هرچند بانك مركزى ايران چك هاى جديد خود را بزودى عرضه خواهد كرد اما با توجه به تفاوت ماهوى اين چك پولها با ايران چكهاى رايج مى توان گفت عصر «ايران چك» به پايان خود نزديك شده است.چند سالى است كه ايران چك و چك پول ها به عنوان ابزارى جايگزين پول در بين مردم به دليل حمل ونقل آسان جاى پاى خوبى در بين مردم باز كرده و مقبوليت همگانى پيدا كرده اند،اما حدود يك سال است كه اين ابزار شبيه پول با حرف و حديث هاى زيادى روبه رو شده و كارشناسان بارها هشدار داده اند كه ايران چك و چك پول ها از فلسفه وجودى خود بسيار فاصله گرفته اند و به همين دليل نيز آثار منفى بر سيستم اقتصادى كشور تحميل كرده اند. عمده تحليل ها و بررسى ها از زمانى شروع شد كه سال گذشته رئيس جمهور يكى از دلال تورم را چك پول ها اعلام كرد و گفت: دولت تنها در اواخر شهريور امسال (سال ۸۶) به شيوه خلق پول مازاد بر استاندارد قانونى توسط چك پول ها پى برد و رئيس بانك مركزى نيز در ابتدا در ديالوگ با رئيس جمهور صحت آن را در معرض ترديد قرار داد در حالى كه مدت هاست اين شيوه سارى و جارى بوده است.
از آن هنگام بود كه آمار و ارقام نقدينگى و چك پول ها مورد بررسى كارشناسان قرار گرفت و در حقيقت راز سر به مهر چك پول ها فاش شد.
بررسى آمارها نشان داد كه حجم اسكناس و مسكوك حدود ۶ هزار ميليارد تومان است در حالى كه چك پول هاى فعال حدود ۱۲ هزار و ۲۰۰ ميليارد تومان بود و بدتر از آن اين كه مشخص شد حجم چك پول ۵ برابر ميزان قانونى آن است به طورى كه بانك ها كه قانوناً بايد معادل ۴۰ درصد منابع خود را به صورت چك پول ارائه دهند اما چك پول ارائه شده به اندازه ۲۰۰ درصد منابع آنها بود.
بر همين اساس در روزهاى اخير بانك مركزى اعلام كرد: به دنبال تصميمات گرفته شده در مورد اصلاح نظام توليد و انتشار ايران چك، مراحل طراحى، آماده سازى، چاپ و توليد ايران چك در سازمان توليد و اسكناس و مسكوك بانك مركزى انجام شد و از ۲۵ ارديبهشت آماده تحويل به بانك هاى دولتى و خصوصى براى عرضه به مردم خواهد بود.
ايران چك هاى يادشده به مرور جايگزين انواع چك پول هاى بانكى موجود در جامعه شده و چك پول هاى قديمى بانك ها تا قبل از جمع آورى، معتبر خواهد بود.
ويژگى هاى امنيتى ايران چك جديد همانند اسكناس ۵۰ هزار ريالى است و از نظر نوع كاغذ و طراحى و چاپ از تمام ويژگى هاى لازم برخوردار است. واتر مارك ايران چك بانك مركزى تصوير شاعر بنام ايرانى «فردوسى» است و براى اين چك از دو نخ امنيتى در ساخت كاغذ آن استفاده شده است. روى ايران چك ۵۰۰ هزار ريالى بانك مركزى مزين به تصويرى از بارگاه مقدس حضرت امام رضا (ع) است كه در كنار طرحى اسليمى با محوريت آرم بانك مركزى تزئين شده است.طرح پشت ايران چك كه به زبان انگليسى نام و رقم چك چاپ شده است، عبارت بانك مركزى جمهورى اسلامى ايران با خط نستعليق تكرار و محل امضاى واگذاركننده و مشخصات دريافت كننده درج شده است.
رنگ غالب ايران چك بانك مركزى بنفش است، اين چك داراى ويژگى هاى امنيتى فوق العاده اى نسبت به ديگر چك پول هاى متنوع بانكى درجريان است. در گزارش بانك مركزى آمده است: اين اقدام به منظور تأمين ابزار مبادله و قابل اتكا براى مردم و نيز جلوگيرى از آثار تورم زاى روش جارى چك پول هاست، در عين حال افزايش ضريب ايمنى ايران چك هاى در اختيار مردم نيز مدنظر بوده است.
اما تمام مشكل چك پول ها به اين ختم نمى شود. مشكل مهمتر آنها در اقتصاد اين بود كه چك پول ها در حقيقت نقش اسكناس به خود گرفته بودند به طورى كه همانند اسكناس در دست مردم گردش داشتند و با احتساب ضريب فزاينده تا حدود ۵ برابر بر افزايش نقدينگى اثر مى گذاشتند و اين در حالى است كه چك پول جزو منابع سيستم بانكى است و نبايد همانند اسكناس كه جزو منابع بانك مركزى است بر خلق پول اثر بگذارد. اينجا بود كه بانك مركزى به منظور جلوگيرى از بدتر شدن اوضاع دستورالعملى راجع به نحوه انتشار و خريد و فروش انواع چك پول ها صادر كرد. نكته مهم در اين دستورالعمل اين بود كه متصديان بانكى پيش از ارائه چك پول به مشتريان امضاى آنها را اخذ نمايند و همچنين انتقال انواع چك پول به اشخاص ثالث پس از امضاى دوم خريدار امكان پذير است و بانك ها نيز پس از خريد چك پول ها بايد آن را از گردش خارج كنند به طور خلاصه اقدامات فوق براى كاهش تعداد گردش و دست به دست شدن چك پول ها و خنثى سازى اثر آنها بر نقدينگى صورت گرفت اما در عمل هيچ اثرى از اجراى اين دستورالعمل از سوى بانك ها ديده نشد و چك پول همچنان در قامت پول نقش آفرينى مى كرد.تا اين كه بالاخره بانك مركزى در بسته سياستى- نظارتى خود كه حدود ۳ هفته پيش ابلاغ كرد چند بند از آنها را به حل مشكل ايران چك، چك پول و چك تضمينى اختصاص داده است. به طور خلاصه جهت گيرى بسته سياستى چنين است كه انتشار ايران چك ها را در اختيار بانك مركزى قرار داده و چك پول ها را محدود و چك هاى تضمينى بين بانكى را نيز حذف و روش ديگرى را جايگزين نمايد كه به تشريح هركدام از اين موارد مى پردازيم.اگر در روزهاى اخير به شعب بانك ها براى دريافت چك پول، ايران چك و چك بين بانكى رفته باشيد به احتمال زياد با جواب منفى مسئولين شعب روبه رو شده ايد. وقتى صحت و سقم اين مسئله را از چند تن از رؤساى بانك ها جويا شديم اكثر آنها كاهش عرضه چك پول و عدم ارائه ايران چك به مشتريان را تأييد كردند. رئيس يكى از شعب بانك در گفت وگو با «ايران» گفت: اداره خزانه بانك ها در روزهاى اخير كمتر از حد معمول و ماه هاى گذشته به شعب بانك ها، ايران چك و چك پول مى دهد و به همين دليل نيز عرضه آنها به مشتريان كمتر شده است. رئيس يكى ديگر از شعب بانك ها مى گويد: در شعبه ما ايران چك به هيچ وجه عرضه نمى شود و عرضه چك پول ها نيز بسيار كمتر از گذشته شده است. در بند ۲۲ بسته سياستى آمده است كه از ابتداى ارديبهشت سال ۱۳۸۷ طبق مصوبه هيأت وزيران، ايران چك صرفاً توسط بانك مركزى منتشر و هزينه هاى طراحى و چاپ آن توسط بانك مركزى پرداخت مى شود. در زمان تحويل ايران چك هاى مزبور به بانك هاى تجارى و تخصصى صددرصد معادل ريالى آن بانك مركزى وصول مى شود.
به نظر مى رسد اجراى اين بند در ايجاد انضباط و ساماندهى انتشار ايران چك ها بسيار مؤثر باشد. چرا كه همانطور كه گفته شد عمده ترين انتقاد در مورد چك پول و ايران چك ها به عدم نظارت كافى و انتشار بيشتر از حد مجاز قانونى آن كه منجر به تورم شده است اعلام شد.
گام بعدى، حذف چك هاى تضمينى
مورد ديگر چك هاى تضمينى بين بانكى هستند. اين مسئله در بسته سياستى بانك مركزى به آن اشاره شد و از چند ماه قبل نيز بانك ها با الزام آنها به الكترونيكى كردن خدمات خود در فكر ايجاد روش جديد در به كارگيرى اين ابزارها بوده اند. اين كار علاوه بر فراهم كردن ابزار مناسب براى نقل و انتقالات و مبادلات روزانه مردم از بعد شفاف سازى و واقعى شدن حساب ها نيز اثرگذار بوده كه در يكى از بندها همين هدف، مد نظر قرار گرفته است.
در بند ۲۲ آمده است كه بانك ها درصدور چك تضمينى، چك پول، چك مسافرتى و چك بين بانكى، معادل ريالى چك صادره را به سرفصل حساب هاى متفرقه (ساير) منتقل و آن را از منابع قابل پرداخت تسهيلات خود كسر مى كنند. منابع مزبور براى تسويه چك صادره و پرداخت معادل آن در زمان ارائه چك به بانك قابل مصرف خواهد بود.
نكته اى كه در اين بند، جديد بوده و از نظر شفاف سازى حساب ها مهم است اين كه بانك ها باصدور چك هاى فوق بايد آن را از منابع قابل پرداخت تسهيلات خود كسر كنند.
|
|
|
در اين باره رئيس يكى از شعب بانك ها مى گويد: در مورد چك هاى تضمينى بين بانكى روال كنونى به اين صورت است كه صدور چك هاى تضمينى در حسابى به نام ساير حساب ها يا حساب هاى غيرمؤثر نگهدارى مى شود كه بانك هاى صادركننده چك تضمينى تا زمان تأييد شدن حساب در اتاق پاياپاى آن را از منابع خود كسر نمى كنند كه خود اين فرآيند حدود ،۱۰ ۱۲ روز طول مى كشد و اين حساب همچنان كه از نام آن مشخص است در منابع و مصارف بانك تأثيرى ندارد.وى مى افزايد: در صورتى كه همان روز اول مبلغ صادر شده چك تضمينى به صورت واقعى از منابع بانك صادركننده كم شده است. در صورتى كه طى اين مدت ،۱۰ ۱۲ روز بانك مبلغ چك صادره را از منابع خود از نظر حسابدارى كم نمى كند. در حقيقت طى اين مدت مى توان گفت اگرچه از نظر حسابدارى مشكلى وجود ندارد اما حساب ها واقعى نبوده است و منابع واقعى شعبه كمتر از رقم موجود در حساب هاى آن است.بنابراين مى توان گفت اجراى بند۲۲ در اين خصوص منجر به واقعى شدن و شفافيت بيشترى در حساب هاى بانكى مى شود. بانك مركزى در راستاى حذف چك هاى تضمينى بين بانكى از ارائه خدمت جديدى در بانكدارى الكترونيكى خبر داد كه از طريق آن امكان حواله مبالغ ۵۰ ميليون تومان و بيشتر از يك بانك به بانك ديگر از طريق سامانه تسويه ناخالص آنى (ساتنا) در اكثر بانك ها و در سراسر فراهم شده است كه براساس آن مشتريان بانك ها مى توانند به يكى از شعب بانكى كه در آن حساب دارند مراجعه و درخواست صدور دستور پرداخت را ارائه نمايند تا وجه درخواستى از بانك مورد مراجعه به صورت الكترونيكى به حساب مورد نظر در بانك مقصد انتقال يابد. در گزارش بانك مركزى آمده است: اين روش در عين سادگى، از امنيت و سرعت بسيار بالايى برخوردار است و ديگر نياز به صدور چك رمزدار يا دريافت ايران چك و انتقال فيزيكى آن به بانك مقصد را ندارد. به اين ترتيب مفقود شدن يا سرقت چك وجود نداشته و در زمان و هزينه هاى حمل و نقل نيز صرفه جويى خواهد شد.