. در حالى كه ما هنوز نتوانسته ايم از اين مزيت به خوبى استفاده كنيم.
همچنين ما بشدت به ايجاد دست كم يك كتابخانه ديجيتالى نياز داريم تا بتواند همه كتاب هاى الكترونيكى موجود را جمع آورى كند و تمركز دهد و آنها را بدون تبعيض در اختيار همه قرار دهد. همچنين كتاب هاى موجود در كشور را به صورت ديجيتالى درآورده و از اين طريق منتشر كند. اين كار ضمن اين كه تمركزى در خريد و ارائه كتاب هاى الكترونيكى به وجود مى آورد، كار محققان را ساده تر مى كند. در ضمن كتاب ها و مقالاتى را كه برخى از آنها بسيار ارزشمند ند را به زبان فارسى در شبكه جهانى منتشر مى كند و زبان فارسى و دانشمندان و نويسندگان ايرانى هم سهم و توان خود را در كمك به اعتلاى دانش و فرهنگ جهانى ثابت مى كنند و از اين طريق اعتبار زبان فارسى و دانشگاه هاى كشور نيز افزايش مى يابد. مزيت ديگر اين كار اين است كه نيازى به صرف هزينه براى ايجاد و به روز كردن دائمى تمام كتابخانه هاى كشور نيست و با گسترش رايانه همه بسادگى به دانش روز دسترسى خواهند داشت.